Uchwała SN z 16 października 2008, sygn. III CZP 85/08
Data orzeczenia
16 października 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Antoni Górski
Tagi
Podstawa prawna
art. 41
krio
art. 76
kpc
art. 177
kpc
art. 390
kpc
art. 510
kpc
art. 778
kpc
art. 787
kc
art. 787
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (1)
Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)
Sędzia SN Mirosław Bączyk
Sędzia SN Iwona Koper (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela "A." sp. z o.o. w S. przeciwko
Ludmile S. o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonce dłużnika, po
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 16 października
2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Sieradzu
postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2008 r.:
"Czy dłużnik jest uczestnikiem postępowania w sprawie o nadanie klauzuli
wykonalności przeciwko jego współmałżonkowi?"
podjął uchwałę:
Dłużnik nie jest uczestnikiem postępowania o nadanie klauzuli
wykonalności przeciwko jego małżonkowi w trybie art. 787 k.p.c.
Uzasadnienie
Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne
powstało przy rozpoznawaniu przez Sąd Okręgowy zażalenia wierzyciela na
postanowienie Sądu Rejonowego odmawiające podjęcia zawieszonego
postępowania klauzulowego. W sprawie tej, o nadanie klauzuli wykonalności
tytułowi egzekucyjnemu w postaci nakazu zapłaty przeciwko małżonkowi dłużnika
określonego w tytule egzekucyjnym, który nie brał udziału w postępowaniu
rozpoznawczym, Sąd Rejonowy zawiesił postępowanie z powodu niewskazania
przez wierzyciela adresu dłużnika, a następnie oddalił wniosek wierzyciela o jego
podjęcie. W zażaleniu wierzyciel zarzucił, że dłużnik nie jest uczestnikiem
postępowania o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko jego małżonkowi
toczącego się na podstawie art. 787 k.p.c., a co za tym idzie, niewskazanie adresu
dłużnika nie może skutkować zawieszeniem postępowania (art. 177 § 1 pkt 6
k.p.c.).
Zdaniem Sądu Okręgowego, miejsce dłużnika w postępowaniu o nadanie
klauzuli wykonalności przeciwko jego małżonkowi, toczącym się w sprawie według
przepisów k.p.c. w brzmieniu sprzed jego nowelizacji ustawą z dnia 17 czerwca
2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych
ustaw (Dz.U. Nr 162, poz. 1691) budzi poważne wątpliwości. Sąd Okręgowy
wskazał, że na tle stosowania przez sąd rozpoznający wniosek o nadanie klauzuli
wykonalności, na podstawie tego stanu prawnego, przepisu art. 41 § 3 k.r.o. w jego
poprzednim brzmieniu może dojść do sprzeczności interesów między małżonkami
w zakresie odpowiedzialności poszczególnymi składnikami majątku. W tej sytuacji
wyłączenie dłużnika z uczestnictwa, któremu art. 787 ust. 1 – przed zmianą –
przyznaje prawo wysłuchania przez sąd w tym postępowaniu, godziłoby w jego
interesy, uniemożliwiając mu obronę.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
(...) Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności jest postępowaniem
dwustronnym, którego struktura odpowiada postępowaniu rozpoznawczemu
(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2003 r., III CZP 19/03, OSNC 2004, nr
3, poz. 34), nie ma w nim zatem zastosowania w szczególności art. 510 k.p.c.,
uprawniający do wzięcia udziału w postępowaniu każdego zainteresowanego
wynikiem sprawy. Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności toczy się między
dwiema stronami o przeciwstawnych interesach, określanych przez ustawę jako
wierzyciel i dłużnik. Koresponduje to z systematycznym ujęciem postępowania
klauzulowego jako fragmentu postępowania egzekucyjnego (uzasadnienie uchwały
Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2006 r., III CZP 74/06, OSNC 2007, nr 6,
poz. 90) Pozycję czynną i bierną strony postępowania klauzulowego zajmują na
ogół – zgodnie z treścią wniosku inicjującego to postępowanie – osoby oznaczone
jako wierzyciel i dłużnik w tytule egzekucyjnym. W niektórych przypadkach przepisy
kodeksu postępowania cywilnego zezwalają na nadanie klauzuli wykonalności na
rzecz lub przeciwko innym podmiotom, niż uwidocznione w tytule egzekucyjnym
(art. 7781
, 787, 7871
, 7872
, 788 k.p.c.); podmioty te mogą zająć wówczas pozycje
wierzyciela albo dłużnika. W konsekwencji należy więc uznać, że wierzycielem w
postępowaniu klauzulowym jest osoba, która domaga się nadania na swoją rzecz
klauzuli wykonalności, dłużnikiem zaś osoba, przeciwko której klauzula ta, zgodnie
z wnioskiem, ma być nadana. Osoby te są stronami postępowania klauzulowego.
