Uchwała SN z 4 sierpnia 2006, sygn. III CZP 51/06
Data orzeczenia
4 sierpnia 2006
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Henryk Pietrzkowski
Tagi
Podstawa prawna
art. 13
kpc
art. 390
kpc
art. 394
kpc
art. 399
kpc
art. 401
kpc
art. 403
kpc
art. 416
kpc
art. 504
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)
Sędzia SN Zbigniew Strus
Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi dłużnika Sylwestra B. – właściciela firmy
Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Montażowego Budownictwa "P." o wznowienie
postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem Sądu Okręgowego w
Katowicach z dnia 18 listopada 2003 r. wydanego w sprawie egzekucyjnej,
dotyczącym skargi dłużnika na czynności komornika przy Sądzie Rejonowym w T.,
podjęte w sprawie toczącej się z wniosku wierzyciela Przedsiębiorstwa Usługowo-
Handlowego "M.", sp. z o.o. w G., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na
posiedzeniu jawnym w dniu 4 sierpnia 2006 r. zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Katowicach postanowieniem z dnia 9
marca 2006 r.:
"Czy w świetle art. 399 § 2 k.p.c. dopuszczalne jest złożenie skargi o
wznowienie postępowania w sprawie zakończonej postanowieniem nie
rozstrzygającym co do istoty sprawy, a w szczególności postanowieniem wydanym
w następstwie rozpoznania skargi na czynności komornika?"
podjął uchwałę:
Wznowienie postępowania na podstawie określonej w art. 4011
k.p.c. nie
jest dopuszczalne w razie zakończenia go postanowieniem wydanym po
rozpoznaniu zażalenia na postanowienie oddalające skargę na czynność
komornika dotyczącą ustalenia kosztów postępowania egzekucyjnego.
Uzasadnienie
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w związku ze
skargą o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem,
oddalającym zażalenie dłużnika na postanowienie Sądu pierwszej instancji, którym
oddalona została skarga na czynność komornika sądowego, polegająca na
ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego. Jako podstawę skargi o
wznowienie postępowania, określoną w art. 4011
k.p.c., dłużnik wskazał
okoliczność, że wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 2005 r., P
6/01 (OTK-A 2005, nr 5, poz. 50) art. 49 zdanie drugie ustawy z dnia 29 sierpnia
1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji (Dz.U. Nr 123, poz. 882 ze zm.), na
podstawie którego Sąd Okręgowy wydał postanowienie zaskarżone skargą o
wznowienie postępowania, został uznany za niezgodny z Konstytucją. Sąd
Okręgowy podniósł, że art. 399 § 2 k.p.c. budzi wątpliwości, czy możliwość
wznowienia postępowania na podstawie określonej w art. 4011
k.p.c. dotyczy tylko
postępowania zakończonego postanowieniem rozstrzygającym sprawę
merytorycznie, czy także postępowania zakończonego postanowieniem o innym
charakterze.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Przedstawione przez Sąd Okręgowy zagadnienie prawne zostało
sformułowane zbyt szeroko, dotyczy bowiem dopuszczalności wznowienia
postępowania w sprawie zakończonej postanowieniem nierozstrzygającym co do
istoty sprawy, w szczególności postanowieniem wydanym po rozpoznaniu skargi na
czynności komornika. Rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przez Sąd Najwyższy
następuje jednakże tylko w takim zakresie, w jakim jest niezbędne dla
rozstrzygnięcia sprawy, w sprawie zaś chodzi w rzeczywistości o dopuszczalność
skargi o wznowienie postępowania od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej
instancji, wydanego w wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie sądu
pierwszej instancji, oddalające skargę na czynności komornika w postaci
postanowienia o ustaleniu kosztów postępowania egzekucyjnego. Do tej zatem
kwestii będą ograniczone rozważania.
