Wyrok SN z 23 kwietnia 2010, sygn. II PK 294/09
Data orzeczenia
23 kwietnia 2010
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych, Wydział II
Przewodniczący
SSN Beata Gudowska
Tagi
Podstawa prawna
II PK 294/09
1. Podstawową zasadą ustalania wynagrodzenia twórców projektu wyna-
lazczego na podstawie ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości
(jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 26, poz. 117 ze zm.) jest ich umowne kształto-
wanie. Dopiero w przypadku braku regulacji umownej wynagrodzenie ustalane
jest przy zastosowaniu kryterium słusznej proporcji.
2. Twórca ma prawo żądania podwyższenia ustalonego przez strony wy-
nagrodzenia na zasadzie art. 100 ustawy o wynalazczości, a nie na podstawie
odwołania się do "słusznej proporcji". Przepis ten spełnia funkcję ochronną dla
twórcy, która może być jednak uruchomiona tylko na jego wniosek i tylko wów-
czas, gdy wynagrodzenie twórcy było rażąco niskie (krzywdzące, niesprawie-
dliwe).
Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Małgorzata Gersdorf
(sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.
Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 23 kwietnia
2010 r. sprawy z powództwa Sławomira W. przeciwko Przedsiębiorstwu Wielobran-
żowemu Produkcyjno-Usługowemu I.S. Spółce z o.o. z siedzibą w K. o podwyższe-
nie wynagrodzenia i zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku
Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31 marca 2009 r. [...]
u c h y l i ł zaskarżone orzeczenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie i przeka-
zał temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postę-
powania kasacyjnego.
U z a s a d n i e n i e
Sławomir W. dochodził od Przedsiębiorstwa Wielobranżowego Produkcyjno-
Usługowego I.S. Spółki z o.o. w K. (I.S. Sp. z o.o.) kwoty określonej ostatecznie na
85.152,81 zł z odsetkami z tytułu korzystania z projektu wynalazczego oraz 646.835
2
zł z tytułu podwyższenia wynagrodzenia za projekt wynalazczy. W uzasadnieniu po-
zwu Sławomir W. wskazał, że żądane kwoty stanowią jego wynagrodzenie jako wy-
nalazcy wyliczone w słusznej proporcji, tj. 25% korzyści uzyskanych przez pozwaną
w poszczególnych latach stosowania wynalazku. Przy ustalaniu wysokości docho-
dzonej kwoty powód uwzględnił, że jego udział w wynalazku wynosi 50%, bowiem
druga część należy się współtwórcy Piotrowi D. Pozwana Spółka wniosła o oddalenie
powództwa.
Wyrokiem z dnia 3 lipca 2008 r. [...] Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że: 1.
Powód, zatrudniony na stanowisku dyrektora do spraw rozwoju oraz Piotr D. zawarli
ze Spółką ustne porozumienie w przedmiocie opracowania wynalazku pod nazwą
„oryginalny zawór napełniający”, do którego prawa będą przysługiwać pozwanej, a
wynalazcy otrzymają stosowne wynagrodzenie, 2. Powód oraz Piotr D. dnia 16 lipca
1997 r. nawiązali z pozwanym w formie pisemnej umowę o przeniesienie prawa wła-
sności projektu wynalazczego, potwierdzając jednocześnie, że uprzednie czynności,
wykonanie opracowania, prototypu etc. zostały wykonane przy zgodnej współpracy
stron, 3. Prawo do zgłoszenia wynalazku do Urzędu Patentowego RP oraz upraw-
nienie do uzyskania patentu na wynalazek w rozumieniu art. 20 ust. 2 ustawy z dnia
19 października 1972 r. o wynalazczości (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 26,
poz.117 ze zm.) strony przyznały Spółce, 4. Strony ustaliły wynagrodzenie dla twór-
ców w wysokości 48.000 zł, płatne w 3 ratach; ostatnia rata opiewała na 1/3 kwoty i
miała być wypłacona po wyprodukowaniu 100.000 sztuk, 5. W marcu 1998 r. nastą-
piły pierwsze dostawy zaworów do klientów, 6. W 2000 r. rozwiązano umowy o pracę
z wynalazcami, 7. Decyzją z 12 marca 2004 r. Urząd Patentowy RP udzielił na rzecz
Spółki patentu na wynalazek, 8. W okresie od marca 1998 r. do lutego 2007 r. I.S.