Dwustronna struktura postępowania klauzulowego nie pozostawia miejsca dla
występowania jako strony tego postępowania dłużnika wskazanego w tytule
egzekucyjnym w sytuacji, w której wierzyciel wymieniony w tym tytule nie złożył
wniosku o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko dłużnikowi, lecz wystąpił na
podstawie art. 787 k.p.c. z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko
jego małżonkowi. Jeżeli wniosek o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko
małżonkowi dłużnika złożył wierzyciel, na rzecz którego wystawiono tytuł, to stroną
czynną postępowania klauzulowego jest ten wierzyciel, a stroną bierną wyłącznie
małżonek dłużnika, przeciwko któremu skierowany jest wniosek.
Nie wchodzi w rachubę możliwość uczestnictwa – w charakterze interwenienta
ubocznego – w postępowaniu klauzulowym dłużnika zajmującego opozycyjne
stanowisko względem swego małżonka i zwalczającego jego wniosek o wyłączenie
lub o ograniczenie odpowiedzialności majątkiem wspólnym na podstawie art. 787 §
2 w związku z art. 41 § 3 k.r.o. w jego poprzednim brzmieniu. Jak jednomyślnie
przyjmuje się w piśmiennictwie, instytucja interwencji ubocznej jest aktualna
wyłącznie w postępowaniu rozpoznawczym toczącym się w trybie procesowym. Za
takim stanowiskiem przemawia treść art. 76 k.p.c., zgodnie z którym końcowa
chwila dla złożenia interwencji ubocznej zbiega się z zamknięciem rozprawy w
drugiej instancji.
Zgodnie z ogólną zasadą prawa cywilnego, dłużnik ponosi odpowiedzialność za
dług całym swoim majątkiem. Stosownie do tego art. 803 k.p.c. stanowi, że tytuł
wykonawczy jest podstawą prowadzenia egzekucji całego objętego nim roszczenia i
ze wszystkich części majątku dłużnika, chyba że z jego treści wynika co innego.
Zasady tej nie zmienia specyfika sytuacji, w której zobowiązanie zaciąga jedno z
małżonków pozostających w ustroju wspólności majątkowej. Nie można więc
przyjąć, że tytuł wykonawczy wystawiony przeciwko jednemu z małżonków stanowi
podstawę egzekucji wyłącznie z jego majątku osobistego (odrębnego). Przy
przeciwnym założeniu, wierzyciel jednego z małżonków, chcąc zaspokoić się z
majątku wspólnego musiałby występować o nadanie klauzuli wykonalności
przeciwko obojgu małżonkom nawet wówczas, gdyby wcześniej uzyskał tytuł
wykonawczy przeciwko dłużnikowi. Przedmiotem tego postępowania byłaby wtedy
odpowiedzialność dłużnika i jego małżonka majątkiem wspólnym, jako podmiotów
współuprawnionych do tej masy majątkowej, a w jego toku zarówno dłużnik, jak i
jego małżonek mogliby zwalczać przesłanki tej odpowiedzialności.
