Uchwała SN z 21 listopada 2006, sygn. III CZP 102/06
Data orzeczenia
21 listopada 2006
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)
Sędzia SN Jan Górowski
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Andrzeja S. przeciwko "L." sp. z o.o. z
siedzibą w K. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym
w dniu 21 listopada 2006 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd
Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 25 lipca 2006 r.:
1. "Czy do biegu terminu przedawnienia roszczenia o zwrot podwójnego
zadatku wynikającego z umowy przedwstępnej, zawartej przed wejściem w życie
nowelizacji art. 390 § 3 k.c. dokonanej ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. (Dz.U. Nr 49,
poz. 408) i powstałego przed tą nowelizacją, znajduje zastosowanie przepis art. 390
§ 3 k.c. w brzmieniu ustalonym wyżej powołaną nowelą czy też przepisy
dotychczasowe przewidujące 10-letni termin przedawnienia;
2. w razie przyjęcia, że zastosowanie znajduje art. 390 § 3 k.c. po nowelizacji
– od kiedy rozpoczyna się roczny bieg terminu przedawnienia?''
podjął uchwałę:
Roszczenie o zwrot podwójnego zadatku wynikające z umowy
przedwstępnej zawartej przed wejściem w życie ustawy z dnia 14 lutego
2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw
(Dz.U. Nr 49, poz. 408), powstałe przed jej wejściem w życie, przedawnia się z
upływem roku od dnia wejścia w życie tej ustawy (art. 390 § 3 k.c. w związku z
art. XXXV pkt 2 p.w.k.c.).
Uzasadnienie
Przedstawione zagadnienie prawne powstało przy rozpoznawaniu apelacji
powoda Andrzeja S. wniesionej od wyroku Sądu Rejonowego dla Krakowa-
Podgórza z dnia 25 stycznia 2006 r., którym oddalone zostało żądanie zapłaty
podwójnego zadatku skierowane przez powoda do „L." spółki z o.o..
W stanie faktycznym sprawy zawarcie umowy przedwstępnej i termin zawarcia
umowy przyrzeczonej przypadły pod rządami art. 390 k.c. w poprzednim brzmieniu.
Zmiana tego przepisu weszła w życie w dniu 25 września 2003 r., odstąpienie zaś
od umowy przez poprzednika prawnego powoda i zgłoszenie żądania zwrotu
zadatku w podwójnej wysokości miało miejsce w dniu 2 sierpnia 2005 r., a więc po
wejściu w życie wspomnianej zmiany. Przepis art. 390 § 3 k.c. w brzmieniu
obowiązującym poprzednio nie regulował terminu przedawnienia roszczenia o zwrot
zadatku, a jedynie termin przedawnienia roszczeń odszkodowawczych oraz
roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej, w związku z czym przyjmowano, że
termin ten wynosi – zgodnie z ogólnymi uregulowaniami – dziesięć lat. Po
dokonanej zmianie art. 390 § 3 k.c. przewidziany jest roczny termin przedawnienia
dla wszystkich roszczeń wynikających z umowy przedwstępnej. Ze względu na fakt,
że zmiana stanu prawnego nastąpiła już po rozpoczęciu biegu terminu
przedawnienia, możliwe są do obrony, zdaniem Sądu Okręgowego, dwa
stanowiska. Zgodnie z pierwszym należy stosować art. 390 § 3 k.c. w poprzednim
brzmieniu i przyjąć, że roszczenie powoda przedawnia się z upływem lat dziesięciu,
a według drugiego poglądu należy stosować art. 390 § 3 k.c. w obowiązującym
brzmieniu i przyjąć roczny termin przedawnienia, przy czym bieg terminu
przedawnienia należałoby liczyć od dnia wejścia w życie nowego uregulowania. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W dniu 25 września 2003 r. weszła w życie zmiana art. 390 § 3 k.c. dokonana
ustawą z dnia 14 lutego 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych
innych ustaw (Dz.U. Nr 49, poz. 408). W brzmieniu tego przepisu obowiązującego w
dniu zawarcia przez strony umowy przedwstępnej roszczenia określone w art. 390 §
1 i 2 k.c., a więc roszczenie o zawarcie umowy przyrzeczonej oraz roszczenie o
naprawienie szkody, jaką strona poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy
przyrzeczonej, ulegały przedawnieniu z upływem roku od dnia, w którym umowa
przyrzeczona miała być zawarta. Jeżeli sąd oddalił roszczenie o zawarcie umowy
przyrzeczonej, roszczenie o naprawienie szkody ulegało przedawnieniu z upływem
roku od dnia, w którym orzeczenie stało się prawomocne. W myśl art. 390 § 3 k.c. w
nowym brzmieniu, z upływem roku przedawniają się roszczenia z umowy
przedwstępnej, bez szczegółowego wskazania, o jakie roszczenia chodzi. Ze
względu na brak w ustawie nowelizującej kodeks cywilny przepisów
intertemporalnych, można powziąć wątpliwość, jaki termin znajduje zastosowanie
do roszczenia o zwrot wręczonego przy zawarciu umowy przedwstępnej.
