Uchwała SN z 14 grudnia 2007, sygn. III CZP 114/07
Data orzeczenia
14 grudnia 2007
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Zbigniew Strus
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Maria Grzelka
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski
Sąd Najwyższy w sprawie egzekucyjnej z wniosku wierzycieli: Wiesława
B. (...) przy uczestnictwie Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddziału w N.S.,
Inspektoratu w T. (...) o egzekucję świadczeń pieniężnych, po rozstrzygnięciu w
Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 14 grudnia 2007 r. zagadnienia
prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z
dnia 24 lipca 2007 r.:
"1. Czy dopuszczalna jest droga sądowa dla zaspokojenia w planie podziału
sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości należności Skarbu Państwa z tytułu
zobowiązań podatkowych, stwierdzonych administracyjnymi tytułami wykonawczymi
i zgłoszonych do podziału na podstawie art. 1036 k.p.c.?,
a w przypadku odpowiedzi pozytywnej na to pytanie:
2. Czy w aktualnie obowiązującym stanie prawnym wystarczającą podstawą
uczestnictwa wierzyciela – Skarbu Państwa, realizującego należności podatkowe w
dokonywanym przez sąd podziale sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości,
jest administracyjny tytuł wykonawczy, czy też dla spełnienia wymogu art. 1036
k.p.c. w zakresie obowiązku przedłożenia przez zgłaszającego się wierzyciela tytułu
wykonawczego konieczne jest uprzednie zaopatrzenie administracyjnego tytułu
wykonawczego w sądową klauzulę wykonalności?”
podjął uchwałę:
Niedopuszczalna jest droga sądowa dla zaspokojenia należności
podatkowych Skarbu Państwa, stwierdzonych tytułem wykonawczym
wystawionym przez wierzyciela domagającego się ich uwzględnienia w
podziale sumy uzyskanej przez sądową egzekucję z nieruchomości (art. 1036
k.p.c.).
Uzasadnienie
Przedstawiając zagadnienie prawne Sąd Okręgowy wskazał, że w
postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym z udziałem – jako wierzycieli – osób
fizycznych, spółki jawnej i banku spółdzielczego, komornik dokonał licytacyjnej
sprzedaży nieruchomości. Po jej dokonaniu Naczelnik Pierwszego Urzędu
Skarbowego w T. przesłał tytuły wykonawcze przeciw dłużnikowi, domagając się na
podstawie art. 1036 k.p.c. uwzględnienia ich w planie podziału sumy uzyskanej z
egzekucji.
Sąd Rejonowy nie uwzględnił tego wniosku i wyraził pogląd o
niedopuszczalności drogi sądowej do dochodzenia należności podatkowych po
nowelizacji przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, rozciągającej
się na etap podziałowy postępowania egzekucyjnego. Zarzuty wniesione przez
Naczelnika Urzędu Skarbowego, oparte na wykładni art. 1036, 1025 § 1 pkt 7 oraz
§ 2 k.p.c. i art. 110 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu
egzekucyjnym w administracji (Dz.U. Nr 24, poz. 1451 ze zm., jedn. tekst: Dz.U.