Przed wejściem w życie ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy –
Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy – Prawo o ustroju sądów
powszechnych (Dz.U. Nr 13, poz. 98 – dalej: „ustawa nowelizująca”), która dodała
art. 399 § 2 k.p.c., nie było wątpliwości, że skarga o wznowienie postępowania nie
była dopuszczalna od orzeczenia rozstrzygającego o kosztach postępowania
(rozpoznawczego i egzekucyjnego), a także od postanowienia wydanego w
postępowaniu egzekucyjnym. Pierwotne brzmienie art. 399 k.p.c. przesądzało, że
wznowienie postępowania mogło nastąpić w razie zakończenia go prawomocnym
wyrokiem. Dopuszczalne było również wznowienie postępowania w razie
zakończenia go prawomocnym nakazem zapłaty (art. 494 § 2 i art. 504 § 2 k.p.c.), a
w postępowaniu nieprocesowym – prawomocnym postanowieniem orzekającym co
do istoty sprawy (art. 399 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 524 k.p.c.). Ogólnie
rzecz ujmując, kodeks postępowania cywilnego dopuszczał skargę o wznowienie
postępowania tylko od prawomocnych kończących postępowanie orzeczeń
wydanych co do istoty sprawy (merytorycznych). Zasada ta nie zmieniła się po
wejściu w życie Konstytucji, której art. 190 ust. 4 przewidywał wznowienie
postępowania jako skutek orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny o niezgodności
aktu normatywnego, stanowiącego podstawę wydania prawomocnego orzeczenia
sądowego, z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą. Artykuł 4011
k.p.c.
kreował podstawę wznowienia nawiązującą do art. 190 ust. 4 Konstytucji, ale tylko
w zakresie orzeczeń co do istoty sprawy, określonych w art. 399 k.p.c.
Dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania jedynie od prawomocnych
orzeczeń co do istoty sprawy przesądzała, że skarga taka nie mogła być wniesiona
od postanowienia rozstrzygającego o kosztach procesu.
Zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie jednoznacznie przyjmowano także,
że skarga o wznowienie postępowania nie jest dopuszczalna w postępowaniu
egzekucyjnym, służy bowiem od orzeczeń korzystających z powagi rzeczy
osądzonej, a takiego przymiotu postanowienia wydane w postępowaniu
egzekucyjnym nie mają (por. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 19
września 1938 r., C. II. 206/38, OSP 1939, poz. 85, z dnia 21 sierpnia 1947 r., C. I.
305/46, "Państwo i Prawo" 1948, nr 4, s. 98-99, z dnia 13 marca 1998 r., I CKN
760/97, nie publ., z dnia 31 marca 1999 r., I CKN 15/99, OSNC 1999, nr 9, poz. 164
lub z dnia 21 lipca 1999 r., II CKN 537/99, nie publ.).
Pod rządem art. 399 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w
życie ustawy nowelizującej nie było zatem możliwości wznowienia postępowania
zakończonego prawomocnym postanowieniem sądu w przedmiocie kosztów
postępowania egzekucyjnego, także w sytuacji, w której podstawą wznowienia były
okoliczności określone w art. 4011
k.p.c.
Artykuł 4011
k.p.c. został uznany za niezgodny z Konstytucją wyrokiem
Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 października 2004 r., SK 1/04 (OTK-A Zb.Urz.
2004, nr 9, poz. 96). Za niezgodne z Konstytucją uznał Trybunał ograniczenie
wznowienia postępowania, w sytuacji określonej w art. 190 ust. 4 Konstytucji tylko
do postępowań zakończonych prawomocnym wyrokiem i pozostawienie poza tą
regulacją postępowań zakończonych prawomocnym postanowieniem kończącym
postępowanie. Ustawa nowelizująca, uwzględniając orzeczenie Trybunału
Konstytucyjnego, wprowadziła stosowne zmiany w kodeksie postępowania
cywilnego. Dodany został art. 399 § 2, zgodnie z którym na podstawie określonej w
art. 4011
postępowanie może być wznowione również w razie zakończenia go
postanowieniem, a w art. 4011
pojęcie „wyrok” zastąpiono pojęciem „orzeczenie”.
Ponadto wprowadzono art. 4161
, stanowiący, że w sprawie zakończonej
prawomocnym wyrokiem mogą być uchylane – przy odpowiednim stosowaniu
przepisów o wznowieniu postępowania – postanowienia niekończące postępowania
w sprawie, jeśli zostały wydane na podstawie aktu normatywnego uznanego przez
Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową
międzynarodową lub ustawą. Zgodnie z nowym brzmieniem art. 403 § 4, można też
żądać wznowienia postępowania, jeżeli na treść wyroku miało wpływ niekończące
postępowania postanowienie, uchylone następnie lub zmienione zgodnie z
art. 4161
. Ustawa nowelizacyjna wprowadziła także art. 359 § 2, w myśl którego
postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być zmieniane lub
uchylane, gdy zostały wydane na podstawie aktu normatywnego, uznanego przez
Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją, ratyfikowaną umową
międzynarodową lub ustawą.
