Uchwała SN z 20 listopada 2008, sygn. III CZP 110/08
Data orzeczenia
20 listopada 2008
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)
Sędzia SN Antoni Górski
Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)
Sąd Najwyższy w sprawie z urzędu przy uczestnictwie Jarosława S. o zmianę
sposobu ograniczenia władzy rodzicielskiej Jarosława S. nad małoletnimi dziećmi,
po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 20 listopada
2008 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Łodzi
postanowieniem z dnia 30 czerwca 2008 r.:
"Czy sąd rejonowy działający jako sąd opiekuńczy na posiedzeniu niejawnym
w trybie art. 569 § 2 k.p.c. (wydający zarządzenie tymczasowe w nagłych
wypadkach), orzeka w składzie wynikającym z art. 509 k.p.c. (jeden sędzia plus
dwóch ławników)?"
podjął uchwałę:
W sprawach dotyczących ograniczenia władzy rodzicielskiej sąd
opiekuńczy wydaje zarządzenia, o których mowa w art. 569 § 2 k.p.c., w
składzie jednego sędziego i dwóch ławników.
Uzasadnienie
Sąd Rejonowy w Brzezinach, po wszczęciu z urzędu postępowania o zmianę
sposobu ograniczenia władzy rodzicielskiej Jarosława S. nad jego małoletnimi
dziećmi, postanowieniem z dnia 28 marca 2008 r., wydanym na podstawie art. 569
§ 2 k.p.c., nakazał umieścić małoletnich Dawida S. i Małgorzatę S. na czas trwania
postępowania w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Postanowienie to wydane
zostało na posiedzeniu niejawnym w składzie jednoosobowym.
Przy rozpoznawaniu zażalenia uczestnika powstało przytoczone na wstępie
zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, które Sąd Okręgowy w Łodzi
przedstawił – na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. – do rozstrzygnięcia Sądowi
Najwyższemu. (...)
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 569 § 2 k.p.c., sąd opiekuńczy w wypadkach nagłych wydaje z
urzędu wszelkie potrzebne zarządzenia nawet w stosunku do osób, które nie
podlegają jego właściwości miejscowej, zawiadamiając o tym sąd opiekuńczy
miejscowo właściwy. W judykaturze i piśmiennictwie wskazuje się, że podstawę
materialnoprawną takich zarządzeń, wydawanych w formie postanowienia, stanowi
art. 109 k.r.o. Przepis ten daje sądowi opiekuńczemu możliwość wydania
odpowiedniego zarządzenia, jeżeli dobro dziecka jest zagrożone. Wprawdzie
przewidziana w nim ingerencja sądu w sferę władzy rodzicielskiej nie została
nazwana przez ustawodawcę ograniczeniem tej władzy, w istocie jednak prowadzi
ona do takiego skutku (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 1969 r.,
III CZP 124/68, OSNC 1969, nr 10, poz. 169, postanowienia Sądu Najwyższego z
dnia 15 października 1970 r., III CRN 275/70, OSNCP 1971, nr 6, poz. 108 i z dnia
5 maja 2000 r., II CKN 869/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 205). Postępowanie w
sprawie wydania przez sąd opiekuńczy w nagłym przypadku zarządzenia
przewidzianego w art. 109 k.r.o. mieści się zatem w zakresie pojęcia sprawy o
ograniczenie władzy rodzicielskiej. W rozpoznawanej sprawie kwestia ta nie budzi
wątpliwości tym bardziej, że postanowienie sądu opiekuńczego zawierające
odpowiednie zarządzenie wydane zostało w ramach postępowania w sprawie o
ograniczenie władzy rodzicielskiej.
Artykuł 569 § 2 k.p.c. nie reguluje kwestii, w jakim składzie sąd opiekuńczy
wydaje zarządzenia w wypadkach nagłych, stosownie zaś do art. 509 k.p.c., sprawy
o przysposobienie, o pozbawienie lub ograniczenie władzy rodzicielskiej w
pierwszej instancji sąd rozpoznaje w składzie jednego sędziego i dwóch ławników.
Treść tego unormowania wskazuje więc na ławniczy skład sądu wydającego
zarządzenia na podstawie art. 569 § 2 k.p.c.
