Uchwała SN z 27 lutego 2008, sygn. III CZP 139/07
Data orzeczenia
27 lutego 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Jan Górowski
Sędzia SA Michał Kłos
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jolanty C. przeciwko Janowi C. o
rozwód, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 27
lutego 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w
Szczecinie postanowieniem z dnia 31 października 2007 r.:
„Czy w sprawie o rozwód, w której właściwym do rozpoznania jest sąd w
składzie jednego sędziego i dwóch ławników, postanowienie w przedmiocie
udzielenia zabezpieczenia wydane na posiedzeniu niejawnym może wydać
przewodniczący?”
podjął uchwałę:
Wniosek o udzielenie zabezpieczenia w sprawie o rozwód sąd pierwszej
instancji rozpoznaje na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego
jako przewodniczącego i dwóch ławników.
Uzasadnienie
W sprawie o rozwód Sąd Okręgowy w Koszalinie rozpoznał w dniu 14 sierpnia
2007 r. na posiedzeniu niejawnym, w składzie jednego sędziego, wniosek powódki
o zabezpieczenie roszczenia alimentacyjnego. Rozpoznając zażalenie pozwanego
na postanowienie wydane na tym posiedzeniu, uwzględniające wniosek, Sąd
Apelacyjny w Szczecinie powziął poważne wątpliwości, którym dał wyraz w
przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym, przytoczonym na
wstępie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Główną przyczyną wątpliwości Sądu Apelacyjnego jest fakt, że art. 736 k.p.c.,
który stanowił, iż w sprawach rozpoznawanych przez sąd w składzie trzyosobowym
przewodniczący może, w wypadku niecierpiącym zwłoki, sam wydać zarządzenie
tymczasowe, nie znalazł odpowiednika w stanie prawnym ustanowionym ustawą z
dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania cywilnego oraz
niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172, poz. 1804), obowiązującą od dnia 5 lutego
2005 r. Powstał w związku z tym problem składu sądu, w jakim następuje
rozpoznanie wniosku o udzielenie zabezpieczenia, a próby jego rozwiązania w
piśmiennictwie nie dają jednoznacznego wyniku, jakkolwiek przeważa pogląd, że
właściwy jest sąd działający w takim składzie, w jakim rozpoznaje sprawę co do jej
istoty.
Rozstrzygając ten problem, a więc analizując skutki wywołane uchyleniem art.
736 k.p.c., a ściślej – zmianą jego treści, bo obecnie ten przepis normuje zupełnie
inną materię, należy przede wszystkim skupić się na kwestii, jakie było znaczenie
tego przepisu przed wejściem w życie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r., w
szczególności w kontekście art. 47 § 2 k.p.c. Obecnie, po zmianie dokonanej
ustawą z dnia 15 marca 2007 r. o zmianie ustawy – kodeks postępowania
cywilnego, ustawy – kodeks postępowania karnego oraz zmianie niektórych innych
ustaw (Dz.U. Nr 112, poz. 766), przepis ten nosi oznaczenie „47 § 3”.
Skład sądu właściwy do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji został
określony w art. 47 § 1, 3 i 4 (obecnie art. 47 § 1, 2 i 4) k.p.c., z zastrzeżeniem
określonym w art. 47 § 2 (obecnie art. 47 § 3) k.p.c., zgodnie z którym
postanowienia poza rozprawą oraz zarządzenia wydaje przewodniczący. Artykuł 47
§ 2 (§ 3) k.p.c. regulował (reguluje) skład sądu orzekający poza rozprawą w
kwestiach formalnych, niedotyczących istoty sporu, które są zawsze rozstrzygane w
formie postanowienia lub zarządzenia (art. 354 i 362 k.p.c.). Z tych względów mógł
więc być – na podstawie art. 13 § 2 k.p.c. – odpowiednio stosowany w
postępowaniu zabezpieczającym tylko w odniesieniu do kwestii formalnych
rozstrzyganych na posiedzeniu niejawnym (np. do odrzucenia lub zwrotu wniosku),
nie było natomiast podstaw do jego stosowania w wypadku orzekania co do
meritum wniosku o zabezpieczenie, tj. o jego zasadności lub bezzasadności; o
składzie sądu decydował wówczas art. 47 § 1 i 3 i jego późniejsze odpowiedniki.
