Uchwała SN z 7 października 2008, sygn. III CZP 81/08
Data orzeczenia
7 października 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Marek Sychowicz
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Marek Sychowicz (przewodniczący)
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz
Sędzia SN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa "A.K. Janusz P." sp.j. w W. przeciwko
Piotrowi Z. o zapłatę, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w
dniu 7 października 2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd
Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2008 r.:
"Czy w sprawie rozpoznanej z pominięciem przepisów o postępowaniu
uproszczonym na podstawie art. 5057
zdanie 1 k.p.c. od apelacji pobiera się opłatę
stałą, czy stosunkową?"
podjął uchwałę:
W sprawie rozpoznanej z pominięciem, na podstawie art. 5057
zdanie
pierwsze k.p.c., przepisów o postępowaniu uproszczonym, od apelacji
pobiera się opłatę stosunkową (art. 18 ust. 2 w związku z art. 13 ustawy z dnia
28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, Dz.U. Nr 167,
poz. 1398 ze zm.).
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy w Toruniu postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2008 r.
przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne dotyczące wysokości opłaty
pobieranej od apelacji w sprawie, która została rozpoznana z pominięciem
przepisów o postępowaniu uproszczonym. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności należy rozważyć kwestię skutków procesowych – w
szczególności w zakresie kosztów sądowych – rozpoznania sprawy z pominięciem
przepisów o postępowaniu uproszczonym, na podstawie art. 5057
k.p.c., a
następnie dokonać wykładni art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach
sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:
"u.k.s.c."), który dotyczy opłaty od apelacji.
Ustawodawca nałożył na przewodniczącego obowiązek dokonania wstępnej
kwalifikacji sprawy (art. 201 § 1 k.p.c.); przewodniczący decyduje, czy sprawa
winna być rozpoznana w procesie czy w postępowaniu nieprocesowym, a w razie
skierowania sprawy na drogę procesu bada, czy sprawa nadaje się do rozpoznania
według przepisów o postępowaniach odrębnych, w tym przepisów regulujących
postępowanie uproszczone. Katalog spraw rozpoznawanych według przepisów o
postępowaniu odrębnym uproszczonym ukształtowany został za pomocą dwóch
kryteriów: przedmiotowego i wartościowego. Zgodnie z art. 5051
pkt 1 i 2 k.p.c., w
postępowaniu uproszczonym rozpoznawane są sprawy o roszczenia wynikające z
umów, jeżeli wartość przedmiotu sporu nie przekracza dziesięciu tysięcy złotych, a
w sprawach o roszczenia wynikające z rękojmi, gwarancji jakości lub z
niezgodności towaru konsumpcyjnego z umową sprzedaży konsumenckiej, jeżeli
wartość przedmiotu umowy nie przekracza tej kwoty, oraz sprawy o zapłatę
czynszu najmu lokali mieszkalnych i opłat obciążających najemcę oraz opłat z tytułu
korzystania z lokalu mieszkalnego w spółdzielni mieszkaniowej bez względu na
wartość przedmiotu sporu. Gdy konkretna sprawa spełnia kryteria określone w art.
5051
k.p.c., przewodniczący kwalifikuje ją jako sprawę, która podlega rozpoznaniu
według przepisów o postępowaniu odrębnym uproszczonym.
Pomimo prawidłowej kwalifikacji sprawy przez przewodniczącego, w toku
postępowania może się jednak okazać, że sprawa jest szczególnie zawiła lub jej
rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych (przeprowadzenia dowodu z opinii
biegłego) i z tych względów nie nadaje się do rozpoznania według przepisów o
postępowaniu uproszczonym. Na podstawie tych przesłanek sąd zgodnie z art.
5057
k.p.c. może dokonać zmiany kwalifikacji sprawy i w dalszym ciągu rozpoznać
ją z pominięciem przepisów regulujących postępowanie uproszczone. Przepis ten
stanowi swoiste „zabezpieczenie" na wypadek, gdyby rygory obowiązujące w
postępowaniu uproszczonym okazały się zbyt surowe i nie pozwoliły na szybkie,
prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy, co byłoby równoznaczne z niespełnieniem
celów tego postępowania. Możliwość rozpoznania sprawy, na podstawie art. 5057
k.p.c., z pominięciem przepisów o postępowaniu uproszczonym, stanowi środek
mający na celu przeciwdziałać podejmowaniu przez sąd błędnych decyzji na skutek
ograniczenia katalogu środków dowodowych i dopuszczalności dokonywania
niektórych czynności procesowych.