spółki z o.o. uzyskała z produkcji zaworów i ich sprzedaży kwotę 851.528,25 zł ko-
rzyści, 9. Umowa określała całość wynagrodzenia twórców do czasu wyprodukowa-
nia 100.000 zaworów, 10. Umowa nie zawierała postanowienia o rezygnacji twórców
z wynagrodzenia za produkcję zaworów ponad 100.000 sztuk, co powodowało, że
owo ustalenie wynagrodzenia - w braku decyzji Spółki - powinno być dokonane z
mocy art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości przez sąd w słusznej proporcji; za
słuszną proporcję sąd uznał 20% korzyści (efektu ekonomicznego) dla obu twórców,
a zatem dla powoda 10% łącznej kwoty uzyskanych korzyści (10% z kwoty
851.528,25 zł), 11. Umowa nie przenosiła wszystkich praw na pozwaną, 12. Odno-
sząc się do żądania powoda zasądzenia kwoty 646.835 zł tytułem podwyższenia
3
wynagrodzenia za projekt wynalazczy, Sąd pierwszej instancji stanął na stanowisku,
iż umowa nie określała kwoty wynagrodzenia za projekt wynalazczy ponad 100.000
zaworów brakowało przeto kwoty, którą należałoby podwyższyć; w tym zakresie po-
wództwo zostało oddalone.
Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Okręgowy uznał, że powództwo Sławomira
W. jest w części, tj. do kwoty 851.528,25 zł uzasadnione i wskazał, że w dniu zawar-
cia przez strony umowy „o przeniesieniu prawa własności projektu wynalazczego"
obowiązywała ustawa z 19 października 1972 r. o wynalazczości, zwana dalej
ustawą o wynalazczości), której przepisy należało stosować do zawartego przez
strony kontraktu.
Apelację od powyższego wyroku złożyła pozwana, zaskarżając go zasadniczo
w części zasądzającej świadczenie.
Kwestionowanemu orzeczeniu apelująca zarzuciła: 1) błędną ocenę zgroma-
dzonego w sprawie materiału; 2) naruszenie prawa materialnego (art. 100 i 98a
ustawy o wynalazczości), przez przyjęcie, że art. 100 ustawy o wynalazczości nie ma
(w zakresie sposobu podwyższania zapłaty) w niniejszej sprawie zastosowania oraz
błędne i nieuzasadnione określenie konkretnej wysokości słusznej proporcji, w jakiej
należy mierzyć korzyści przedsiębiorcy oraz ewentualne wynagrodzenie twórcy, a
także poprzez nieuwzględnienie w wyliczeniu korzyści osiągniętych przez przedsię-
biorstwo obciążeń administracyjno-prawnych (podatku VAT i podatku dochodowego).
Apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa i
zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego za obie instancje, ewentualnie o
uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania
przez Sąd pierwszej instancji.
Powód wniósł o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów procesu.
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 31 marca 2009 r. [...] oddalił
apelację, podzielając ustalenia faktyczne i wywody prawne Sądu Okręgowego w
Warszawie. Jednocześnie Sąd Apelacyjny w Warszawie podkreślił, że dochodzone w
niniejszej sprawie roszczenie znajduje podstawę prawną w nieobowiązujących już
przepisach ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości, z uwagi na treść
art. 315 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 czerwca 2000 r. - Prawo własności przemysłowej
(jednolity tekst: Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1117 ze zm.).
