Wyrok - I OSK 421/25 - Naczelny Sąd Administracyjny - z dnia 27 marca 2026
Teza
Oddalono skargę kasacyjną. Pomoc społeczna. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Mariola Kowalska sędzia del. WSA Jolanta Górska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 października 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1296/24 w sprawie ze skargi S.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia [...] maja 2024 r. znak:Oddalono skargę kasacyjną. Pomoc społeczna. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Mariola Kowalska sędzia del. WSA Jolanta Górska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 27 marca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 17 października 2024 r. sygn. akt III SA/Kr 1296/24 w sprawie ze skargi S.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia [...] maja 2024 r. znak:
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono skargę
Typ sprawy
ubezpieczenia społeczne / organ rentowy
Etap
skarga kasacyjna
Tryb
posiedzenie niejawne
Tematy
ubezpieczenia społeczne
ZUS
Role w sprawie
zobowiązany alimentacyjnie
osoba uprawniona do alimentów
odwołujący / ubezpieczony
organ rentowy / ZUS
Data orzeczenia
27 marca 2026
Sąd
Naczelny Sąd Administracyjny
Przewodniczący
Jolanta Górska
Podstawa prawna
Rozstrzygnięcie
Oddalono skargę kasacyjną
UZASADNIENIE
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 17 października 2024 r., sygn. akt III SA/Kr 1296/24 w sprawie ze skargi S.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z [...] maja 2024 r. znak: [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji (pkt 1) oraz odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania (pkt 2).Wyrok ten wydany został w następujących okolicznościach faktycznych oraz prawnych sprawy:Decyzją z [...] listopada 2023 r. nr [...] Wójt Gminy Niedźwiedź odmówił Skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym ojcem.Organ pierwszej instancji w uzasadnieniu decyzji ustalił, iż Skarżący jest wdowcem i samotnie prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Jest rolnikiem, posiada własne gospodarstwo rolne, jednak porzucił pracę w tym gospodarstwie ze względu na konieczność podjęcia stałej opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 14 lipca 2020 r., nr akt [...], na podstawie którego został on uznany za trwale niezdolnego do samodzielnej egzystencji. Data powstania ww. niezdolności istnieje od 1 marca 2020 r. Organ ustalił, że Skarżący całe dnie, często noce spędza ze swoim ojcem, wymagającym stałej opieki i nadzoru. Pomaga mu w toalecie, ubieraniu, przygotowuje posiłki, karmi go, podaje lekarstwa, mierzy ciśnienie, zmienia pampersy. Większość czasu ojciec Skarżącego spędza w pozycji siedzącej przy stole, pozostając bez ruchu i bez kontaktu z otoczeniem. Skarżący stale monitoruje stan zdrowia i samopoczucie ojca.Organ pierwszej instancji ustalił nadto krąg osób zobowiązanych do alimentacji względem ojca Skarżącego i jest to pięcioro dzieci, w tym Skarżący. Dwie córki są zakonnicami, natomiast dwaj pozostali synowie pracują daleko od domu rodzinnego i z tego względu nie mogą sprawować opieki nad ojcem. Jak wynika z oświadczenia zawartego we wniosku, Skarżący z dniem 4 września 2023 r. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz wykonywania na nim pracy.W związku z powyższym zdaniem organu pierwszej instancji w niniejszej sprawie nie ma zastosowania art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm., dalej: "u.ś.r."), gdyż nie zostały spełnione warunki do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego.W wyniku wniesionego przez Skarżącego odwołania, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia, Kolegium przywołało treść przepisów art. 17 u.ś.r. oraz stwierdziło, że organ pierwszej instancji, orzekając o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie uwzględnił zmiany stanu prawnego, która nastąpiła na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13. W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny orzekł zaś, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z zasadą równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Zatem, w obecnej sytuacji prawnej, nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13.Zdaniem Kolegium, w sprawie niniejszej, na podstawie przedstawionego materiału dowodowego, nie można przyjąć, że zakres opieki nad niepełnosprawnym ojcem, jak i fakt, iż odwołujący może uzyskać pomoc w postaci usług opiekuńczych, pozbawia go możliwości dalszego zarobkowania. Ponadto, Skarżący nawet sprawując opiekę bez pomocy w postaci usług opiekuńczych posiada możliwość zabezpieczenia swoich dochodów poprzez wydzierżawienie 3 - hektarowego gospodarstwa rolnego za odpowiednią kwotę. W ocenie Kolegium, przyznanie Skarżącemu świadczenia byłoby niezgodne nie tylko z przepisami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego, ponieważ de facto przerzucałoby na barki wszystkich podatników realizację obowiązku alimentacyjnego, który - z mocy prawa - w pierwszej kolejności ciąży na dzieciach wymagającego opieki. W rezultacie odbywałoby się to kosztem rodzin, które rzeczywiście (z racji chociażby tego, że w rodzinie jest jedno dziecko i nie ma innych osób zobowiązanych do alimentacji) muszą rezygnować z zatrudnienia po to aby zrealizować swój obowiązek alimentacyjny wobec rodziców.Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w uzasadnieniu przywołanego na wstępie wyroku stwierdził, że zarówno organ pierwszej instancji, jak i działające jako organ odwoławczy Kolegium, nie dokonały pogłębionych ustaleń rzeczywistego stanu zdrowia wymagającego opieki ojca Skarżącego w kontekście jego samodzielnego funkcjonowania w życiu codziennym. W sytuacji ustalenia okoliczności, które mogą mieć znaczenie dla treści rozstrzygnięcia, mianowicie zaburzeń psychicznych ojca Skarżącego, braku jego kontaktu z otoczeniem, pozostawaniu w bezruchu, zapominania się. W ocenie Sądu Wojewódzkiego okoliczności te wymagały pogłębionych wyjaśnień na ile ten stan uniemożliwia mu samodzielne funkcjonowanie w życiu codziennym, wymaga stałego dozoru Skarżącego, a w konsekwencji na ile dyskwalifikuje on jakąkolwiek aktywność zawodową Skarżącego, nawet tę o specyficznej organizacji czasu pracy, jaką charakteryzuje się praca w gospodarstwie rolnym. W tym zakresie, zdaniem Sądu I instancji, należało poszerzyć materiał dowodowy o dokumentację medyczną potwierdzającą ten stan rzeczy, a także obrazującą samodzielne funkcjonowanie ojca Skarżącego w życiu codziennym (wg skali Barthela), czy też inne dokumenty, być może np. opinie specjalistyczne (lekarza psychiatry, psychologa itp.). W tym celu należało skorzystać z instytucji, określonej w art. 79a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: "k.p.a."), wskazując jakie dowody powinny być jeszcze przedłożone dla wykazania zaistnienia przesłanek do przyznania przedmiotowego świadczenia. Wprawdzie w aktach administracyjnych znajduje się zawiadomienie z 17 października 2023 r., lecz zdaniem Sądu Wojewódzkiego, pomimo działania przez zawodowego pełnomocnika, Skarżący nie został w sposób wystarczający pouczony o wymaganej dokumentacji. Ponadto, w ocenie Sądu I instancji, istnienie innych osób zobowiązanych do alimentacji nie może samoistnie stanowić negatywnej przesłanki do przyznania przedmiotowego świadczenia. Okoliczność ta nie jest jednakże zupełnie bez znaczenia, ale chodzi tu o coś innego - wykazanie jakie w tym przypadku miała możliwości rodzina, w tym sam Skarżący, związane z organizacją opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Pogłębionych ustaleń wymagała wobec tego również kwestia, czy Skarżący próbował skontaktować się z rodzeństwem i czy domagał się pomocy od nich, także finansowej na organizację opieki nad ojcem. Jest to zupełnie coś innego niż to, że do akt nie przedłożono dokumentów potwierdzających niemożność wspomożenia Skarżącego finansowo przez te osoby.Skarżący zaskarżył wyrok Sądu Wojewódzkiego skargą kasacyjną w całości, zarzucając mu:Na podstawie art 174 pkt 1 P.p.s.a, naruszenie prawa materialnego, tj.:1. art. 17 ust. 1 pkt 4 w z w. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię skutkującą uznaniem, iż dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego dziecku osoby niepełnosprawnej konieczne jest wykazanie, iż pozostałe dzieci niepełnosprawnego są obiektywnie niezdolne do sprawowania opieki i wywiązywania się z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu nakazuje przyjąć, iż możliwość realizacji obowiązku alimentacyjnego przez pozostałe osoby zobowiązane w tym samym stopniu pozostają bez wpływu na prawo wnioskodawcy do świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto z prawidłowej wykładni tego przepisu nie wynika konieczność ustalenia, czy opiekun podejmował czynności mające na celu wyegzekwowanie od swojego rodzeństwa pomocy w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym rodzicem, czy to w formie faktycznej pomocy przy czynnościach opiekuńczych, czy też w formie wsparcia finansowego;2. art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, skutkującą uznaniem, iż przepis ten w jakikolwiek sposób uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od konieczności wykazania, iż strona skarżąca podjęła działania mające na celu zapewnienie osobie niepełnosprawnej pomocy w inny sposób niż poprzez osobiste jej sprawowanie i występowanie z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tego tytułu, np. poprzez skorzystanie z pomocy rodzeństwa czy usług opiekuńczych, podczas gdy warunek taki nie wynika ani z ww. przepisu ani z jakiegokolwiek innego przepisu ustawy o świadczeniach rodzinnych, a subsydiarny charakter pomocy społecznej nie może stanowić wyłącznej podstawy do uznania zastosowanej przez sąd I instancji wykładni w/w przepisu za słuszną.Zarzucając powyższe, Skarżący wniósł o:1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 p.p.s.a.;2. ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji na podstawie 185 § 1 p.p.s.a.;3. zasądzenie na rzecz Skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;4. w przypadku oddalenia skargi - o odstąpienie od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania na rzecz strony przeciwnej.Jednocześnie Skarżący oświadczył, że nie wnosi o rozpoznanie sprawy na rozprawie.W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Skarżący wyjaśnił, że wyrokiem z 17 października 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uchylił zaskarżoną decyzję Kolegium z [...] maja 2024 r., jednakże wyraził przy tym błędny, w ocenie Skarżącego, pogląd prawny, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zależy od rozstrzygnięcia przez organy administracji możliwości udziału rodzeństwa Skarżącego w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawnym ojcem.Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona.Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku.Skarga kasacyjna ma częściowo usprawiedliwione podstawy, tym niemniej wyrok Sądu Wojewódzkiego nie podlega uchyleniu, bowiem pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że pogłębionych ustaleń wymagała między innymi kwestia, czy Skarżący próbował skontaktować się z rodzeństwem i czy domagał się pomocy od nich, także finansowej na organizację opieki nad ojcem.Odnosząc się do powyższej kwestii, sąd kasacyjny w składzie rozpoznającym sprawę w pełni podziela stanowisko, zgodnie z którym przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie określa tego, która z osób, tj. czy wnioskodawca, czy może ktoś z rodzeństwa, winna sprawować opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i jakimi kryteriami należy się kierować przy wskazaniu takiej osoby. W takiej sytuacji nie powinno być podważane, iż rozstrzygnięcie tej kwestii należy pozostawić samej rodzinie. W sytuacji zatem, gdy jedno z uprawnionych w pierwszej kolejności dzieci podopiecznego zwraca się o przyznanie takiego świadczenia, to nie ma podstaw pozbawienia go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci osoby wymagającej opieki. Ustawodawca takiego wymogu nie przewidział w stosunku do osób należących do tej samej grupy alimentacyjnej. Wymóg ten dotyczy jedynie osób z różnych grup alimentacyjnych. W stosunku do pozostałych sytuacji znajdą zastosowanie ogólne zasady i przesłanki przyznawania tego świadczenia, a wśród nich przesłanka faktycznego sprawowania opieki. Zatem w sytuacji, gdy jedno z rodzeństwa, które w rzeczywistości sprawuje pełną opiekę nad rodzicem i z tego tytułu zrezygnowało z pracy bądź nie podejmuje zatrudnienia, ubiega się o świadczenie pielęgnacyjne, nie ma podstaw do pozbawiania go tego prawa z tego powodu, że żyją inne dzieci, które również taki obowiązek alimentacyjny mogą wypełniać, ale nie zwróciły się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (por. wyroki NSA z: 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1596/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt 1626/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1554/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1521/23; 29 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1627/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt I OSK 1397/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1407/23; 9 maja 2024 r., sygn. akt 1471/23; 13 lutego 2024 r., sygn. akt I OSK 127/23; 30 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 781/22; 9 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 2449/22; 5 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1576/22; 28 stycznia 2022 r., sygn. akt I OSK 925/21 – wszystkie dostępne na stronie internetowej https://orzeczenia.nsa.gov.pl).W realiach niniejszej sprawy oznacza to, że brak jest podstaw prawnych dla prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie, czy rodzeństwo Skarżącego może wesprzeć go w opiece nad ojcem. Kwestia, czy istnieją jeszcze inne osoby zobowiązane do alimentacji w stosunku do ojca Skarżącego oraz to czy mogą go wesprzeć w opiece czy też nie, nie ma znaczenia dla rozpoznania sprawy. To samo dotyczy ewentualnej możliwości skorzystania z usług opiekuńczych, jako że taka przesłanka negatywna nie wynika z przepisów prawa.Mając na uwadze powyższe wywody, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną, albowiem wyrok Sądu Wojewódzkiego pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. W konsekwencji, rozpoznając ponownie sprawę organ uwzględni wytyczne i ocenę prawną przedstawioną przez Sąd Wojewódzki z wyłączeniem jednak jego rozważań dotyczących konieczności oceny, w jaki sposób realnie rodzeństwo Skarżącego było w stanie wesprzeć go w opiece nad ojcem. W tym zakresie organ związany będzie oceną prawną wyrażoną w niniejszym wyroku.Skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż Skarżący zrzekł się rozprawy, a organ nie zażądał jej przeprowadzenia.., gdyż Skarżący zrzekł się rozprawy, a organ nie zażądał jej przeprowadzenia.