2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm. – dalej: "u.p.e.a."), zostały oddalone, a zażalenie
wierzyciela przedstawiono Sądowi Okręgowemu. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia wymaga przypomnienia, że w
systemie prawa polskiego wprowadzanie w życie orzeczeń, zarządzeń, nakazów i
zakazów władz administracyjnych, wydawanych przez nie w celu wykonywania
ustaw i rozporządzeń, było dokonywane w trybie odrębnym, a nie w sądowej
egzekucji (por. art. 174 u.p.e.a.). Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. nie dopuszczała
jednak zaspokajania należności pieniężnych z nieruchomości w postępowaniu
egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z art. 67 § 1 i 2 w brzmieniu pierwotnym,
gdy egzekucja administracyjna należności pieniężnych z ruchomości,
wierzytelności, w tym rachunków bankowych, wynagrodzenia za pracę, praw
majątkowych, wkładów oszczędnościowych lub pieniędzy nie była celowa lub
okazała się bezskuteczna, organ egzekucyjny mógł wystąpić do komornika
sądowego o przeprowadzenie egzekucji z nieruchomości zobowiązanego w trybie
sądowym. Tytuł wykonawczy wystawiony przez wierzyciela powinien być na jego
wniosek zaopatrzony w sądową klauzulę wykonalności, chyba że szczególne
przepisy inaczej stanowiły. W stosunku do innych tytułów wykonawczych art. 70
u.p.e.a. (według tekstu jednolitego z 1991 r.) wymagania takiego nie zawierał. Nie
budziło wówczas istotnych wątpliwości upoważnienie wierzyciela nie tylko do
wystąpienia z wnioskiem, ale i przyłączenie się do niej w każdym stadium, również
do podziału sumy uzyskanej ze sprzedaży nieruchomości (uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 9 czerwca 1995 r., III CZP 71/95, OSP 1996, nr 2, poz. 30,
postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 2000 r., III CKN 731/99, OSNC
2000, nr 9, poz. 159, i z dnia 22 stycznia 2003 r., IV CKN 1683/00, OSP 2005, nr 1,
poz. 2). Należy zgodzić się z poglądem wypowiedzianym przez Sąd Okręgowy, że
uprawnienie do żądania od komornika przeprowadzenia egzekucji z nieruchomości
dłużnika w celu ściągnięcia należności pieniężnych państwa wynikających z prawa
publicznego kwalifikowało tę egzekucję jako sprawę cywilną w rozumieniu art. 1
in fine k.p.c.
Istotna zmiana stanu prawnego dokonana w ustawie z dnia 6 września 2001 r.
o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych
innych ustaw (Dz.U. Nr 125, poz. 1368) polegała na dopuszczeniu egzekucji
administracyjnej w celu ściągnięcia należności pieniężnych z nieruchomości
dłużnika i dodaniu rozdziału 7, regulującego sposób jej przeprowadzenia.
Utrzymano przy tym w mocy art. 62 według numeracji tekstu jednolitego z 1991 r.,
dotyczący postępowania w razie zbiegu egzekucji sądowej i administracyjnej.
Zauważyć też trzeba odmienny porządek nowelizacji szczególnego rodzaju
należności publicznych z tytułu składek i innych świadczeń w ramach
ubezpieczenia społecznego, ustawa nowelizująca nie uchyliła bowiem art. 24 ust. 2
ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,
dopuszczającego dualizm dróg postępowania egzekucyjnego – sądowej i
administracyjnej – i stan taki trwa do dzisiaj.
Unormowanie egzekucji administracyjnej z nieruchomości, wykazujące zresztą
podobieństwo do egzekucji sądowej, wymaga oceny w świetle niewątpliwego
rozdziału kompetencji organów administracyjnych i sądowych obejmującego
postępowania rozpoznawcze i wykonawcze. W ramach tej oceny z perspektywy
egzekucji sądowej nasuwa się wyraźny jej związek z drogą sądową, będącą
bezwzględną przesłanką w postępowaniu rozpoznawczym, a rozciągającą się
również na postępowanie egzekucyjne, o czym świadczy treść art. 824 § 1 pkt 1
k.p.c., nakazującego umorzenie tego postępowania w razie jej braku. Uchylenie
ustawą z dnia 6 września 2001 r. uprawnienia administracyjnego organu
egzekucyjnego do wystąpienia z wnioskiem do komornika sądowego o
przeprowadzenie egzekucji z nieruchomości, prowadzi do wniosku, że
kompleksowa regulacja zawarta w rozdziale 7 działu II ustawy o postępowaniu
egzekucyjnym w administracji oznacza przyznanie administracyjnym organom
egzekucyjnym pełnych kompetencji do przeprowadzania egzekucji w zakresie
podobnym jak w postępowaniu sądowym. Przemawia za takim wnioskiem
kategoryczne brzmienie art. 3 u.p.e.a. („stosuje się”) oraz dopuszczenie wyjątku
tylko na podstawie szczególnego przepisu ustawy.