Przedstawiona kwestia nie była dotychczas przedmiotem rozstrzygnięcia Sądu
Najwyższego, w piśmiennictwie natomiast wyrażono pogląd, że skutki
intertemporalne nowelizacji należy oceniać kierując się treścią art. XXXV p.w.k.c.,
co oznacza, że roszczenia wynikające z umowy przedwstępnej, podlegające
uprzednio przedawnieniu na zasadach ogólnych, obecnie ulegają przedawnieniu w
terminie rocznym. Bieg tego terminu rozpoczyna się z dniem wejścia w życie
zmienionego art. 390 § 3 k.c., jeżeli jednak przedawnienie określonego roszczenia
nastąpiłoby według przepisów dotychczasowych wcześniej, zastosowanie znajduje
termin uprzednio obowiązujący.
Wyrażona w przedstawionym zagadnieniu prawnym wątpliwość jest aktualna
przy założeniu, że nowelizacja art. 390 § 3 k.c. przyniosła zmianę stanu prawnego
w omawianym zakresie. Takie założenie, przyjmowane powszechnie, jest także
uzasadnione w świetle poglądów wyrażanych pod rządem art. 390 § 3 k.c. w
poprzednim brzmieniu. Zarówno w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1973 r., III CRN 281/73, OSNCP 1974, nr 11,
poz. 194 oraz z dnia 11 stycznia 2006 r., III CK 357/05, nie publ.), jak i w doktrynie
przyjmowano, że roczny termin przedawnienia określony w art. 390 § 3 k.c. dotyczy
jedynie roszczeń wymienionych w paragrafach poprzedzających, a więc roszczeń o
zawarcie umowy przyrzeczonej oraz odszkodowawczego. Wyrażano przekonanie,
że zawarte w art. 390 § 3 k.c. odstępstwo od ogólnych terminów przedawnienia
powinno być wykładane ściśle, iż nie ma podstaw do dokonywania wykładni
rozszerzającej tego przepisu. Dopiero nowelizacja analizowanego uregulowania
spowodowała, że obecnie prawie powszechnie wyrażany jest w doktrynie pogląd, iż
roczny termin przedawnienia przewidziany w art. 390 § 3 k.c. dotyczy wszystkich
roszczeń wynikających z umowy przedwstępnej, w tym także roszczenia o zwrot
zadatku.
Pogląd ten należy podzielić. Przemawia za nim w pierwszej kolejności
wykładnia gramatyczna. Rocznemu przedawnieniu podlegają roszczenia „z umowy
przedwstępnej”, a zatem wszelkie roszczenia, które znajdują swoje źródło w takiej
umowie bądź jej niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu. Poza tym wskazać
należy względy funkcjonalne, gdyż już w poprzednim stanie prawnym podnoszono,
że w zasadzie brak jakichkolwiek racji przemawiających za różnicowaniem
terminów przedawnienia roszczeń o zawarcie umowy przyrzeczonej oraz
odszkodowawczego i innych roszczeń wynikających z umowy przedwstępnej, w tym
roszczenia o zwrot zadatku.
