Uchwała SN z 17 kwietnia 2009, sygn. III CZP 9/09
Data orzeczenia
17 kwietnia 2009
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Stanisław Dąbrowski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski
Sędzia SN Wojciech Katner
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Krzysztofa S. przy uczestnictwie Moniki
T., Adama T., (...) o wpis z urzędu w dziale III księgi wieczystej (...) służebności
gruntowej, po rozstrzygnięciu na posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17
kwietnia 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we
Wrocławiu postanowieniem z dnia 14 października 2008 r.:
"Czy w świetle treści przepisu art. 290 § 2 k.c. na nieruchomości stanowiącej
wyodrębnioną działkę z nieruchomości wieczystoksięgowej utrzymuje się z mocy
prawa służebność gruntowa, mimo że wyodrębniana działka nie była objęta
zakresem wykonywania tej służebności?"
podjął uchwałę:
Jeżeli jedna księga wieczysta urządzona jest dla kilku geodezyjnie tylko
wyodrębnionych działek i niektóre z nich objęte są służebnością gruntową, to
odłączenie z księgi wieczystej działki nieobjętej zakresem wykonywania
służebności i założenie dla niej nowej księgi wieczystej nie powoduje
wygaśnięcia obciążenia jej tą służebnością.
Uzasadnienie
Wnioskodawca Krzysztof S. wniósł o odłączenie z księgi wieczystej działki nr
(...) i założenie dla niej nowej księgi wieczystej z wpisem prawa własności na jego
rzecz. W wyniku rozpoznania tego wniosku, referendarz sądowy w dniu 4 grudnia
2007 r. odłączył z księgi wieczystej wymienioną działkę i założył dla niej nową
księgę wieczystą z wpisem prawa własności na rzecz wnioskodawcy.
Jednocześnie, wobec odłączenia części nieruchomości i założenia dla niej odrębnej
księgi wieczystej, do działu III nowej księgi wieczystej przeniósł do współobciążenia
łącznego ograniczone prawa rzeczowe, tj. odpłatne służebności gruntowe,
polegające na prawie przejazdu i przechodu przez działki nr (...) na rzecz
każdoczesnego właściciela i posiadacza działek nr (...).
Po rozpoznaniu skargi wnioskodawcy na wpis referendarza sądowego Sąd
Rejonowy dla Wrocławia-Krzyków we Wrocławiu postanowieniem z dnia 7 lutego
2008 r. utrzymał w mocy wpis referendarza.
Sąd Okręgowy we Wrocławiu, rozpoznając apelację wnioskodawcy, powziął
wątpliwość, czy w świetle art. 290 § 2 k.c. na nieruchomości stanowiącej
wyodrębnioną działkę z nieruchomości wieczystoksięgowej utrzymuje się z mocy
prawa służebność gruntowa, mimo że wyodrębniona działka nie była objęta
zakresem wykonywania tej służebności, i zagadnienie to przedstawił do
rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Treść art. 290 § 2 k.c. w zasadzie nie budzi wątpliwości; wynika z niego, że w
razie podziału nieruchomości obciążonej służebnością gruntową, służebność ta
utrzymuje się na nieruchomościach powstałych w wyniku podziału także wówczas,
gdy wyodrębniona w wyniku podziału nieruchomość nie była poprzednio objęta
zakresem wykonywania służebności gruntowej, a zainteresowanemu właścicielowi
(właścicielom) nieruchomości obciążonej przysługuje roszczenie o zwolnienie od
służebności.
W dziale II jednej księgi wieczystej wpisano kilka działek; niektóre z nich są
objęte zakresem wykonywania służebności gruntowej, inne nie. Wątpliwość Sądu
Okręgowego nie dotyczy zatem wykładni art. 290 § 2 k.c., lecz tego, czy wszystkie
te działki należy traktować jako jedną nieruchomość i czy odłączenie z księgi
wieczystej działki nieobjętej zakresem służebności i założenie dla niej odrębnej
księgi wieczystej jest podziałem nieruchomości obciążonej, o którym mowa w art.
290 § 2 k.c.