Dodatkowo Sąd Apelacyjny wskazał, że: 1. Przedmiotem umowy z dnia 16
lipca 1997 r. było przyjęcie przez pozwaną prawa do wykorzystania wynalazku w
4
działalności gospodarczej, a nie zapłata za przeniesienie praw do wynalazku, gdyż
wówczas strony użyłyby takiego pojęcia; wobec operowania przez strony umowy w
jej tekście terminem „wynagrodzenie” Sąd Apelacyjny w Warszawie przyjął za Są-
dem pierwszej instancji, iż twórcy otrzymali wynagrodzenie zryczałtowane tylko za
korzystanie przez pozwanego z wynalazku, w określonej w umowie kwocie, płatnej w
ratach uzależnionych od rozmiaru produkcji, które nie dotyczy korzyści uzyskanych
przez pozwaną ponad 100.000 zaworów, 2. W umowie brakuje zrzeczenia się przez
twórców wynagrodzenia za korzystanie z wynalazku przez pozwanego w zakresie
dalszej produkcji; w takiej sytuacji dla oceny prawa twórców do wynagrodzenia z ty-
tułu dalszego wykorzystania przez pozwaną wynalazku, zastosowanie znajdują
przepisy ustawy o wynalazczości, tj. art. 98a, który stanowi, że wynagrodzenie
twórcy pozostawać powinno w słusznej proporcji do korzyści uzyskanych przez
przedsiębiorcę, 3. Słuszną proporcją stosunku wynagrodzenia do korzyści ad casum
jest dla powoda 10% korzyści pozwanego z wynalazku, 4. Ustawodawca pozostawił
sądowi rozstrzygającemu spór ocenę wysokości wynagrodzenia twórcy pozostają-
cego w słusznej proporcji do korzyści uzyskanych przez przedsiębiorcę, po rozważe-
niu wszystkich okoliczności sprawy; ad casum istotne jest że zawór napełniający jest
stale od 1998 r. produkowany przez pozwaną i przynosi jej wymierne korzyści, 5. W
sprawie nie doszło do naruszenia art. 100 ustawy o wynalazczości, tj. przepisu regu-
lującego podstawy podwyższenia wynagrodzenia twórcy; umowa bowiem nie nor-
mowała wynagrodzenia poza produkcję 100.000 egzemplarzy; nie może być przeto
mowy o podwyższeniu wynagrodzenia, a jedynie o jego zasądzeniu za okres, w któ-
rym nie zostało uzgodnione między stronami, ani też wypłacone, 6. Podstawą ustale-
nia wynagrodzenia jest w niniejszej sprawie przepis art. 98a ustawy o wynalazczości
z zastosowaniem przesłanek w nim wymienionych, a nie przepis art. 100 tej ustawy
odnoszący się do podwyższenia wynagrodzenia.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 31
marca 2009 r. złożyła strona pozwana, zarzucając wyrokowi naruszenie art. 98a i
100 ustawy o wynalazczości z 1972 r. Naruszenie tych norm polegało zdaniem skar-
żącego na ocenie Sądu Apelacyjnego w Warszawie, iż umowa o projekt wynalazczy
nie określała wynagrodzenia za korzystanie z wynalazku po wytworzeniu 100.000
zaworów, co wymagało rozstrzygnięcia na podstawie art. 98a ust. 1 i 2, a w tym
ustalenia wynagrodzenia w słusznej proporcji do zysku. Zdaniem skarżącego sprawa
zaś powinna lub mogła być rozstrzygnięta na podstawie art. 100 ustawy, który to
5
przyznaje twórcy prawo do wystąpienia z roszczeniem odpowiedniego podwyższenia
zapłaty lub wynagrodzenia, jeżeli jest ono rażąco niskie w stosunku do korzyści osią-
ganych przez przedsiębiorcę.
Mimo, a nawet wbrew, dokonywanej przez skarżącego subsumcji art. 100
ustawy z 1972 r., kwestionuje on także zastosowaną przez Sąd Apelacyjny zasadę
ustalenia wynagrodzenia w „słusznej proporcji”, o czym mowa art. 98a ust. 2 ustawy.
Tym samym skarżący osłabia argument o konieczności rozstrzygania sprawy tylko
na podstawie art. 100 ustawy o wynalazczości z 1972 r. Albo twórca ma prawo do
ustalenia przez przedsiębiorcę wynagrodzenia w „słusznej proporcji”, albo może żą-
dać podwyższenia ustalonego przez strony wynagrodzenia na zasadzie art. 100
ustawy o wynalazczości. Tertium non datur.
