Wyrok z 23 marca 2021, sygn. I C 61/20

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 marca 2021 r.

Sąd Rejonowy w Zambrowie, I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący: sędzia Jarosław Dłużniewski

Protokolant: Pamela Trześniewska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 marca 2021 roku w Z.

sprawy z powództwa E. K.

przeciwko T. P.

o zamianę służebności osobistej na rentę

1.  Służebność osobistą - ustanowioną na rzecz pozwanego T. P. postanowieniem Sądu Rejonowego w Z. (...)z dnia 27 lutego 2014 r. w sprawie o sygn. akt (...) polegającą na prawie bezpłatnego dożywotniego korzystania z pokoju o powierzchni 20m ^{( 2)}, położonego na parterze domu po prawej stronie od wejścia oraz kuchni, łazienki i korytarza znajdującego się na parterze domu usytuowanego na nieruchomości o numerze ewidencyjnym działki (...) i powierzchni 0,8590 ha położonej w miejscowości R. gm.R. (...), dla której Sąd Rejonowy w Z. (...) prowadzi księgę wieczystą (...) - i wpisaną na rzecz pozwanego w dziale (...) tejże księgi – zamienia na rentę płatną przez powódkę E. K. na rzecz pozwanego T. P. w wysokości 532,99 (pięćset trzydzieści dwa 99/100) złotych miesięcznie, płatną po uprawomocnieniu się wyroku do 10-go dnia każdego kolejnego miesiąca z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku zwłoki w płatności.

2.  Odstępuje od obciążania pozwanego T. P. kosztami procesu.

3.  Przyznaje ze Skarbu Państwa (Sąd Rejonowy w Z. (...)) na rzecz adw. P. Ż. kwotę (...).800 złotych (plus VAT) tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną pozwanemu z urzędu.

Sygn. akt I C 61/20

UZASADNIENIE

Powódka E. K. reprezentowana w sprawie przez pełnomocnika kwalifikowanego w pozwie z dnia 9 marca 2020 r. wniosła o zamianę dożywotniej nieodpłatnej służebności osobistej mieszkania polegającej na prawie bezpłatnego dożywotniego korzystania z pokoju o powierzchni 20 m2, położonego na parterze domu po prawej stronie od wejścia oraz kuchni, łazienki i korytarza na nieruchomości położonej w R., dla której Sąd Rejonowy w Z. (...) prowadzi księgę wieczystą (...) ustanowionej prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 27 lutego 2014 r. w sprawie o sygn. akt (...) na rentę w wysokości 119 złotych miesięcznie. Dodatkowo powódka żądała zwrotu kosztów postępowania.

Uzasadniając wywiedzione powództwo wskazała, że pozwany T. P. jest jej rodzonym bratem i mieszka u niej w domu, jednak od chwili ustanowienia na jego rzecz służebności popełnił kilka czynów zabronionych na szkodę powódki jak i jej rodziny. Powódka podnosiła, że pozwany wielokrotnie miał naruszać mir domowy, dokonać kradzieży auta męża powódki i niszczyć ich mienie. Dodatkowo w ostatnim czasie w trakcie przeszukania znaleziono u pozwanego treści pedofilskie. Z uwagi na niepoczytalność pozwanego postępowania karne prowadzone przeciwko T. P. miały się zdaniem powódki ulegać umorzeniu. Pozwana wskazując na powyższe wywodziła, że dalsze zamieszkiwanie z pozwanym pod jednym dachem stanowi realne zagrożenie dla zdrowia i życia powódki i jej rodziny, w szczególności jej małoletnich córek. Powódka podniosła również, że jest skłonna płacić pozwanemu w zamian za służebność – rentę w wysokości 119 złotych miesięcznie. Jej wysokość została oszacowana według opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomościami w sprawie o dział spadku sygn. akt (...) SR w Z. (...).

