Wyrok SN z 13 grudnia 2001, sygn. III RN 156/00
Najważniejsze informacje
W skrócie
Wynik
oddalono rewizję nadzwyczajną
Przedmiot
podatek dochodowy od osób prawnych za 1996 r.
Typ sprawy
sprawa administracyjna podatkowa
Etap
rewizja nadzwyczajna
Tematy
podatek dochodowy od osób prawnych
skarga administracyjna
kontrola administracyjna
sprawa podatkowa
Role w sprawie
skarżąca/podatnik
organ podatkowy: Izba Skarbowa
Data orzeczenia
13 grudnia 2001
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Wydział III
Przewodniczący
SSN Kazimierz Jaśkowski
Podstawa prawna
III RN 156/00
Kary umowne (art. 483 § 1 KC) nie były wolne od podatku na podstawie
art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od
osób prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 106, poz. 482 ze zm.) w
brzmieniu obowiązującym w 1996 r.
Przewodniczący SSN Kazimierz Jaśkowski, Sędziowie SN: Jerzy
Kwaśniewski, Andrzej Wasilewski (sprawozdawca).
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2001 r. sprawy ze skargi
Przedsiębiorstwa Inżynieryjnego „T.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w P.
na decyzję Izby Skarbowej w P. z dnia 3 grudnia 1998 r. [...] w przedmiocie podatku
dochodowego od osób prawnych za 1996 r., na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierw-
szego Prezesa Sądu Najwyższego [...] od wyroku Naczelnego Sądu Administracyj-
nego-Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu z dnia 8 lutego 2000 r. [...]
o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną.
U z a s a d n i e n i e
Izba Skarbowa w P. decyzją z dnia 3 grudnia 1998 r. utrzymała w mocy, zas-
karżoną przez podatnika – Przedsiębiorstwo Inżynieryjne „T.” Spółka z o. o. w P.,
decyzję Inspektora Kontroli Skarbowej w Urzędzie Kontroli Skarbowej w P. z dnia 22
czerwca 1998 r. określającą zobowiązanie z tytułu podatku dochodowego od osób
prawnych za 1996 r. w wysokości 7. 526, - zł. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia
Izba Skarbowa stwierdziła w szczególności, że analiza dyspozycji art. 17 ust. 1 pkt
12 ustawy z dnia 15 lutego 1992 r. o podatku dochodowym od osób prawnych (jed-
nolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 106, poz. 482 ze zm. – w brzmieniu obowiązującym w
1996 r.) w porównaniu z dyspozycją art. 16 ust. 1 pkt 22 tej ustawy wskazuje na to, iż
ustawodawca świadomie uczynił wyraźne rozróżnienie pomiędzy „karą umowną” a
„odszkodowaniem” z tytułu wad dostarczonych towarów, wykonanych robót i usług
2
albo zwłoki w ich dostarczeniu lub wykonaniu, a w konsekwencji przyjął rozwiązanie
prawne, w myśl którego „kara umowna” nie podlega zwolnieniu z opodatkowania po-
datkiem dochodowym od osób prawnych.
Naczelny Sąd Administracyjny-Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu wyrokiem z
dnia 8 lutego 2000 r. [...] oddalił skargę podatnika na powyższą decyzję Izby Skar-
bowej w P., a w jego uzasadnieniu w pełni podzielił pogląd prawny, wedle którego
art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych należy inter-
pretować w ten sposób, iż wolne od tego podatku jest wprawdzie otrzymane przez
podatnika na podstawie prawa cywilnego odszkodowanie, ale już nie kary umowne, o
których mowa w art. 483 § 1 KC.
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego pismem z dnia 3 października 2000 r. [...]
wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administra-
cyjnego-Ośrodka Zamiejscowego w Poznaniu, któremu zarzucił rażące naruszenie
art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (w brzmieniu
obowiązującym w 1996 r.) w związku z art. 483 KC przez przyjęcie, że „nie są wolne
od podatku dochodowego kary umowne pobrane w 1996 r. przez Spółkę „T.” dlatego,
że nie są odszkodowaniem otrzymanym na podstawie przepisów prawa cywilnego”
oraz na podstawie art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie
Administracyjnym (Dz.U. Nr 74, poz. 368 ze zm.) wniósł o uchylenie zaskarżonego
wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu-Ośrodkowi
Zamiejscowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu zarzutów
rewizji nadzwyczajnej podniesiono w szczególności, że: po pierwsze – brzmienie art.
