Postanowienie SN z 17 listopada 2008, sygn. I CO 25/08
Data orzeczenia
17 listopada 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział I
Przewodniczący
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 17 listopada 2008 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz
w sprawie ze skargi M. J. w wznowienie postępowania w sprawie ze skargi M. J. o
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego
w W. z dnia 9 marca 2007 r., sygn. akt V S (...), wydanego w sprawie ze skargi M. J. o
stwierdzenie przewlekłości postępowania egzekucyjnego z wniosku M. J. przeciwko
Skarbowi Państwa – Ministrowi o świadczenie pieniężne prowadzonego przez
Komornika Sądowego Rewiru III przy Sądzie Rejonowym, pod sygn. III Km (...),
zakończonej postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2007 r., sygn.
akt I CNP (...), na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 listopada 2008 r.,
oddala skargę.
Uzasadnienie
Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 12 października 2007 r. odrzucił skargę
M. J. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia Sądu
Okręgowego w W. z dnia 9 marca 2007 r., wydanego w sprawie o stwierdzenie
przewlekłości postępowania w postępowaniu egzekucyjnym. Sąd Najwyższy uznał, że to
prawomocne postanowienie nie jest postępowaniem kończącym postępowanie w
sprawie, wobec czego nie przysługuje od takiego postanowienia skarga w trybie art.
4241
k.p.c.
Od postanowienia tego wniesiona została skarga o wznowienie postępowania, w
której jako podstawę wznowienia wskazano wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1
kwietnia 2008 r., SK 77/06, zgodnie z którym przepis art. 4241
§ 1 i 2 k.p.c. w części
2
obejmującej słowa „kończącego postępowanie w sprawie” jest niezgodny z art. 32 ust. 1
i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji (OTK-A 2008, nr 3, poz. 39).
Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
W pierwszej kolejności należy rozważyć kwestię oddziaływania wyroku Trybunału
Konstytucyjnego (dalej TK) na zaskarżone skargą o wznowienie postępowania
postanowienie Sądu Najwyższego. W ocenie Sądu Najwyższego w obecnym składzie
nie jest dopuszczalne odrzucenie – po wejściu w życie wyroku TK - skargi o
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego postanowienia postępowania
wydanego przed tym zdarzeniem z tego tylko względu, że chodzi o orzeczenie
niebędące postanowieniem kończącym postępowanie w sprawie. Wyrok TK co do
zasady działa bowiem retroaktywnie.
Zgodnie z art. 190 ust. 4 Konstytucji, orzeczenie TK o niezgodności z
Konstytucją aktu normatywnego, na podstawie którego zostało wydane prawomocne
orzeczenie sądowe, stanowi podstawę do wznowienia postępowania, uchylenia decyzji
lub innego rozstrzygnięcia na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych
dla danego postępowania. Artykuł 4011
k.p.c. przewiduje natomiast, że można żądać
wznowienia postępowania również w wypadku, gdy Trybunał orzekł o niezgodności aktu
normatywnego z Konstytucją, na podstawie którego zostało wydane orzeczenie.
W wyroku w sprawie SK 77/06 TK stwierdził, że przepis art. 4241
§ 1 i 2 k.p.c., w
części obejmującej słowa „kończącego postępowanie w sprawie” jest niezgodny z art.
32 ust. 1 i art. 77 ust. 1 i 2 Konstytucji. Nie może być kwestionowane, że wyrok ten
wywiera pełną moc wiążącą, w szczególności zobowiązuje ustawodawcę do podjęcia
działań mających na celu wyeliminowanie niekonstytucyjnego stanu rzeczy.
Stwierdzając niezgodność z Konstytucją art. 4241
§ 1 i 2 k.p.c. TK uznał, że przepis ten
wyraża regulację zbyt wąską, nie obejmuje bowiem orzeczeń niekończących
postępowania w sprawie, przez co wyklucza złożenie skutecznej skargi na takie
orzeczenia, a w konsekwencji dochodzenie odpowiedzialności odszkodowawczej od
Skarbu Państwa.
Nie oznacza to jednak, wbrew zarzutom skarżącego, że oparta na tym wyroku
skarga o wznowienie postępowania zasługuje na uwzględnienie. Rozważenia wymaga
bowiem, czy wskutek tego wyroku zmianie uległ stan prawny w taki sposób, aby
hipotezą art. 4241
k.p.c. objęte zostały postanowienia niekończące postępowania.
Wyrok, na który powołuje się skarżący, usunął z treści przepisu słowa
„kończącego postępowanie w sprawie”. Słowa te nie zawierają jednak żadnej normy
3
prawnej. Zatem wyrok ten, nie dość, że nie usunął z systemu prawnego żadnej normy
prawnej, to jeszcze rozszerzył treść normatywną art. 4241
§ 1 i 2 k.p.c. w taki sposób,
aby objąć jego hipotezą również postanowienia niekończące postępowania. Zatem
wyrok taki, wydany w wypadku niekonstytucyjnego pominięcia, nie wypełnia tegoż
pominięcia i nie stwarza podstawy do rozszerzenia treści normatywnej Przeciwne
stanowisko zakładałoby przejmowanie przez TK uprawnień ustawodawcy, skoro tylko
ustawodawca posiada kompetencję do zmiany treści przepisów prawnych i nadawania
im takiej treści, aby – w kierunku wskazanym przez TK – pozostawała w zgodzie z
Konstytucją.
