Uchwała SN z 27 lutego 2008, sygn. III CZP 149/07
Data orzeczenia
27 lutego 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Podstawa prawna
art. 34
kp
art. 390
kpc
art. 394
kpc
art. 518
kpc
art. 611
kpc
art. 612
kpc
art. 615
kpc
art. 616
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)
Sędzia SN Jan Górowski (sprawozdawca)
Sędzia SA Michał Kłos
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Krzysztofa P. przy uczestnictwie Pawła
R., Ewy R.– P., Janusza P. i Elżbiety P. o nadzór nad zarządem sądowym
nieruchomości, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu
27 lutego 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w
Krakowie postanowieniem z dnia 17 września 2007 r.:
"1. Czy na postanowienie Sądu wydane na podstawie art. 931 § 2 k.p.c.
odwołujące dotychczasowego zarządcę nieruchomości z funkcji i powołujące w to
miejsce inny podmiot przysługuje apelacja?
2. jeżeli tak, to czy dopuszczalność tego środka zaskarżenia uzależniona jest
od tego, przez kogo środek ten został złożony: czy przez współwłaściciela
nieruchomości, czy też dotychczasowego zarządcę będącego osobą trzecią?"
podjął uchwałę:
Od postanowienia odwołującego i ustanawiającego innego zarządcę
nieruchomości przysługuje apelacja;
odmówił podjęcia uchwały w pozostałej części.
Uzasadnienie
Rozstrzygane zagadnienia prawne przedstawione zostały przez Sąd
Okręgowy rozpoznający zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji
oddalające wniosek o sporządzenie uzasadnienia postanowienia odwołującego
dotychczasowego zarządcę nieruchomości wspólnej i powołującego nowego
zarządcę. Sąd Rejonowy wyraził pogląd, że po uchyleniu art. 932 k.p.c. ustawą z
dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz
niektórych innych ustaw, która weszła w życie dnia 5 lutego 2005 r. (Dz.U. Nr 172,
poz. 1804) na postanowienie to nie przysługuje środek odwoławczy, a zatem –
stosownie do art. 357 § 1 w związku z art. 13 § 2 oraz art. 616 k.p.c. – nie ma
obowiązku sporządzenia uzasadnienia tego orzeczenia. Sąd Okręgowy zauważył
natomiast, że w poprzednim stanie prawnym w literaturze i judykaturze
przyjmowano, iż postanowienie o zmianie zarządcy nieruchomości wspólnej jest
postanowieniem co do istoty sprawy i gdyby nie szczególna regulacja,
przysługiwałaby od niego apelacja.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Pierwsze z przedstawionych zagadnień prawnych stanowi wycinek złożonej
problematyki zaskarżalności postanowień wydawanych w postępowaniu
nieprocesowym. Zgodnie z art. 34 § 1 dekretu z dnia 18 lipca 1945 r. – kodeks
postępowania niespornego (Dz.U. Nr 27, poz. 1169 – dalej: „k.p.n.”), na wydane w
postępowaniu nieprocesowym postanowienie kończące postępowanie
przysługiwało zażalenie, natomiast na postanowienie przedstanowcze ten środek
odwoławczy przysługiwał jedynie w wypadkach przewidzianych w ustawie. Wtedy
wśród przepisów odnoszących się do postępowań z zakresu prawa rzeczowego nie
było wprawdzie unormowania dotyczącego zaskarżalności postanowienia w
przedmiocie odwołania zarządcy, jednak przyjmowano, że było to postanowienie
kończące postępowanie.
Zmianę w zakresie zaskarżalności postanowień w trybie nieprocesowym
wprowadziła ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie postępowania w sprawach
cywilnych (Dz.U. Nr 38, poz. 549 ze zm. – dalej: „ustawa”), która zerwała z
podziałem postanowień na stanowcze i przedstanowcze i zamiast regulacji
przewidującej jeden środek prawny wprowadziła dwa: rewizję przysługującą na
postanowienia kończące postępowanie lub jego samodzielną część, chyba że
przepis szczególny stanowił inaczej lub przewidywał inny środek, oraz zażalenie
przysługujące tylko w wypadkach wyraźnie przewidzianych. Na podstawie art. 34 §
1 k.p.n. w brzmieniu nadanym ustawą rewizja nie przysługiwała na postanowienie,
choćby kończyło ono postępowanie bądź jego samodzielną część, gdy przepis
szczególny wyłączał jego zaskarżalność lub przewidywał na nie zażalenie.