Po przesądzeniu wstępnej kwestii należy przejść do zagadnienia
przedstawionego przez Sąd Okręgowy, zaczynając od stwierdzenia, że w ustawie z
dnia 14 lutego 2003 r. brak przepisów intertemporalnych. W takiej sytuacji należy
sięgnąć do reguł prawa międzyczasowego zawartych w ustawie z dnia 23 kwietnia
1964 r. – Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, poz. 94), gdyż w
doktrynie panuje zgodność co do tego, że w braku regulacji kwestii
intertemporalnych w nowej ustawie, trzeba sięgać do analogicznego stosowania
przepisów wprowadzających kodeks cywilny (analogia z ustawy). W razie
dokonania zmiany terminów przedawnienia, analogiczne zastosowanie znajdzie art.
XXXV p.w.k.c. W sytuacji, gdy nowa ustawa skraca termin przedawnienia,
roszczenie ulegnie przedawnieniu w myśl zasady dalszego stosowania ustawy
dawnej albo zgodnie z zasadą bezpośredniego stosowania ustawy nowej, w
zależności od tego, który z terminów upływa wcześniej. W razie stosowania ustawy
nowej bieg terminu przedawnienia liczony jest od początku, od dnia wejścia w życie
tej ustawy.
Pogląd ten jest trafny i był już aprobowany przez Sąd Najwyższy (por. uchwały
z dnia 28 lutego 1994 r., III CZP 9/94, OSP 1995, nr 1, poz. 3 i z dnia 12 czerwca
2002 r., III CZP 35/02, OSNC 2003, nr 6, poz. 77). Sąd Najwyższy zauważył, że w
zakresie określenia terminów przedawnienia zastosowanie znajduje zasada
bezpośredniego działania ustawy nowej, jednak dla uniknięcia sytuacji, w której z
chwilą wejścia w życie nowej ustawy wiele roszczeń uległoby automatycznie
przedawnieniu, powyższa zasada została skorygowana w art. XXXV pkt 2 p.w.k.c.
Zgodnie z treścią tego przepisu, jeżeli termin przedawnienia według przepisów
kodeksu cywilnego (w rozpoznawanej sprawie według przepisów obowiązujących
po nowelizacji) jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg
przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego
(przepisu kodeksu cywilnego w nowym brzmieniu). Jeżeli jednak przedawnienia
rozpoczęte przed dniem wejścia w życie kodeksu cywilnego (przepisu w nowym
brzmieniu) nastąpiłoby wcześniej przy uwzględnieniu terminu przedawnienia
określonego w ustawie dawnej, przedawnienie następuje z upływem tego
wcześniejszego terminu.
Przyjęciu powyższego rozwiązania nie sprzeciwia się okoliczność, że
stosunek prawny wykreowany umową przedwstępną ma charakter nietrwały, a do
takich stosunków powinna znaleźć zastosowanie zasada dalszego działania ustawy
dawnej, przedawnienie roszczenia jest bowiem rozłożone w czasie i bardziej
zasadne jest stosowanie do niego reguł międzyczasowych właściwych dla
zobowiązań trwałych, w tym zasady bezpośredniego działania ustawy nowej.
Ponadto decyzję ustawodawcy o skróceniu terminu przedawnienia należy traktować
jako wyraz jego przekonania, że krótszy termin przedawnienia jest właściwszy w
określonej sytuacji. Przemawia to za zastosowaniem go także w sytuacjach, w
których bieg terminu przedawnienia rozpoczął się przed wejściem w życie nowej
regulacji. Zasada, że krótszy termin przedawnienia biegnie od chwili wejścia w życie
nowego przepisu sprawia, iż bezpieczeństwo prawne wierzyciela nie zostaje
zagrożone.
Stosowanie zasady uregulowanej w art. XXXV p.w.k.c. czyni oczywistym
przyjęcie, że termin przedawnienia określony w nowym przepisie rozpoczyna swój
bieg od chwili wejścia w życie tego przepisu.
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął niniejszą uchwałę (art. 390 k.p.c.).