W postanowieniu z dnia 6 listopada 2008 r. w sprawie II CO 17/08 Sąd Najwyższy
zwrócił uwagę, że w uzasadnieniu swojego wyroku TK zauważył, że strona, która nie
wniosła skargi na przewlekłość postępowania zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17
czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w
postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki (Dz. U. Nr 179, poz. 1843), może
dochodzić – na podstawie art. 417 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
(Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.)– naprawienia szkody wynikłej z przewlekłości, po
prawomocnym zakończeniu postępowania co do istoty sprawy. TK ponadto podkreślił,
że skarga na przewlekłość postępowania stanowi instrument skutecznego dochodzenia
szkody spowodowanej przez przewlekłość postępowania sądowego. Dlatego właśnie,
jak podkreślił TK, Konstytucja nie nakazuje, aby ustawodawca stworzył skargę o
stwierdzenie niezgodności z prawem postanowienia oddalającego skargę na
przewlekłość postępowania. Podobna sytuacja zachodzi w rozpoznawanej sprawie.
Jeżeli zatem Konstytucja nie wymaga, aby skarga przewidziana w art. 4241
i nast.
k.p.c. przysługiwała od orzeczeń oddalających czy odrzucających skargę na
przewlekłość postępowania, to – jak wskazał SN w przytoczonym wyżej orzeczeniu –
wyrok TK nie może stanowić podstawy rozszerzenia art. 4241
§ 1 i 2 k.p.c. w taki
sposób, aby wywieść wniosek przeciwny. Stan konstytucyjności osiągnięty może być w
inny sposób. Jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego, postanowienie oddalające
skargę na przewlekłość postępowania nie stoi na przeszkodzie domaganiu się
naprawienia szkody wyrządzonej przewlekłością postępowania w odrębnym procesie
(uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 23 marca 2006 r., III SPZP 3/05, OSNP
2006, nr 21-22, poz. 341). Podobne stanowisko wyrażane jest w doktrynie. Wskazuje
się, że art. 4171
§ 2 k.c., uzależniający odpowiedzialność państwa za wydanie
wadliwego orzeczenia od stwierdzenia jego niezgodności z prawem we właściwym
4
postępowaniu, nie może być rozumiany w taki sposób, aby w każdym wypadku
wymagane było uzyskanie prejudykatu, o jakim mowa w art. 4241
i nast. k.p.c.
Twierdzenia te należy odnieść do innych postanowień niekończących postępowania w
sprawie. Podzielić należy pogląd SN wyrażony w uzasadnieniu postanowienia w sprawie
II CO 17/08, zgodnie z którym nie istnieją racjonalne powody do angażowania Sądu
Najwyższego w weryfikację w trybie art. 4241
i nast. k.p.c. wszystkich prawomocnych
orzeczeń sądu drugiej instancji, zarówno kończących postępowanie, jak i
niekończących, rozstrzygających zagadnienia incydentalne, uboczne.
Przyjmując, że ustawodawca sprzecznie z Konstytucją zamknął drogę do
dochodzenia odpowiedzialności odszkodowawczej z tytułu wydania niezgodnych z
prawem orzeczeń niekończących postępowania w sprawie, należy zarazem uznać, że nie
oznacza to, iż odpowiedzialność ta musi być realizowana przez mechanizm skargi o
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia.
Rozważenia zatem wymaga, czy uprawnienie do wznowienia postępowania można
wywieść wprost z Konstytucji. Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco. Z art. 77 ust.
1 Konstytucji nie można bowiem wyprowadzić podstawy prawnej dla wydawania przez
Sąd Najwyższy prejudykatów w przedmiocie prawidłowości orzeczenia sądowego jako
wstępnego etapu realizacji odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa.
Przepis ten ustanawia konstytucyjne prawo do wynagrodzenia szkody wyrządzonej
działaniem organu władzy publicznej, ale nie przesądza o sposobie jego egzekwowania.
Jeśli kierować się wyłącznie jego treścią, to należałoby raczej dojść do wniosku, że
dochodzenie tej odpowiedzialności powinno przebiegać na zasadach ogólnych. W wyroku
z dnia 23 września 2003 r., K 20/02 (OTK-A 2003, nr 7, poz. 76) sam TK podkreślił, że
unormowanie drogi dochodzenia naprawienia szkody wyrządzonej działaniem organu
władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji) zostało powierzone ustawodawcy zwykłemu.
Zatem w obecnym stanie prawnym brak podstawy do rozpoznawania skarg o
stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia skierowanych przeciwko
orzeczeniom niekończącym postępowań w sprawie. Teza taka nie powinna być
odczytywana w kategoriach zanegowania mocy wiążącej wyroku TK w sprawie SK 77/06.
Ostatecznie należało uznać, że skarga oparta na tym wyroku stanowi wprawdzie
skargę opartą na ustawowej podstawie w rozumieniu art. 410 § 1 k.p.c., jednakże nie
może odnieść pożądanego skutku i zasługuje na oddalenie, ponieważ wyrok TK sam
przez się nie zmienił stanu prawnego, a zarazem dopuszczalności skargi o stwierdzenie
niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia w odniesieniu do orzeczeń
5
niekończących postępowania w sprawie nie można wywieść bezpośrednio z przepisów
Konstytucji.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 412 § 2 k.p.c.