483 § 1 i art. 484 § 1 KC wskazuje, iż „dochodząc kary umownej wierzyciel nie musi
udowodnić poniesienia szkody i jej wysokości. Nie zmienia to jednak faktu, że szkoda
jest przesłanką odpowiedzialności dłużnika”; po drugie – związek pomiędzy
wystąpieniem szkody i jej rozmiarem a obowiązkiem zapłaty kary umownej wynika z
art. 484 § 2 KC; po trzecie – przyjmuje się, iż jeżeli dłużnik udowodni, że wierzyciel
nie poniósł żadnej szkody, będzie mógł odmówić zapłaty kary umownej; dowodzi to,
że kara umowna jest także rodzajem odszkodowania otrzymywanym na podstawie
przepisów prawa cywilnego; jeżeli więc „w danym stanie faktycznym strona zapłaciła
karę umowną, to można domniemywać, że zostały spełnione przesłanki odpowie-
dzialności odszkodowawczej, wierzyciel poniósł szkodę”; po czwarte - fktem jest
natomiast, że w sprawie niniejszej podatnik, który otrzymał kary umowne, informował
w toku postępowania podatkowego, że otrzymał je w związku z rzeczywistą szkodą,
3
jaką poniósł w następstwie niewykonania lub nienależytego wykonania przez
określone firmy zawartych z nim umów. Naruszeniem analizowanej normy po-
datkowej byłoby natomiast obciążenie podatnika, który wykazał, że określoną kwotę
uzyskał tytułem kary umownej, obowiązkiem przeprowadzenia dowodu poniesienia
szkody i wykazania, że poniesiona szkoda jest równa karze umownej lub większa od
tej kary, skoro dla otrzymania ‘odszkodowania (w formie kary umownej) na podstawie
przepisów prawa cywilnego’ dowód taki nie obciążał go”; po piąte – w rewizji nad-
zwyczajnej wskazano równocześnie na to, że w kwestii interpretacji art. 17 ust. 1 pkt
12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych w związku z art. 483 i art. 484
KC dotychczasowe orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego nie było jed-
nolite.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rewizja nadzwyczajna jest oczywiście bezzasadna. Jakkolwiek na gruncie
przepisów prawa cywilnego kara umowna (art. 483 § 1 KC) pełni funkcję analogiczną
do odszkodowania z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania
(art. 471 i nast. KC), to jednak równocześnie zasadniczo różni się ona od odszkodo-
wania z uwagi na fakt, że należy się ona wierzycielowi zawsze wtedy, gdy zaistnieją
okoliczności uzasadniające postawienie zarzutu niewykonania lub nienależytego wy-
konania zobowiązania i to bez względu na wysokość poniesionej przez niego szkody
(art. 484 § 1 KC). Nawiązując wyraźnie do powyższego cywilnoprawnego rozróżnie-
nia – z jednej strony „odszkodowań”, a z drugiej strony „kar umownych” – ustawo-
dawca w art. 16 ust. 1 pkt 22 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (w
jej brzmieniu obowiązującym w 1996 r.) wyraźnie stwierdził, iż „nie uważa się za
koszty uzyskania przychodów kar umownych i odszkodowań z tytułu wad dostar-
czonych towarów, wykonanych robót i usług oraz zwłoki w dostarczeniu towaru wol-
nego od wad albo zwłoki w usunięciu wad towarów albo wykonanych robót i usług”, a
z kolei w art. 17 ust. 1 pkt 12 tej samej ustawy (w jej brzmieniu obowiązującym w
1996 r.) przyjął rozwiązanie prawne, w myśl którego wolne od tego podatku są już
nie „kary umowne”, lecz tylko „odszkodowania otrzymane na podstawie przepisów
prawa cywilnego”.
W rozpoznawanej sprawie organy podatkowe prawidłowo zastosowały wobec
podatnika art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (w
4
brzmieniu obowiązującym w 1996 r.), który wykluczał możliwość zwolnienia od tego
rodzaju podatku uzyskanych przez podatnika kwot z tytułu cywilnoprawnych „kar
umownych”, a w konsekwencji trafna była ich decyzja określająca zobowiązanie po-
datnika z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych za 1996 r. Natomiast pod-
niesiony w rewizji nadzwyczajnej zarzut „rażącego naruszenia prawa” jest oczywiście
bezzasadny, bowiem opiera się on na wykładni, która jest sprzeczna z literalnym
brzmieniem art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych
(w wersji obowiązującej w 1996 r.).
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312
KPC w
związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania
cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i
Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,
ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U. Nr 43, poz.189 ze zm.) orzekł jak w sentencji.
========================================). Nawiązując wyraźnie do powyższego cywilnoprawnego rozróżnie-
nia – z jednej strony „odszkodowań”, a z drugiej strony „kar umownych” – ustawo-
dawca w art. 16 ust. 1 pkt 22 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (w
jej brzmieniu obowiązującym w 1996 r.) wyraźnie stwierdził, iż „nie uważa się za
koszty uzyskania przychodów kar umownych i odszkodowań z tytułu wad dostar-
czonych towarów, wykonanych robót i usług oraz zwłoki w dostarczeniu towaru wol-
nego od wad albo zwłoki w usunięciu wad towarów albo wykonanych robót i usług”, a
z kolei w art. 17 ust. 1 pkt 12 tej samej ustawy (w jej brzmieniu obowiązującym w
1996 r.) przyjął rozwiązanie prawne, w myśl którego wolne od tego podatku są już
nie „kary umowne”, lecz tylko „odszkodowania otrzymane na podstawie przepisów
prawa cywilnego”.
W rozpoznawanej sprawie organy podatkowe prawidłowo zastosowały wobec
podatnika art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (w
4
brzmieniu obowiązującym w 1996 r.), który wykluczał możliwość zwolnienia od tego
rodzaju podatku uzyskanych przez podatnika kwot z tytułu cywilnoprawnych „kar
umownych”, a w konsekwencji trafna była ich decyzja określająca zobowiązanie po-
datnika z tytułu podatku dochodowego od osób prawnych za 1996 r. Natomiast pod-
niesiony w rewizji nadzwyczajnej zarzut „rażącego naruszenia prawa” jest oczywiście
bezzasadny, bowiem opiera się on na wykładni, która jest sprzeczna z literalnym
brzmieniem art. 17 ust. 1 pkt 12 ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych
(w wersji obowiązującej w 1996 r.).
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312
KPC w
związku z art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania
cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i
Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego,
ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U. Nr 43, poz.189 ze zm.) orzekł jak w sentencji.
========================================