Z taką wykładnią harmonizuje również pozostawienie art. 773 k.p.c. i art. 62
u.p.e.a. dotyczących zbiegu egzekucji administracyjnej i sądowej oraz regulacja
ograniczeń w razie zbiegu tych dwóch dróg egzekucji (pierwszeństwo przepisów
ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Przepisy te dopuszczają
uwzględnienie wierzytelności podatkowych w planie podziału jako wyjątek. Również
przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 115 i nast.)
dopuszczają wyjątkowe uwzględnianie w podziale (w egzekucji administracyjnej)
wierzytelności podlegających egzekucji sądowej; szczególne uprawnienia do
zgłaszania wierzytelności w odmiennym rodzajowo postępowaniu mają wierzyciele
zabezpieczeni rzeczowo. Postępowanie egzekucyjne w administracji nie zawiera
przepisów pozwalających nakazać zobowiązanemu wyjawienia majątku lub
przedmiotów (art. 71 i 118 u.p.e.a.) i w tym zakresie odsyła do postępowania
sądowego. Wyjątki te nie podważają jednak podziału zasadniczego,
przebiegającego przez postępowanie rozpoznawcze aż po egzekucyjne do chwili
jego definitywnego zakończenia, tj. spieniężenia majątku zobowiązanego i
podzielenia uzyskanych sum miedzy wierzycieli uczestniczących w tym
postępowaniu. Celowość ich utrzymania usprawiedliwiają jednak względy
społeczne (wierzytelności wskazane w art. 115 § 2 u.p.e.a.) albo potrzeba ochrony
praw rzeczowych ograniczonych (art. 1000 § 1 k.p.c. i art. 112c u.p.e.a.). Odmienna
regulacja, pozbawiająca uprawnionych z hipoteki ich prawa, a nie zapewniająca
uczestnictwa w podziale sumy, stanowiłaby niedopuszczalny wypadek
wywłaszczenia bez odszkodowania.
Uwzględnienie doniosłości przesłanki drogi sądowej pozbawia istotnego
znaczenia argumentację dopuszczającą przyłączenie się do podziału wierzyciela
należności podatkowych z odwołaniem się do reguły interpretacyjnej zakazującej
czynienia rozróżnień treści normy prawnej tam, gdzie nie rozróżnia ich ustawa.
Trzeba zatem uznać, że formuła o wierzycielach składających tytuł wykonawczy art.
1036 k.p.c. odnosi do wierzycieli, dla których zgodnie z art. 1 k.p.c. otwarta jest
droga sądową (art. 2 k.p.c.). Dokonywanie wykładni wyizolowanego przepisu bez
uwzględnienia jego kontekstu normatywnego rodzi niebezpieczeństwo uzyskania
wyniku sprzecznego z istotą, celem i funkcją danej instytucji prawnej. Poprzestanie
na przytoczonym fragmencie art. 1036 k.p.c. nakazywałoby też, stosownie do art.
115c § 1 pkt 1, przyznanie wierzycielom zobowiązanego prawo uczestniczenia w
podziale sumy uzyskanej z egzekucji administracyjnej. Taki wynik podważałby sens
nowelizacji ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji z 2001 r.
(zwłaszcza usunięcie art. 70) i wprowadzał chaos w przymusowym zaspokajaniu
wierzytelności (należności). (...)
Ustanowienie odrębnej drogi postępowania dla wierzytelności dochodzonych
na drodze egzekucji sądowej i administracyjnej nie pozbawia ochrony wierzycieli
należności wymienionych w art. 2 u.p.e.a. Artykuł 954 pkt 2 k.p.c. gwarantuje
organom gminy i urzędowi skarbowemu informację o licytacji, a tym samym
wykorzystanie instytucji zbiegu egzekucji dla zapewnienia pełnego uczestnictwa w
podziale. Obowiązek ten ustanawia wyższy poziom ochrony interesu wierzycieli
należności podatkowych w stosunku do innych wierzycieli uprawnionych do
zaspokajania swoich należności w egzekucji sądowej, ponieważ wymaga się od
nich wyższej staranności, tj. zabezpieczenia rzeczowego lub regularnego
interesowania się ogłoszeniami o licytacji (art. 110w § 3-8 u.p.e.a.).
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1
k.p.c.).