Wykładnia pojęcia nieruchomości była przedmiotem licznych kontrowersji,
wynikających z niedostatecznego sprecyzowania pojęcia „odrębnego przedmiotu
własności”, wskazanego w art. 46 § 1 k.c. jako kryterium powstania i istnienia
nieruchomości gruntowej. Ponieważ ustawodawca nie określił wprost, o jakiej
formie wyodrębnienia części powierzchni ziemskiej mowa, na gruncie art. 46 § 1
k.c. i art. 24 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn.
tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm. – dalej: "u.k.w.h.") możliwe są co
najmniej dwa sposoby rozumienia pojęcia nieruchomości gruntowej.
W pierwszym z nich przyjmowane jest fizyczne kryterium wyodrębnienia, czyli
to, czy grunty należące do tego samego właściciela są z zewnątrz otoczone
nieruchomościami innych właścicieli (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego
z dnia 23 września 1970 r., II CR 361/70, OSNC 1971, nr 6, poz. 97 i uchwały Sądu
Najwyższego z dnia 28 marca 1988 r., III CZP 15/88, OSNC 1989, nr 7-8, poz.
123). W tym tzw. materialnoprawnym ujęciu nieruchomości jedna księga wieczysta
mogłaby obejmować kilka nieruchomości, zatem odłączenie z księgi wieczystej i
założenie nowej księgi wieczystej niekoniecznie musiałoby się wiązać z podziałem
nieruchomości.
W myśl drugiej propozycji, określanej jako ujęcie wieczystoksięgowe,
rozumienie pojęcia nieruchomości o wyodrębnieniu decyduje objęcie działki lub
większej liczby działek jedną księgą wieczystą (postanowienie Sądu Najwyższego z
dnia 30 maja 2007 r., IV CSK 56/07, nie publ., uchwały Sądu Najwyższego z dnia
26 kwietnia 2007 r., III CZP 27/07, OSNC 2008 nr 6, poz. 62 i z dnia 7 kwietnia
2006 r., III CZP 24/06, OSNC 2007, nr 2, poz. 24 lub wyrok Sądu Najwyższego z
dnia 30 października 2003 r., IV CK 114/02, OSNC 2004, nr 12, poz. 201). W tym
ujęciu kilka działek objętych jedną księgą wieczystą stanowi zawsze jedną
nieruchomość, nawet jeżeli działki nie graniczą ze sobą, a odłączenie chociażby
jednej z działek z księgi wieczystej równoznaczne jest z podziałem nieruchomości.
Zestawiając treść art. 46 § 1 k.c. i art. 24 u.k.w.h., za trafne należy uznać
wieczystoksięgowe rozumienie pojęcia nieruchomości, wyrażające się w formule
„jedna księga wieczysta – jedna nieruchomość”. Jednakże, jeżeli nieruchomość
składa się z dwóch lub więcej działek niegraniczących ze sobą i jest obciążona
służebnością gruntową w ten sposób, że niektóre z niegraniczących działek nie są
objęte zakresem wykonywania służebności, to ze względu na specyfikę służebności
można przyjąć, iż odłączenie z księgi wieczystej działki nieobjętej zakresem
wykonywania służebności nie wywołuje skutku, który według art. 290 § 1 k.c. wiąże
się z podziałem nieruchomości obciążonej.
W stanie faktycznym niniejszej sprawy poszczególne działki są – jak się
wydaje – wyodrębnione tylko geodezyjnie. Nadanie działkom odrębnych numerów
geodezyjnych nie wywołuje skutków cywilnoprawnych; jeżeli takie działki objęte są
jedną księgą wieczystą to bez względu na sposób rozumienia pojęcia
nieruchomości składają się na jedną nieruchomość. W takim wypadku bez
znaczenia jest, że jedynie niektóre działki objęte są zakresem wykonywania
służebności. Odłączenie z księgi wieczystej działki wyodrębnionej tylko
geodezyjnie, nieobjętej zakresem wykonywania służebności, i założenie dla niej
nowej księgi wieczystej jest równoznaczne z podziałem nieruchomości obciążonej i
stosownie do art. 290 § 2 k.c. nie powoduje wygaśnięcia obciążenia odłączonej
części nieruchomości służebnością,
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie (art. 390 § 1
k.p.c.).