Uchwała SN z 16 marca 2007, sygn. III CZP 9/07
Data orzeczenia
16 marca 2007
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Dariusz Zawistowski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)
Sędzia SN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster
Sąd Najwyższy w sprawie wszczętej z urzędu przy uczestnictwie Wiktora C. o
wpis do rejestru dłużników niewypłacalnych, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na
posiedzeniu jawnym w dniu 16 marca 2007 r. zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 4 grudnia
2006 r.:
„Czy w świetle art. 55 pkt 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym
Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.) do rejestru
dłużników niewypłacalnych wpisuje się osobę, która została zobowiązana do
wyjawienia majątku w postępowaniu, które następnie zostało umorzone?”
podjął uchwałę:
Umorzenie postępowania o wyjawieniu majątku stanowi podstawę do
wykreślenia dłużnika z rejestru dłużników niewypłacalnych (art. 59 ust. 1
ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym, jedn. tekst:
Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm.).
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy w Toruniu, rozpoznając apelację uczestnika postępowania
Wiktora C. od postanowienia Sądu Rejonowego w Toruniu z dnia 14 września
2006 r., powziął istotne wątpliwości i na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. przedstawił
Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone na
wstępie. Powstało ono na tle następującego stanu faktycznego.
Sąd Rejonowy w Toruniu na wniosek wierzyciela Gminy Miasta T.
postanowieniem z dnia 16 marca 2006 r., które uprawomocniło się w dniu 23 marca
2006 r., nakazał dłużnikowi Wiktorowi C. wyjawienie majątku. Kolejnym
postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2006 r. Sąd ten, w związku z cofnięciem
wniosku przez wierzyciela, umorzył postępowanie.
Odpis prawomocnego postanowienia o wyjawienie majątku został przesłany
do sądu rejestrowego, co spowodowało w dniu 12 czerwca 2006 r. wydanie przez
referendarza sądowego postanowienia w przedmiocie wpisu dłużnika Wiktora C. do
Krajowego Rejestru Sądowego – rejestru dłużników niewypłacalnych. Wpisu
dokonano na podstawie art. 55 pkt 3 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym
Rejestrze Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 17, poz. 209 ze zm. – dalej:
"u.K.Rej.S."). Postanowienie to zostało utrzymane w mocy przez Sąd
Rejonowy. (...)
Sąd Okręgowy zauważył, że podstawowym celem rejestru dłużników
niewypłacalnych jest realizacja zasady bezpieczeństwa obrotu przez ujawnianie i
informowanie uczestników tego obrotu o dłużnikach niewywiązujących się ze
swoich zobowiązań, a w konsekwencji zagrażających interesom wierzycieli.
Bezsporne jest również, że zobowiązanie dłużnika do wyjawienia majątku stanowi
przesłankę wpisu do rejestru dłużników niewypłacalnych, niezależnie od dalszego
losu postępowania o wyjawienie majątku. Wątpliwości powstają jednak w sytuacji, w
której, jak w rozpatrywanej sprawie, po uprawomocnieniu się postanowienia
zobowiązującego dłużnika do wyjawienia majątku postępowanie zostało umorzone
na skutek cofnięcia wniosku przez wierzyciela. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Należy zgodzić się z Sądem Okręgowym, że literalna wykładnia art. 59 ust. 1
w związku z art. 55 pkt 3 u.K.Rej.S. wskazuje, iż dłużnik wpisany do rejestru
dłużników niewypłacalnych na podstawie postanowienia, które zobowiązuje go do
wyjawienia majątku, powinien pozostać wpisany do tego rejestru, nawet gdy
postępowanie w tej sprawie zostaje umorzone, przepis ten przewiduje bowiem, że
sąd rejestrowy z urzędu dokonuje wykreślenia wpisu dłużnika z rejestru dłużników
niewypłacalnych w razie uchylenia lub zmiany postanowienia, na którego podstawie
wpis został dokonany. Umorzenie postępowania o wyjawienie majątku nie jest więc
wymienione jako podstawa wykreślenia wpisu dłużnika z rejestru dłużników
niewypłacalnych.
Za takim sposobem rozumienia tego przepisu przemawiają również inne
ważne względy.
Rola sądu w postępowaniu rejestrowym prowadzonym na podstawie ustawy o
Krajowym Rejestrze Sądowym została przez ustawodawcę wyraźnie określona; sąd
dokonuje wpisów na podstawie określonych dokumentów i ze względu na charakter
rejestru, prowadzonego elektronicznie, w sposób szczególnie sformalizowany. Nie
bez znaczenia przy wykładni przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym,
która nie powinna być wykładnią rozszerzającą, są także funkcje pełnione przez
rejestr dłużników niewypłacalnych. Jak podkreśla się w doktrynie i orzecznictwie,
wpis do takiego rejestru ma informować uczestników obrotu o podmiotach, które ze
względu na swoją sytuację majątkową stanowią potencjalnie zagrożenie dla
kontrahentów, a tym samym chronić ich przed skutkami, do jakich może
doprowadzić prowadzenie interesów z dłużnikiem niewypłacalnym. Z punktu
widzenia samego dłużnika pełni on niewątpliwie rolę swoistej sankcji, która spotyka
go za to, że nie realizuje zobowiązań wobec wierzycieli. Osoba wpisana do rejestru
dłużników niewypłacalnych powinna być z niego wykreślona tylko wtedy, gdy
odpada przyczyna wpisu.