Przyjmowano, że w postępowaniu dotyczącym zarządu rzeczą wspólną rewizja
przysługiwała od postanowień o wyznaczeniu zarządcy i jego odwołaniu, co do
uznania sprawozdań rachunkowych oraz dotyczących zezwolenia na podejmowanie
czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu. Na podstawie natomiast
wyraźnego przepisu, tj. art. 12 § 2 dekretu z dnia 8 listopada 1946 r. o
postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego (Dz.U. Nr 63, poz. 346) w
brzmieniu nadanym ustawą, zażalenie przysługiwało na postanowienie o
przyznaniu zarządcy wynagrodzenia i o zwrocie wydatków.
Kodeks postępowania cywilnego wprowadził podział postanowień
wydawanych w postępowaniu nieprocesowym na orzekające co do istoty sprawy i
inne postanowienia. Na podstawie art. 518 k.p.c. w pierwotnym brzmieniu, od
postanowień co do istoty sprawy przysługiwała rewizja, a wyjątkowo – w wypadkach
wskazanych w ustawie – zażalenie. Ustawa z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie
ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta
Rzeczypospolitej – prawo upadłościowe i prawo o postępowaniu układowym,
kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w
sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) w
miejsce rewizji wprowadziła apelację.
Obecnie w trybie nieprocesowym regułą jest, że na postanowienie co do istoty
sprawy przysługuje apelacja i to bez względu na to, czy rozstrzyga ono o całości
postępowania, czy też o jego części (art. 518 k.p.c.).
Przepisy szczególne mogą ustanawiać wyjątki od zasady zaskarżalności
apelacją postanowień orzekających co do istoty sprawy, wprowadzając w jej
miejsce zażalenie (np. art. 551 § 1, art. 5861
, art. 612 § 2 lub art. 648 § 2 k.p.c.; por.
uzasadnienie uchwał Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1999 r., III CZP 25/99,
OSNC 2000, nr 3, poz. 45; z dnia 31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00, OSNC 2001,
nr 6, poz. 81, i z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 49/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz.
98).
Zażalenie przysługuje w wypadkach wskazanych w ustawie, przy czym chodzi
nie tylko o przepisy przewidujące ten środek odwoławczy należące do księgi drugiej
kodeksu postępowania cywilnego, ale również w art. 394 § 1 k.p.c.
Przedstawione zasady dotyczą także zaskarżalności orzeczeń w
postępowaniu dotyczącym zarządu związanego ze współwłasnością i
użytkowaniem. Od wydanego w tym postępowaniu postanowienia orzekającego co
do istoty sprawy na podstawie art. 518 zdanie pierwsze k.p.c. przysługuje apelacja.
W drodze wyjątku zażalenie na takie postanowienie przysługuje na podstawie art.
612 § 2 k.p.c. na postanowienie w przedmiocie pozbawienia współwłaściciela lub
użytkownika używania rzeczy (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia
31 stycznia 2001 r., III CZP 51/00). Na podstawie poprzednio obowiązującego art.
932 w związku z art. 931 § 2 i art. 615 k.p.c. przysługiwało także na postanowienie
o zmianie zarządcy (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23
września 1999 r., III CZP 25/99, OSNC 2000, nr 3, poz. 45), a na podstawie
obowiązującego do dnia 5 lutego 2005 r. przepisu art. 939 § 3 w związku z art. 615
k.p.c. na postanowienie w przedmiocie przyznania zarządcy wynagrodzenia oraz
zwrotu wydatków (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia
2001 r., III CZP 51/00). Kierowano się przy tym założeniem, że art. 615 k.p.c.,
odsyłający – w zakresie nieuregulowanym w art. 611-614 k.p.c. – do odpowiedniego
stosowania przepisów o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości obejmuje
także określenie rodzaju środka zaskarżenia. W rezultacie przyjmowano, że skoro
w sytuacji, w której w sprawach dotyczących wyznaczenia zarządcy oraz
sprawowania zarządu odpowiednio stosowano na podstawie art. 615 k.p.c. przepisy
o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości przewidujące zażalenie na
postanowienia sądu o charakterze merytorycznym, to ten właśnie środek
odwoławczy – w drodze wyjątku od zasady określonej w art. 518 k.p.c. – jest
środkiem właściwym. Jeżeli natomiast przepisy o egzekucji z nieruchomości, do
których odsyła art. 615 k.p.c., nie przewidywały zażalenia na postanowienie co do
istoty sprawy, uznawano, że uczestnikom przysługuje – na zasadach ogólnych
określonych w art. 518 zdanie pierwsze k.p.c. – apelacja. Jako przykład
wskazywano postanowienie co do udzielenia zezwolenia zarządcy na czynności
przekraczające zakres zwykłego zarządu i na wydzierżawienie nieruchomości (art.