Ponadto pozwany w skardze kasacyjnej neguje sposób ustalenia korzyści
osiągniętych przez przedsiębiorstwo przez nieuwzględnienie ciężarów tego przedsię-
biorstwa wynikających z danin publicznych i kosztów administracyjnych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Trafnie Sąd Apelacyjny w
Warszawie uznał w motywach kwestionowanego wyroku, że w sprawie ma zastoso-
wanie ustawa z 1972 r., jednak w brzmieniu nadanym tej ustawie ustawą o zmianie
ustawy o wynalazczości z 30 października 1992 r. (Dz.U. Nr 4, poz. 14). Trafnie
także przyjął, że w sprawie mamy do czynienia z pracowniczym projektem wynalaz-
czym, a udział każdego z dwóch twórców w prawie majątkowym do wynalazku wy-
nosi połowę.
Wadliwie natomiast Sąd Apelacyjny w Warszawie ocenił znaczenie umowy z
16 lipca 1997 r., która łączyła twórców z pozwanym. Niewątpliwie umowa określała
wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy, ograniczając owo wynagrodze-
nie do kwoty 48.000 zł. Postanowienia umowy zawartej z twórcami - pracownikami
nie zawierały dalszych rozstrzygnięć co do konieczności opłacania wynagrodzenia w
większym rozmiarze w przypadku dalszej produkcji zaworów. Z tego faktu Sąd Ape-
lacyjny wysnuł twierdzenie, iż zagadnienie wynagrodzenia za projekt nie zostało w
pełni między stronami uregulowane i trzeba w tym zakresie stosować art. 98a ustawy
z 1972 r.
6
Negując pogląd przyjęty przez Sąd Apelacyjny, wypada na wstępie wskazać,
że prawo do wynagrodzenia jest jednym z dwóch praw majątkowych przysługujących
twórcy projektu wynalazczego. Prawo to zarówno dawniej, jak i de lege lata, jest
uważane za ważny stymulator postępu technicznego. Stosowne (godziwe) wynagro-
dzenie dla twórcy projektu wynalazczego sprzyja rozwojowi nie tylko przedsiębiorstw,
ale także kraju. Do sprawy ma zastosowanie ustawa o wynalazczości z 1972 r., w
brzmieniu nadanym tej ustawie w kwietniu 1993 r. (nowelizacja ustawą z dnia 30
października 1992 r. o zmianie ustawy o wynalazczości i ustawy o Urzędzie Paten-
towym Rzeczypospolitej Polskiej - Dz.U. z 1993 r. Nr 4, poz. 14, która weszła w życie
16 kwietnia 1993 r ). Nowelizacja ustawy w 1993 r. miała istotne znaczenie właśnie w
sferze wynagrodzenia. Ustawodawca nadał przepisom o wynagrodzeniu charakter
iuris dispositivi; znacznie ograniczył liczbę przepisów normujących wynagrodzenie;
zniósł obowiązek określania wysokości należnego wynagrodzenia twórcy na podsta-
wie tabel; zniósł limity i ograniczenia, którymi było obwarowane wynagrodzenie
twórcy do 1993 r.
Zgodnie z art. 98a ustawy o wynalazczości z 1972 r. w brzmieniu z 1993 r.
twórca wynalazku ma prawo do wynagrodzenia za korzystanie z tego wynalazku
przez przedsiębiorcę, gdy przedsiębiorcy temu przysługuje prawo do patentu zgodnie
z przepisami art. 20 ust. 2 lub art. 98 ust. 2 albo prawo do korzystania z wynalazku
na podstawie art. 20 ust. 3, chyba że umowa stanowi inaczej. Jeżeli umowa nie sta-
nowi inaczej, wynagrodzenie ustala przedsiębiorca w słusznej proporcji do korzyści
uzyskanych z wynalazku przez tego przedsiębiorcę. Z przepisu tego wynika, iż pod-
stawową zasadą ustalania wynagradzania twórców projektu wynalazczego jest ich
umowne kształtowanie.