Przedstawiony kontekst normatywny pozwala określić miejsce oraz funkcję
art. 736 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed wejściem w życie ustawy z dnia 2
lipca 2004 r. Należy przyjąć, że dotyczył on orzekania o zasadności wniosku o
zabezpieczenie i w tym zakresie – dopuszczając wydanie przez przewodniczącego
na posiedzeniu niejawnym zarządzenia tymczasowego w sprawie rozstrzyganej w
składzie trzyosobowym – ustanawiał ściśle określony wyjątek od reguł ustalonych w
art. 47, dotyczących orzekania co do meritum przez skład kolegialny. Artykuł 736
k.p.c. był zatem przepisem szczególnym w stosunku do tych przepisów
normujących postępowanie procesowe, które przewidywały kolegialny skład sądu
przy orzekaniu co do istoty sprawy (art. 47 § 1, a następnie 47 § 1 i 4 k.p.c.), nie
stanowił natomiast przepisu szczególnego wobec art. 47 § 2 k.p.c. Przepis art. 47 §
2 k.p.c. miał więc w okresie obowiązywania art. 736 w poprzednim brzmieniu
odpowiednie zastosowanie w postępowaniu zabezpieczającym; regulował
wydawanie poza rozprawą przez przewodniczącego postanowień dotyczących
kwestii formalnych, ocenianych w ten sposób z punktu widzenia przedmiotu
postępowania zabezpieczającego. Uzasadniony jest zatem wniosek, że nowelizacja
art. 736 k.p.c. dokonana ustawą z dnia 2 lipca 2004 r., w wyniku której przestała
istnieć odrębna regulacja normująca skład sądu w postępowaniu
zabezpieczającym, nie zmieniła funkcji art. 47 § 2 (§ 3) k.p.c.
Na marginesie należy zaznaczyć, że funkcja tego przepisu odpowiada w
ogólnych zarysach roli jego pierwowzoru, tj. art. XLV § 1 rozporządzenia
Prezydenta RP z dnia 29 listopada 1930 r. – przepisy wprowadzające kodeks
postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 83, poz. 652 ze zm.) w brzmieniu nadanym
ustawą z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach
cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 349), wykładanego i stosowanego w kontekście art.
art. 841 § 3 i 4 d.k.p.c. (art. 859 § 3 i 4 według tekstu jednolitego z 1950 r.) (por.
orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1953 r., I C 327/53, „Nowe Prawo”
1953, nr 10, s. 88, oraz z dnia 14 lipca 1953 r., I C 856/53, OSN 1955, nr 2, poz.
17).
W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że współcześnie w postępowaniu
zabezpieczającym sąd pierwszej instancji orzeka o zasadności (bezzasadności)
wniosku o udzielenie zabezpieczenia, a więc co do istoty postępowania
zabezpieczającego, w takim składzie, w jakim rozpoznawana jest sprawa, w której
dochodzi do zabezpieczenia powództwa, bez względu na to, czy działa na
posiedzeniu niejawnym czy na rozprawie (art. 47 § 1, 2 i 4 k.p.c.; obecnie art. 47 §
1, 3 i 4 k.p.c.). W takim samym składzie orzeka rozstrzygając na rozprawie kwestie
formalne, niedotyczące istoty zabezpieczenia, a więc niedotyczące zasadności
wniosku, natomiast poza rozprawą orzeczenia w tym zakresie – oraz zarządzenia –
wydaje przewodniczący (art. 47 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Oczywiście,
zasady te nie dotyczą sądu drugiej instancji rozstrzygającego wniosek o udzielenie
zabezpieczenia zgłoszony w postępowaniu apelacyjnym, gdyż w tym wypadku o
składzie sądu – orzekającego na rozprawie lub posiedzeniu niejawnym, w kwestii
formalnej lub merytorycznej – decyduje art. 367 § 3 zdanie pierwsze albo art. 50510
§ 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
Z tych względów Sąd Najwyższy – dostrzegając niedoskonałość
analizowanego unormowania, gdyż brak możliwości rozpoznawania wniosków o
udzielenie zabezpieczenia przez przewodniczącego składu kolegialnego
(zawodowego lub ławniczego) i konieczność respektowania terminu określonego w
art. 737 k.p.c. zmusza sąd do odbywania osobnych posiedzeń niejawnych w
składzie trzyosobowym tylko celem rozpoznania wniosku o udzielenie
zabezpieczenia, co obniża sprawność postępowania – podjął uchwałę, jak na
wstępie.