Pozwany T. P. reprezentowany w sprawie przez pełnomocnika z urzędu w odpowiedzi na pozew (k.75-77) wniósł o oddalenie powództwa wskazując, że w przypadku zamiany służebności osobistej na rentę pozwany będzie skazany na bezdomność. Pełnomocnik pozwanego wyjaśnił, że T. P. w trakcie wspólnego zamieszkiwania z powódką zaczął cierpieć na chorobę psychiczną. Stwierdzono u niego schizofrenię i nie jest on w stanie samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Wobec powyższego żądanie z jakim wystąpiła powódka jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i w związku z tym nie może być uważane za wykonywanie prawa. Z ostrożności procesowej pełnomocnik wniósł o zamianę służebności osobistej na rentę, ale w wysokości 1100 złotych miesięcznie.

Sąd ustalił, co następuje:

Postanowieniem Sądu Rejonowego w Z. (...) z dnia 27 lutego 2014 r. dokonano m.in. działu spadku po H. P. tj. ojcu E. K. oraz T. P.. Zgodnie z orzeczeniem tytułem częściowej spłaty na rzecz pozwanego T. P. została ustanowiona służebność osobista, polegająca na prawie bezpłatnego dożywotniego korzystania z pokoju o powierzchni 20m2, położonego na parterze domu po prawej stronie od wejścia kuchni pozwany T. P. oraz kuchni, łazienki i korytarza znajdującego się na parterze domu (postanowienie k. 10-13, ujawnienie służebności w księdze wieczystej (...) odpis zwykły k. 146-147 ). Piętro domu zajmuje powódka wraz ze swoim mężem i trzema małoletnimi córkami. Wartość służebności mieszkania została według opinii biegłego rzeczoznawcy M. A. oszacowana na kwotę 59.979 złotych (k.32).

Z wyjaśnień informacyjnych powódki (k.101-102) wynika, że dom rodzinny, w którym zamieszkuje pozwany - jej brat T. P. jest domem murowanym, piętrowym położonym na wsi R.. Pozwany zamieszkuje w jednym pokoju na parterze i ma do dyspozycji kuchnię, łazienkę i korytarz. Na parterze oprócz pokoju brata są jeszcze dwa pokoje. Jeden z nich zajmuje niepełnosprawny stryj K. P., natomiast w kuchni swoje miejsce do spania ma ich babcia, która ma tam ustanowioną służebność.

Pozwany T. P. wiele lat temu wyjechał z P. (...) do B. (...), gdzie mieszkała i pracowała ich nieżyjącą obecnie matka. Po śmierci matki brat T. P. w kwietniu 2012 r. wrócił do domu rodzinnego. W tym czasie miała ujawnić się u pozwanego choroba psychiczna – schizofrenia. Pozwany rozpoczął leczenie w szpitalu w Ł. na oddziale psychiatrycznym i w okresie gdy brał leki i miał zapewnioną opiekę psychiatryczną pozwany był wyciszony, jego zachowanie było poprawne. Z momentem gdy pozwany zaniechał leczenia stawał się agresywny, zażywał narkotyki, chwytał za noże i przystawiał je do gardła babci. Pozwany utrzymuje się z renty socjalnej oraz prac dorywczych podejmowanych „na czarno” na budowach.

Pozwany T. P. przesłuchany przed Sądem wyjaśnił (k.102), że wobec niego prowadzone jest postępowanie karne i zarzut dotyczy udostępniania pornografii z udziałem małoletnich. Wyjaśnił, że obecnie przebywa w Zakładzie Karnym w C., ponieważ został wobec niego zastosowany środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania. Pozwany potwierdził również, że jest osobą chorą psychicznie i z tego względu nie chce czynić siostrze żadnych problemów. Oświadczył, że po zwolnieniu z zakładu karnego chciałby jak najszybciej wyprowadzić się z domu rodzinnego i podjąć jakąś pracę, wynająć sobie mieszkanie.

Za bezsporne Sąd w sprawie uznał, że pozwany T. P. dopuścił się szeregu przestępstw, w tym również na terenie B. (...) (k.73-74). Z załączonej karty karnej wynika, że Sąd Rejonowy w Z. (...) zastosował wobec pozwanego terapię psychiatryczną z powodu uzależnień pozwanego od alkoholu i środków psychoaktywnych (w latach 2017-2019).