935 § 3 i art. 936 w związku z art. 615 k.p.c.) lub postanowienie co do zatwierdzenia
lub odmowy zatwierdzenia sprawozdania zarządcy (art. 937 § 2 w związku z art.
615 k.p.c.).
W świetle tych uwag nie może budzić wątpliwości, że postanowienie w
przedmiocie zmiany zarządcy nieruchomości jest postanowieniem co do istoty
sprawy, gdyż zawiera merytoryczne rozstrzygnięcie o żądaniu (por. uzasadnienie
uchwały Sądu Najwyższego z dnia 22 września 1999 r., III CZP 25/99, OSNC 2000,
nr 3, poz. 45, i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 marca 1970 r., II CR
159/70, OSNCP 1970, nr 11, poz. 209). Uchylenie art. 932 k.p.c. nie oznaczało
wyłączenia zaskarżalności tego orzeczenia co do istoty sprawy, lecz stanowiło
powrót do reguły ogólnej wynikającej z art. 518 k.p.c. Wniosek ten jest trafny także
dlatego, że w okresie obowiązywania art. 932 k.p.c. przyjmowano jednolicie, iż od
postanowienia co do istoty sprawy dotyczącego zarządu nieruchomością wspólną,
wydawanego na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów regulujących
zarząd w toku egzekucji z nieruchomości, dopuszczalna była apelacja.
Dokonanej wykładni nie podważa fakt, że ustawodawca w art. 612 § 2 k.p.c.
przewidział zażalenie na postanowienie sądu pierwszej instancji w przedmiocie
pozbawienia współwłaściciela lub użytkownika używania rzeczy, regulacja ta ma
bowiem charakter szczególny względem zawartej w art. 518 zdanie pierwsze k.p.c.;
taki charakter w stosunku do tego ogólnego unormowania miały poprzednio
obowiązujące art. 932 i art. 939 § 3 w związku z art. 615 k.p.c. Zachowanie jednego
z unormowań szczególnych nie może rzutować na skutki uchylenia innych tego
rodzaju uregulowań.
W świetle tych uwag uzasadnione jest stanowisko, że na postanowienie sądu
pierwszej instancji w przedmiocie zmiany zarządcy nieruchomości wspólnej (art.
931 § 2 w związku z art. 615 k.p.c.), po uchyleniu art. 932 k.p.c., przysługuje
apelacja (art. 518 zdanie pierwsze k.p.c.). Z tych względów podjęto uchwałę, jak na
wstępie (art. 390 § 1 k.p.c.).
Istotą drugiego zagadnienia jest odpowiedź na pytanie, czy legitymowany do
wniesienia apelacji na przedmiotowe postanowienie jest także odwołany zarządca,
chociażby nie był współwłaścicielem nieruchomości. Sąd Okręgowy przeoczył
jednak, że w sprawie tym zarządcą jest jeden ze współwłaścicieli nieruchomości.
Instytucja przedstawienia zagadnień prawnych stanowi wyjątek od zasady
samodzielnego rozstrzygania sprawy przez właściwy sąd, dlatego artykuł 390 k.p.c.
powinien być wykładany ściśle. W taki też sposób należy interpretować
ograniczenie wymagające istnienia związku pomiędzy przedstawionym
zagadnieniem prawnym a rozstrzygnięciem środka odwoławczego (por.
postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., III CZP 163/06, nie
publ.)
Skoro rozstrzygnięcie drugiego zagadnienia jest zbędne dla rozstrzygnięcia
środka odwoławczego, to w tej części należało odmówić podjęcia uchwały (art. 61
ustawy z dnia 23 listopada 2002 r. o Sądzie Najwyższym, Dz.U. Nr 240, poz. 2052
ze zm.).