Wątpliwości Sądu Okręgowego co do trafności tego wniosku wynikają z
prezentowanego w piśmiennictwie zapatrywania, że zarządzenia wydawane przez
sąd opiekuńczy na podstawie powołanego przepisu stanowią w istocie zarządzenia
tymczasowe w rozumieniu przepisów o zabezpieczeniu, a więc nie rozstrzygają o
istocie sprawy. Zauważyć należy, że stanowisko zbliżone do przytoczonego zajął
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 października 2008 r., III CZP 83/08 (nie publ.)
uznając, że postanowienie zawierające zarządzenie, o którym mowa w art. 569 § 2
k.p.c., wydane w ramach toczącej się sprawy rodzinnej lub opiekuńczej, zwłaszcza
gdy wydane zostało „na czas toczącego się postępowania” spełnia funkcję
postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia (art. 730 k.p.c.) i nie jest orzeczeniem
co do istoty sprawy. Zgodnie z tym poglądem należałoby przyjąć, że sąd
opiekuńczy – na podstawie art. 47 § 3 k.p.c. mającego z mocy art. 13 § 2 k.p.c.
odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym – wydaje zarządzenia
przewidziane w art. 569 § 2 k.p.c. na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego
sędziego.
W piśmiennictwie prezentowane jest – nie bez racji – również odmienne
stanowisko, sprzeciwiające się utożsamianiu orzeczeń wydawanych na podstawie
art. 569 § 2 k.p.c. z postanowieniami o udzieleniu zabezpieczenia oraz odmowie
tym zarządzeniom waloru orzeczeń co do istoty sprawy. Pogląd ten uzasadniany
jest systematyką kodeksu postępowania cywilnego, brakiem w nim unormowania
pozwalającego na odpowiednie stosowanie do zarządzeń sądu opiekuńczego
przepisów o postępowaniu zabezpieczającym, a także – nierzadko – definitywnym
(niepodważalnym w późniejszym orzeczeniu merytorycznym), a nie tymczasowym,
charakterem tych zarządzeń. Zakłada on możliwość wydawania przez sąd
opiekuńczy zarówno zarządzeń na podstawie art. 569 § 2 k.p.c., jak i postanowień
w postępowaniu zabezpieczającym. Z pierwszych sąd opiekuńczy powinien
korzystać przede wszystkim wówczas, gdy nie jest właściwy miejscowo, a z drugich
– gdy ma taką właściwość, jednak i w tym przypadku nagła potrzeba może
uzasadniać wydanie zarządzenia na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. Z przytoczonej
argumentacji wyprowadzony został wniosek, że jeżeli zarządzenie wydawane jest w
sprawie, dla której przewidziany został skład ławniczy, to zapada ono w takim
samym składzie.
Do tej zasady odwołał się Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 27
lutego 2008 r., III CZP 139/07 (OSNC 2009, nr 2, poz. 26), przyjmując, że po
nowelizacji art. 736 k.p.c. dokonanej ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy
– Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 172,
poz. 1804), eliminującej odrębną regulację normującą skład sądu w postępowaniu
zabezpieczającym, sąd orzeka o zasadności lub bezzasadności wniosku o
udzielenie zabezpieczenia w takim składzie, w jakim rozpoznawana jest sprawa, w
której dochodzi do zabezpieczenia powództwa, bez względu na to, czy działa na
posiedzeniu niejawnym, czy na rozprawie. Sąd Najwyższy wskazał – co trzeba
podkreślić – że postanowienie sądu pierwszej instancji rozstrzygające
merytorycznie wniosek o udzielenie zabezpieczenia jest orzeczeniem co do istoty
postępowania zabezpieczającego, tymczasem art. 47 § 3 k.p.c. określa skład sądu
właściwy jedynie do orzekania w kwestiach formalnych, jakie mogą wyłonić się tym
postępowaniu. Stojąc na gruncie powyższego zapatrywania, które skład orzekający
podziela, należy stwierdzić, że z punktu widzenia rozstrzyganego zagadnienia
prawnego kwestia, czy postanowienie wydane na podstawie art. 569 § 2 k.p.c. jest
w istocie postanowieniem o uchyleniu zabezpieczenia, czy też nie ma znaczenia
przesądzającego.
Nie można też uznać, że wskazywane przez Sąd Okręgowy niedogodności
wynikające z konieczności wydawania przez sąd opiekuńczy zarządzeń w nagłych
wypadkach w składzie kolegialnym stanowić mogą dostateczny argument
uzasadniający przyjęciem tezy przeciwnej.
Z tych względów Sąd Najwyższy, dostrzegając niedoskonałość unormowań
regulujących skład sądu orzekającego w przypadkach konieczności udzielenia
ochrony w sprawach nie cierpiących zwłoki, podjął uchwałę, jak na wstępie.