Należy podkreślić, że art. 5057
k.p.c. dotyczy sytuacji, w której sprawa została
prawidłowo zakwalifikowana przez przewodniczącego jako sprawa podlegająca
rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, na podstawie kryteriów określonych w
art. 5051
k.p.c. W tym przypadku sąd dokonuje zmiany kwalifikacji sprawy ze
względów celowościowych. Warto zwrócić uwagę, że art. 5057
k.p.c. w sposób
wyraźny różni się od art. 122 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o
postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270), zgodnie z
którym sąd rozpoznający sprawę w trybie uproszczonym może przekazać sprawę
do rozpoznania na rozprawie.
Wydając postanowienie w przedmiocie rozpoznania sprawy z pominięciem
przepisów o postępowaniu uproszczonym sąd dokonuje zmiany kwalifikacji sprawy,
która nie jest już rozpoznawana w postępowaniu uproszczonym, lecz w
postępowaniu „zwykłym" przy ewentualnym zastosowaniu przepisów któregoś z
pozostałych postępowań odrębnych. Zmiana kwalifikacji sprawy nie ma jednak
wpływu na skuteczność czynności sądu i stron dokonanych w sprawie
rozpoznawanej w postępowaniu uproszczonym; wszystkie te czynności pozostają w
mocy, a strony nie mogą domagać się ich powtórzenia. Stwierdzenie to znajduje
uzasadnienie w art. 201 § 2 k.p.c., według którego nawet w razie zmiany trybu
postępowania z niewłaściwego na właściwy i przekazania sprawy sądowi
właściwemu do jej rozpoznania w tym trybie, czynności dokonane w niewłaściwym
sądzie i niewłaściwym trybie pozostają w mocy. Należy przyjąć, że reguła ciągłości
postępowań nie dotyczy tylko postępowań toczących się w różnych trybach, ale
także postępowań toczących się według przepisów o różnych postępowaniach
odrębnych. W konsekwencji należy stwierdzić, że czynności dokonane w sprawie
rozpoznawanej w postępowaniu uproszczonym dokonane przed zmianą kwalifikacji
sprawy pozostają w mocy.
Zmiana kwalifikacji sprawy może jednak prowadzić do potrzeby dokonania
dodatkowych czynności, które – gdyby sprawa została wszczęta na gruncie
przepisów o postępowaniu procesowym „zwykłym" – zostałyby wcześniej
dokonane. W takiej sytuacji może np. powstać obowiązek uiszczenia lub
uzupełnienia opłaty, na podstawie art. 1303
§ 2 k.p.c. W przypadku zmiany
kwalifikacji sprawy wszczętej i rozpoznawanej w postępowaniu uproszczonym
obowiązek taki nie powstaje ze względu na wyraźne brzmienie art. 5057
zdanie 2 i 3
k.p.c. Przepis ten akcentuje, że pobrana opłata od pozwu w postępowaniu
uproszczonym pozostaje "aktualna" w dalszym postępowaniu i nie można jej
uzupełnić do wysokości określonej w przepisie ogólnym, jej „aktualność" nie wpływa
jednak na sposób obliczenia opłaty od apelacji w postępowaniu „zwykłym".
Brzmienie tego przepisu jest jednoznaczne; dotyczy on tylko opłaty od pozwu, która
pomimo zmiany kwalifikacji sprawy nie podlega uzupełnieniu. Przepis ten stanowi
wyjątek od reguły (art. 1303
§ 2 k.p.c.) i zgodnie z zasadą exceptiones non sunt
extendendae nie powinien być wykładany w sposób rozszerzający. Pominięcie
przepisów o postępowaniu uproszczonym oznacza, że sprawa rozpoznawana jest
w postępowaniu „zwykłym" i do ustalenia wysokości ewentualnych opłat
zastosowanie mają przepisy ogólne, nie zaś art. 28 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o
kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:
"u.k.s.c."), który dotyczy opłat pobieranych w sprawach podlegającej rozpoznaniu w
postępowaniu uproszczonym.
Na "aktualność" opłaty od pozwu w dalszym postępowaniu, tj. po odstąpieniu
od postępowania uproszczonego, jeżeli sprawa jest szczególnie zawiła lub jej
rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych, zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w
uzasadnieniu uchwały z dnia 22 listopada 2006 r., III CZP 91/06 (OSNC 2007, nr 9,
poz. 127), podkreślając również wyłączność unormowania przewidzianego w art. 28
u.k.s.c. dla postępowania uproszczonego.