Z przepisów, na podstawie których może być wydane postanowienie
zobowiązujące dłużnika do wyjawienia majątku, wyraźnie wynika, dlaczego takie
postanowienie może być podstawą wpisu do rejestru dłużników niewypłacalnych.
Zgodnie z art. 913 k.p.c., wierzyciel, który chce uzyskać postanowienie o
wyjawieniu majątku, powinien wykazać, że zajęty w wyniku egzekucji majątek
dłużnika nie rokuje zaspokojenia egzekwowanej wierzytelności lub że nie uzyska on
w pełni zaspokojenia swej należności. Wydanie postanowienia o wyjawieniu
majątku następuje więc po sprawdzeniu przez sąd, że istnieje uzasadnione
przypuszczenie, iż dłużnik nie będzie w stanie zaspokoić wierzyciela.
Zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Okręgowy sprowadza się w
istocie do odpowiedzi na pytanie, czy można wskazać argumenty, które pozwalają
na odstępstwo od dosłownej wykładni art. 59 ust 1 u.K.Rej.S. Odstępstwo takie jest
dopuszczalne, jeżeli wyniki wykładni językowej prowadzą to wniosków, które ze
względu na ważne wartości chronione przez prawo lub powszechnie akceptowane
zasady racjonalnego i logicznego myślenia byłyby nie do przyjęcia. Wprawdzie w
polskim prawie nie ma przepisu upoważniającego sąd do niestosowania przepisu,
którego zastosowanie byłoby nieracjonalne lub niesłuszne, ale w orzecznictwie i
doktrynie dopuszcza się w drodze wykładni celowościowej korygowanie wyników,
do jakich prowadzi wykładnia językowa.
Pierwszym ważnym argumentem przemawiającym za odstępstwem od
dosłownego rozumienia art. 59 ust. 1 u.K.Rej.S. jest ocena skutków, do jakich
prowadzi umorzenie postępowania o wyjawienie majątku. Jeżeli umorzenie
następuje przed wykonaniem przez dłużnika obowiązków, do których jest
zobowiązany na podstawie postanowienia o wyjawieniu majątku, to zostaje on
zwolniony z ich wykonania; dłużnik nie jest więc już zobowiązany do składania
wykazu majątku, a sąd nie może odebrać od niego przyrzeczenia lub stosować
środków przymusu. Wprawdzie nie ma podstaw do uchylenia takiego postanowienia
z powołaniem się na art. 359 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., gdyż wierzyciel nie traci
prawa do ponownego wystąpienia z wnioskiem o wyjawienie majątku, to jednak –
jak podkreśla się w doktrynie – wskutek umorzenia postanowienie o wyjawienie
majątku traci moc wiążącą i chociaż formalnie istnieje, nie wywiera skutków
prawnych. Z tego punktu widzenia można więc uznać, że umorzenie prowadzi do
takich samych skutków, jak uchylenie postanowienia. Dochodzi w istocie do sytuacji
przewidzianej w art. 59 ust. 1 u.K.Rej.S.; postanowienie, na podstawie którego
dokonano wpisu w rejestrze dłużników niewypłacalnych, przestało wywierać skutki
prawne.
Drugi argument wiąże się z tym, że umorzenie postępowania o wyjawienie
majątku na wniosek wierzyciela spowodowane jest odpadnięciem podstaw, które
uzasadniały traktowanie dłużnika jako niewypłacalnego. Zakładając, że wierzyciel
działa racjonalnie, to występuje z wnioskiem o umorzenie postępowania wtedy, gdy
dłużnik już go zaspokoił lub gdy odpadną postawy do przypuszczenia, że wierzyciel
zaspokojenia nie uzyska. W istocie więc po umorzeniu postępowania o wyjawienie
majątku odpadają podstawy do traktowania dłużnika jako niewypłacalnego.
Kolejny argument dotyczy funkcji pełnionych przez rejestr dłużników
niewypłacalnych. Jeżeli celem wpisania dłużnika do takiego rejestru jest informacja
o tym, że jest on niewypłacalny oraz swoista sankcja dla dłużnika za to, iż dopuścił
do takiego stanu, to utrzymywanie wpisu w rejestrze staje się bezprzedmiotowe,
gdy dłużnik przestał być niewypłacalny. Pozostawienie go w rejestrze dłużników
niewypłacalnych staje się tym bardziej bezzasadne, że umorzenie postępowania w
sprawie wyjawienia majątku następuje z inicjatywy wierzyciela. (...)
Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 390 k.p.c., orzekł, jak w
uchwale.