Sąd dał wiarę zeznaniom świadka D. K. (męża powódki) (k.102v), co do zachowań pozwanego takich jak palenie marihuany, uprawianie przez pozwanego w domu tzw. suszu, kradzieży biżuterii członkom rodziny, naruszaniu miru domowego, wszczynania przez T. P. awantur, zakłócania ciszy nocnej, interwencji Policji (k.59-60).

Sąd zważył, co następuje:

Strona powodowa wywiedzione powództwo oparła o przepis art. 303 k.c. wskazując, że pozwany jako uprawniony z tytułu ustanowionej na jego rzecz służebności osobistej mieszkania dopuszcza się rażących uchybień przy wykonywaniu swego prawa i w związku z tym powódka jako właścicielka nieruchomości obciążonej może żądać zamiany służebności na rentę.

Zdaniem Sądu materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie pozostawiał wątpliwości już na etapie wstępnych stanowisk stron, że pozwany T. P. dopuścił się licznych czynów karalnych, których charakter ściśle był związany z uzależnieniem od alkoholu oraz substancji psychotropowych. Dodatkowo należy podkreślić, że pozwany jest osobą chorą psychicznie, która nie jest w stanie samodzielnie i świadomie kierować swoim postępowaniem. Schizofrenia, na którą cierpi pozwany powoduje, że T. P. jest osobą podatną na manipulację. Jest również wysoce prawdopodobnym, że pozwany jako osoba chora psychicznie może być wykorzystywany do określonych działań w procederze przestępczym jak produkcja i rozprowadzanie narkotyków, a nawet materiałów pornograficznych z udziałem dzieci – przez osoby ze światka przestępczego. Sytuacja materialna pozwanego jest bardzo trudna, ponieważ nie posiada on środków do życia poza niewielką rentą socjalną oraz wynagrodzeniem z prac dorywczych. Ten obraz pozwanego i jego zachowania sprawia, że bez wątpienia wspólne zamieszkiwanie z pozwanym stanowi bardzo dużą uciążliwość nie tylko dla samej powódki, ale również innych domowników. Pozwany swoim zachowaniem stanowi realne zagrożenie dla małoletnich córek oraz swojej babki i stryja. Czyny karalne, których dopuścił się pozwany mają bardzo wysoki stopień szkodliwości społecznej, demoralizują osoby nieletnie i rodzą obawę o ich zdrowie i życie. Pozwany nie chce się leczyć przez co jest agresywny, uciążliwy, rodzi strach u osób słabszych – wszystko to sprawia, że zachowanie pozwanego należało ocenić za rażące.

Sąd oceniając zasadność wywiedzionego powództwa wziął pod uwagę, że ustanowiona na rzecz pozwanego służebność osobista miała nie tylko na celu zaspokojenie jego potrzeb mieszkaniowych, ale również posiadała charakter spłaty z majątku spadkowego po rodzicach stron. Dodatkowo należy zauważyć, że wbrew stanowisku pełnomocnika powódki, służebność osobista ma charakter alimentacyjny i jej zniesienie może prowadzić do pogorszenia się sytuacji życiowej uprawnionego. Z tego powodu możliwość ingerowania w służebność nie może być dowolna. Zamiana służebności na rentę może nastąpić tylko wówczas, gdy uprawniony dopuszcza się rażących uchybień przy wykonywaniu przysługującego mu prawa, których przepis nie precyzuje, pozostawiając to kwestii interpretacji danego stanu faktycznego. W ocenie Sądu ustalenia faktyczne poczynione w sprawie dotyczące rodzaju i charakteru naruszeń oraz uchybień, co do wykonywania przez pozwanego służebności mieszkania wskazują na ich obiektywny charakter. Pozwany jako uprawniony narusza treść służebności w taki sposób, że dalsze tolerowanie jego zachowań nie da się pogodzić z interesem zobowiązanej i w tym względzie powódka E. K. w sposób jak najbardziej uzasadniony mogła żądać zamiany służebności osobistej na rentę.