Dopiero w przypadku braku umowy ustawodawca nakazuje ustalać wynagro-
dzenie przy zastosowaniu kryterium słusznej proporcji. Uzgodnienie przez twórcę z
przedsiębiorcą wysokości wynagrodzenia czyniło - zdaniem Sądu Najwyższego
orzekającego w niniejszej sprawie - pod rządami ustawy z 1972 r. - bezprzedmiotową
kwestię, czy jego wysokość pozostaje w „słusznej proporcji” do korzyści uzyskanych
przez przedsiębiorcę (aczkolwiek funkcjonowały także inne poglądy).
Zgodnie z art. 98a ustawy z 1972 r. (po nowelizacji w 1993 r.), dopiero, jeżeli
umowa nie stanowi inaczej, wynagrodzenie ustala przedsiębiorca. Ustalenie to ma
charakter jednostronnego oświadczenia woli przedsiębiorcy i jest dla niego wiążące
(A. Szewc: Wynagrodzenie twórców i wykonawców w prawie autorskim i wynalaz-
7
czym, Sopot 1999, s. 103). Owo wynagrodzenie ustalone jednostronnie powinno po-
zostawać w słusznej proporcji do korzyści uzyskanych z wynalazku. Innymi słowy,
tylko wobec braku umowy zasady ustalają samodzielnie podmioty gospodarcze,
które uzyskały znaczną swobodę w zakresie rozstrzygnięcia, komu, za co i w jakim
terminie płacić.
Znowelizowana ustawa o wynalazczości, ustawą, która weszła w życie w
kwietniu 1993 r., wyzwalała podmioty gospodarcze i twórców od potrzeby ścisłego
liczenia efektów i wynagradzania na podstawie zbiurokratyzowanego systemu wery-
fikacji (W. Kotarba, Z. Miklasiński, A. Pyrża: Komentarz do prawa wynalazczego,
Warszawa 1997, s. 95-96). Od 1993 r. ustawodawca zrezygnował z kazuistycznego
podejścia do wyliczania wynagrodzenia twórcy (W. Kotarba: Ochrona własności
przemysłowej w gospodarce polskiej, w dostosowaniu do wymogów Unii Europejskiej
i Światowej Organizacji Handlu, Warszawa 2000, s. 125, przypis 190).
O tym zatem, w jaki sposób ma być liczona korzyść z zastosowania danego
wynalazku w konkretnej sytuacji, decydują przede wszystkim strony umowy, albo w
braku kontraktu - przedsiębiorca. Ustalając wynagrodzenie uwzględnia się przy tym
nie tylko rachunek ekonomiczny, lecz pozaekonomiczne warunki funkcjonowania
przedsiębiorcy na konkurencyjnym rynku gospodarczym. Ustawodawca godzi się
bowiem na daleko idące zróżnicowanie metod, technik i systemów obliczania efek-
tów wynalazczości. W zasadniczym zakresie decydują o tym strony.
W sprawie niniejszej strony ustaliły w umowie wynagrodzenie o charakterze
ryczałtowym, płatne w ratach. Nie znajduje żadnego uzasadnienia pogląd wyrażony
w motywach wyroku Sądu drugiej instancji, że wynagrodzenie było ustalone w umo-
wie tylko połowicznie. Z treści umowy nie wynika bowiem, by twórca miał otrzymać
dodatkowe wynagrodzenie za dalszą (w okresie późniejszym) produkcję zaworów i
by to wynagrodzenie miał ustalić sam przedsiębiorca.
Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd może ewentualnie ocenić, czy umownie
ustalone wynagrodzenie nie powinno zostać podwyższone na podstawie art. 100
ustawy o wynalazczości w brzmieniu z 1993 r. Ten bowiem przepis, a nie art. 98a,
spełnia funkcję ochronną dla twórcy, który ma słabszą pozycję negocjacyjną wobec
przedsiębiorcy. Ochrona może być jednak uruchomiona tylko na wniosek twórcy i
tylko wówczas, gdy wynagrodzenie twórcy było rażąco niskie (krzywdzące, niespra-
wiedliwe). Kwestia ta wymaga oceny. Warto także wskazać, że powołany art. 100
8
ustawy nie jest jedynym przepisem prawa cywilnego umożliwiającym ochronę intere-
sów twórcy (patrz ewentualnie art. 357 k.c. i art. 3581
§ 3 k.c.)
Z tych względów orzeczono jak w sentencji.
========================================