Zgodnie z art. 18 ust. 2 u.k.s.c., przepisy ustawy przewidujące pobranie opłaty
od pozwu lub wniosku wszczynającego postępowanie w sprawie stosuje się
również do opłaty od apelacji, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
Dokonując wykładni tego przepisu, w pierwszej kolejności należy sięgnąć po
dyrektywy wykładni językowej. Artykuł 18 ust. 2 u.k.s.c. traktuje o „przepisach
ustawy przewidujących pobranie opłaty od pozwu, nie zaś o przepisach ustawy, na
podstawie których opłata od pozwu została pobrana. W konkretnej sprawie opłata
od pozwu mogła nie zostać pobrana np. ze względu na zwolnienie strony od tego
obowiązku przez sąd, nie ma więc żadnego znaczenia na podstawie jakich
przepisów opłata od pozwu w rzeczywistości została pobrana.
Nie bez znaczenia jest również to, że przytoczony przepis, zamieszczony w
dziale 1 „Przepisy ogólne", tytule II „Opłaty", ma charakter ogólny; formułuje
zasadę, na podstawie której oblicza się wysokość opłaty od apelacji, nie różnicując
przy tym spraw rozpoznawanych w postępowaniu cywilnym. W konsekwencji, co do
zasady, powinny mieć zastosowanie ogólne przepisy przewidujące pobranie opłaty
od pozwu w sprawach o prawa majątkowe (art. 13 u.k.s.c.). Jest oczywiste, że gdy
chodzi o sprawę rozpoznawaną w postępowaniu „zwykłym", to w celu ustalenia
wysokości opłaty od apelacji w postępowaniu „zwykłym" należy sięgnąć do
przepisów ustawy przewidujących pobranie opłaty od pozwu w postępowaniu
„zwykłym". Przepis art. 28 u.k.s.c. jest przepisem szczególnym i nie może mieć
zastosowania w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu „zwykłym".
Za przyjęciem tego stanowiska przemawia również wykładnia funkcjonalna
przepisów regulujących wysokość opłat w postępowaniu cywilnym. Jak zwrócił
uwagę Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 22 listopada 2006 r., III CZP
91/06, zamierzeniem ustawodawcy było wprowadzenie stosunkowo niskich opłat
we wszystkich sprawach rozpoznawanych w postępowaniu uproszczonym w celu
odformalizowania i przyśpieszenia postępowania sądowego. Zdaniem Sądu
Najwyższego, niskie opłaty stałe mają ułatwiać opłacanie pozwu wnoszonego na
urzędowym formularzu (art. 5052
k.p.c.) przez naklejanie na nim znaków opłaty
sądowej o odpowiednim nominale, względy celowościowe nie mogą więc
przemawiać za ustaleniem wysokości opłaty od apelacji na podstawie art. 28
u.k.s.c. w sprawie rozpoznawanej w postępowaniu „zwykłym". Jeżeli sprawa jest
szczególnie zawiła lub jej rozstrzygnięcie wymaga wiadomości specjalnych i z tych
względów sąd rezygnuje z rozpoznania jej w postępowaniu uproszczonym, to
argumenty przemawiające za uproszczeniem i obniżeniem opłat w postępowaniu
uproszczonym nie mogą znaleźć zastosowania w postępowaniu „zwykłym".
Należy również podzielić argumentację Sądu Okręgowego, który powołując
się na uchwałę Sądu Najwyższego z 19 kwietnia 2007 r., III CZP 11/07 (OSNC
2008, nr 2, poz. 23), wskazał, że wydanie decyzji procesowej dotyczącej zmiany
reguł postępowania na podstawie art. 5057
k.p.c. daje gwarancję ochrony praw
stron procesu w poszczególnych rodzajach postępowań procesowych i z tych
względów nie ma ryzyka, że strona nie dostosuje się do formalnych zasad
aktualnego postępowania, także w zakresie kosztów sądowych. Odstępując od
stosowania postępowania uproszczonego, sąd wydaje w tym przedmiocie
postanowienie, co ma duże znaczenie praktyczne, stanowi bowiem sygnał dla
stron, że reguły postępowania ulegają zmianie oraz znak dla sądu drugiej instancji,
który uniknie niepewności co do tego, czy wdrożyć postępowanie apelacyjne
uproszczone, czy „zwykłe".
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390
k.p.c.).