Zarzut pełnomocnika pozwanego, jakoby przysługujące powódce prawo miałoby naruszać zasady współżycia społecznego - zdaniem Sądu nie zasługiwał na uwzględnienie z tej prostej przyczyny, że zachowanie pozwanego powyższe zasady w sposób rażący narusza i z tego względu nie zasługuje na ochronę (art. 5 k.c.).

Sąd uznając, że po stronie powódki oraz pozwanego zostały spełnione przesłanki z art. 303 k.c. postanowił zamienić służebność osobistą mieszkania na rentę. W tym względzie koniecznym było oszacowanie wysokości miesięcznej renty, dlatego też Sąd dopuścił dowód z opinii biegłego rzeczoznawcy M. O. (k.112-114, 130-131). Zgodnie z treścią opinii biegły wyliczył, że służebność mieszkania, która wiąże się z kosztami użytkowania pokoju oraz wspólnie z innymi domownikami pomieszczeń przynależnych (w zakresie wydatków na zakup opału i energii) wynosi w 182,99 złotych miesięcznie (k.114). Dodatkowo biegły rzeczoznawca wyjaśnił (k.131), że brak jest danych dotyczących cen najmu lokali oraz służebności, dlatego nie sposób ustalić wartości służebności w zakresie kosztów zajmowania danego lokalu (analogicznie do wartości najmu). Mając na uwadze przekazane przez biegłego wiadomości specjalne Sąd postanowił dokonać samodzielnego miarkowania wysokości renty kierując się własną wiedzą co do wartości nieruchomości, cen najmu na lokalnym rynku, kosztów związanych z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych. W tym względzie Sąd uznał, że do wartości wskazanej przez biegłego tj. 182,99 złotych należy dodać kwotę 350 złotych – która w swej wysokości odzwierciedlałaby koszty zbliżone do najmu pokoju. W ocenie Sądu kwota 532,99 złotych płacona miesięcznie tytułem renty przez właścicielkę nieruchomości, na której została ustanowiona służebności osobista odpowiada w sposób najbardziej zbliżony do wartości służebności.

Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł w ten sposób, że służebność osobistą - ustanowioną na rzecz pozwanego T. P. postanowieniem Sądu Rejonowego w Z. (...) z dnia 27 lutego 2014 r. w sprawie o sygn. akt (...) polegającą na prawie bezpłatnego dożywotniego korzystania z pokoju o powierzchni 20m2, położonego na parterze domu po prawej stronie od wejścia oraz kuchni, łazienki i korytarza znajdującego się na parterze domu usytuowanego na nieruchomości o numerze ewidencyjnym działki (...) i powierzchni 0,8590 ha położonej w miejscowości R. gm. Rutki, dla której Sąd Rejonowy w Z. (...) prowadzi księgę wieczystą (...) - i wpisaną na rzecz pozwanego w dziale (...) tejże księgi – zamienił na rentę płatną przez powódkę E. K. na rzecz pozwanego T. P. w wysokości 532,99 (pięćset trzydzieści dwa 99/100) złotych miesięcznie, płatną po uprawomocnieniu się wyroku do 10-go dnia każdego kolejnego miesiąca z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku zwłoki w płatności.

W przedmiocie kosztów postępowania Sąd postanowił na mocy art. 102 k.p.c. nie obciążać nimi pozwanego z powodu jego warunków osobistych jak i sytuacji finansowej, w której się znajduje (pozwany w chwili wyrokowania przebywał w szpitalu psychiatrycznym w C.).

Z uwagi na ustanowienie na rzecz pozwanego pełnomocnika z urzędu, Sąd postanowił o przyznaniu adw. P. Ż. ze Skarbu Państwa wynagrodzenia w kwocie 1.800 złotych (plus VAT) za pomoc prawną udzieloną pozwanemu oraz reprezentowanie jego w niniejszym postępowaniu. Wysokość kosztów zastępstwa prawnego Sąd ustalił na podstawie § 2 pkt 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2016 r. poz. 1668 ze zm.).

SSR Jarosław Dłużniewski