Przepis art. 787 k.p.c. nie przyjmuje jednak takiej konstrukcji; jego redakcja
prowadzi do wniosku, że dłużnik pozostający w związku małżeńskim ponosi
odpowiedzialność za zobowiązania całym swoim majątkiem, w tym majątkiem
wspólnym, do którego jest bezudziałowo współuprawniony, a odpowiedzialność tę
definitywnie przesądza wystawienie przeciwko niemu tytułu wykonawczego. Ze
względu jednak na specyfikę majątku wspólnego, do którego uprawniona – oprócz
dłużnika – jest osoba trzecia (małżonek), prowadzenie egzekucji długu z tego
majątku uwarunkowane jest spełnieniem dodatkowej przesłanki w postaci klauzuli
wykonalności przeciwko małżonkowi jako współuprawnionemu do tego majątku. W
postępowaniu o nadanie tej klauzuli nie bada się zatem odpowiedzialności dłużnika
za dług, gdyż stanowi ona wyłącznie przedmiot postępowania, w którym
wystawiono tytuł wykonawczy przeciwko samemu dłużnikowi, lecz ocenia się, czy
odpowiedzialność tę powinien ponieść także jego współmałżonek.
Dłużnikowi nie można zatem przyznać prawidłowo rozumianego interesu
prawnego w uczestnictwie w postępowaniu klauzulowym przeciwko jego
małżonkowi, a w konsekwencji także w kwestionowaniu postanowienia
uwzględniającego wniosek, w sensie jurydycznym klauzula wykonalności przeciwko
małżonkowi nie poszerza bowiem zakresu odpowiedzialności dłużnika, który
zdeterminowany jest treścią wystawionego przeciwko niemu tytułu wykonawczego i
materialnoprawną zasadą odpowiedzialności majątkowej. Nie można zatem
twierdzić, że kwestionując postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności
przeciwko współmałżonkowi dłużnik zmierza do uchylenia swojej odpowiedzialności
majątkiem wspólnym, gdyż kwestia ta została już ostatecznie rozstrzygnięta lub
zostanie rozstrzygnięta w postępowaniu klauzulowym toczącym się przeciwko
dłużnikowi. Przedmiotem postępowanie toczącego się na podstawie art. 787 k.c.
jest ochrona interesu małżonka dłużnika jako współuprawnionego do masy
majątkowej, z której wierzyciel dłużnika zamierza prowadzić egzekucję. Chociaż
więc postępowanie to rzutuje także na sytuację dłużnika, za uprawnionego do
występowania w nim i do zaskarżenia kończącego je orzeczenia uznać należy
jedynie małżonka dłużnika.
Do odmiennych wniosków nie przekonuje wskazana przez Sąd Okręgowy
możliwość wystąpienia konfliktu interesów między małżonkami w zakresie
odpowiedzialności poszczególnymi składnikami majątku. Nadając klauzulę
wykonalności na podstawie art. 787 k.p.c., sąd nie wyszczególnia konkretnych
przedmiotów majątkowych, z których może zaspokoić się wierzyciel, lecz
zamieszcza w klauzuli wykonalności wzmiankę o ograniczeniu odpowiedzialności
dłużnika do określonej masy majątkowej, jaką stanowi majątek wspólny. Łączy się
to z faktem, że w postępowaniu tym sąd nie określa składu majątku wspólnego.
Problem oznaczenia w postępowaniu klauzulowym konkretnych przedmiotów, z
których małżonkowie będą ponosić odpowiedzialność, mógł wystąpić w stanie
prawnym poprzedzającym wejście w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. w
razie złożenia przez małżonka dłużnika wniosku o ograniczenie lub wyłączenie
odpowiedzialności majątkiem wspólnym na podstawie art. 41 § 3 k.r.o. w związku z
art. 787 § 2 k.p.c. Także jednak w tej sytuacji trudno dostrzec motywy
uzasadniające, ze względu na interes dłużnika, jego uczestnictwo w postępowaniu
toczącym się przeciwko małżonkowi. Ograniczenie odpowiedzialności majątkiem
wspólnym przez wskazanie określonych przedmiotów, z których wierzyciel nie
będzie mógł się zaspokoić, lub – odwrotnie – będzie mógł się zaspokoić z
wyłączeniem pozostałych elementów majątku wspólnego, powoduje, że dłużnik nie
poniesie odpowiedzialności pozostałą częścią majtku wspólnego, co jest dla niego
korzystne.
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 k.p.c.).