Postanowienie, o jakim mowa w sprawie, nie może być uchylone lub
zmienione na podstawie art. 4161
k.p.c., nie zostało bowiem wydane przed
wydaniem wyroku, co zresztą w postępowaniu egzekucyjnym w ogóle nie jest
możliwe. Z tego względu nie może być mowy o wznowieniu postępowania na
podstawie określonej w art. 403 § 4 k.p.c.
Pozostaje zatem do wyjaśnienia, czy art. 399 § 2 k.p.c., mówiąc o
dopuszczalności wznowienia postępowania zakończonego postanowieniem, ma na
względzie każde postępowanie, czy jedynie postępowanie w sprawie, a więc czy
chodzi o sprawę jako pewną całość poddaną pod osąd, zakończoną
postanowieniem merytorycznym, czy też także o związane z nią postępowania
uboczne, wpadkowe, zakończone rozstrzygającym je postanowieniem, niebędącym
jednak postanowieniem co do istoty sprawy.
W literaturze dotyczącej wykładni art. 399 § 2 k.p.c. dominuje stanowisko, że
przepis ten odnosi się tylko do wypadków zakończenia prawomocnym
postanowieniem postępowania w sprawie, a nie jakiegokolwiek postępowania.
Chodzi o merytoryczne postępowanie zakończone postanowieniem, np.
postanowieniem o odrzuceniu pozwu, umorzeniu postępowania lub odrzuceniu
apelacji. Stanowisko to należy podzielić, przemawiają bowiem za nim istotne
argumenty. Przede wszystkim, art. 399 § 2 k.p.c. nie może być odczytywany w
oderwaniu od § 1, skoro treść § 2 wyraźnie, przez użycie słowa „również”,
nawiązuje do § 1. W art. 399 § 1 k.p.c. jest mowa tylko o postępowaniu
zakończonym wyrokiem, niewątpliwie rozstrzygającym co do istoty sprawy, taki
charakter musi mieć więc również postanowienie, o jakim mowa w § 2.
Niezależnie od tego trzeba mieć na względzie, że art. 399 § 2 k.p.c. został
wprowadzony jednocześnie z art. 359 § 2, art. 403 § 4 i art. 4161
k.p.c. Zestawienie
tych przepisów wyraźnie wskazuje, że wolą ustawodawcy było zachowanie
istniejącego w postępowaniu cywilnym (por. art. 394 k.p.c.) podziału na
postanowienia kończące postępowanie w sprawie i postanowienia niemające
takiego charakteru; tych pierwszych dotyczy art. 399 § 2 k.p.c., a pozostałych – art.
359 § 2, art. 403 § 4 i art. 4161
k.p.c.
Postanowienie rozstrzygające o kosztach postępowania nie jest
postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie, choćby nawet było ostatnim,
jakie w sprawie wydano. Rozstrzyga ono jedynie kwestię uboczną, akcesoryjną
względem postępowania co do istoty sprawy, nie odnosząc się w ogóle do
rozstrzygnięcia sporu określonego treścią pozwu lub wniosku w postępowaniu
nieprocesowym. Jego treścią jest załatwienie między stronami sprawy kosztów
powstałych w toku postępowania, niezależnie od tego, czy jest to postępowanie
rozpoznawcze, czy egzekucyjne. Stanowisko takie ugruntowane jest zarówno w
orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i w doktrynie postępowania cywilnego (por.
np. postanowienie z dnia 24 listopada 1965 r., III PR 22/65, OSPiKA 1966, nr 7-8,
poz. 174, uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 26 czerwca 1966 r., III PZP 16/66,
OSNCP 1966, nr 12, poz. 205, postanowienie z dnia 20 grudnia 1996 r., I CZ 30/96,
OSNC 1997, nr 3, poz. 34).
Powyższe argumenty przemawiają za udzieleniem negatywnej odpowiedzi na
przedstawione zagadnienie prawne. W tej sytuacji nie jest konieczne rozstrzyganie,
czy art. 399 § 2 k.p.c., przez odesłanie z art. 13 § 2 k.p.c., ma zastosowanie w
postępowaniu egzekucyjnym. (...)
Wobec powyższego orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).