Uchwała SN z 7 października 2009, sygn. III CZP 71/09
Data orzeczenia
7 października 2009
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Henryk Pietrzkowski
Tagi
Podstawa prawna
art. 13
kpc
art. 111
kc
art. 112
kc
art. 139
kkw
art. 165
kpc
art. 168
kpc
art. 390
kpc
art. 841
kpc
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Marian Kocon
Sędzia SN Marek Sychowicz
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku wierzyciela Wiesława B. przy udziale
dłużników Tomasza Ś. i Bożeny Ś. o egzekucję własnościowego spółdzielczego
prawa do lokalu mieszkalnego, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu
jawnym w dniu 7 października 2009 r. zagadnienia prawnego przedstawionego
przez Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2009 r.:
"Czy zakreślony w art. 984 § 2 k.p.c. termin do złożenia wniosku o przejęcie
nieruchomości podlega przywróceniu w trybie art. 168 w związku z art. 13 § 2
k.p.c.?"
podjął uchwałę:
Termin, o którym mowa w art. 984 § 2 k.p.c., jest terminem zawitym
prawa materialnego.
Uzasadnienie
Przedstawione przez Sąd Okręgowy w Szczecinie do rozstrzygnięcia
zagadnienie prawne powstało w sprawie egzekucyjnej, w której druga bezskuteczna
licytacja przeprowadzona została w dniu 8 września 2008 r. (poniedziałek),
natomiast wniosek o przejęcie – będącego przedmiotem licytacji – własnościowego
prawa do lokalu mieszkalnego wierzyciel zgłosił w dniu 16 września 2008 r.
(wtorek). Sąd Rejonowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 10 listopada 2008 r.,
uznając, że uchybienie przez wierzyciela tygodniowemu terminowi przewidzianemu
w art. 984 § 2 k.p.c. nastąpiło bez jego winy, przywrócił ten termin, udzielił przybicia
na rzecz wierzyciela i nakazał pobranie z tego tytułu opłaty.
Sąd Okręgowy w Szczecinie, rozpoznając zażalenie dłużników na
postanowienie co do przybicia, powziął wątpliwość przedstawioną w zagadnieniu
prawnym wydanym na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. Wskazał, że wniosek o
przejęcie nieruchomości wniesiony bez jednoczesnego złożenia rękojmi podlega,
jako dotknięty brakami formalnymi, uzupełnieniu na podstawie art. 130 § 1 w
związku z art. 13 § 2 k.p.c. (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2002 r.,
III CZP 84/01, OSNC 2002, nr 10, poz. 122). W ocenie Sądu Okręgowego oznacza
to, że do takiego wniosku – jako pisma procesowego – należy stosować przepisy o
przywróceniu uchybionego terminu procesowego (art. 168 i nast. k.p.c.).
Stanowisku temu można jednak przeciwstawić pogląd – wprawdzie prezentowany w
odniesieniu do terminu przewidzianego w art. 982 § 2 k.p.c., ale ze względu na
podobieństwo regulacji mający zastosowanie do terminu wskazanego w art. 984 § 2
k.p.c. – że termin do złożenia wniosku o przejęcie nieruchomości na własność jest
terminem prekluzyjnym, a uchybienie mu uzasadnia odmowę udzielenia przybicia.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Termin tygodniowy przewidziany w art. 984 § 2 k.p.c., niezależnie od tego, czy
zostanie uznany za materialnoprawny czy procesowy, oblicza się według przepisów
prawa cywilnego (art. 165 k.p.c.). Przepis art. 112 k.c. określa, kiedy kończy się
termin liczony w tygodniach, nie wskazuje natomiast kiedy się rozpoczyna. Wobec
tego, że termin oznaczony w tygodniach kończy się z upływem dnia, który nazwą
odpowiada początkowemu dniowi terminu, a przyjęta w art. 111 § 2 k.c. reguła
liczenia terminu dotyczy wyłącznie terminu oznaczonego w dniach, należy uznać, iż
nie ma ona zastosowania przy obliczaniu terminu tygodniowego. Innymi słowy,
dzień, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące punkt wyjścia do liczenia terminu
tygodniowego, jest pierwszym dniem terminu tygodniowego. Skoro więc licytacja
odbyła się w dniu 8 września 2008 r. (poniedziałek), a wniosek, o którym mowa w
art. 984 § 2 k.p.c. należało złożyć „w ciągu tygodnia po licytacji”, termin ten upływał
w następny poniedziałek. Wniosek o przejęcie nieruchomości na własność złożony
został we wtorek, a więc po upływie terminu.
O charakterze terminu nie decyduje okoliczność, w jakim akcie prawnym
został umiejscowiony, nie ma zatem znaczenia, czy jest to akt prawny obejmujący
prawo postępowania cywilnego czy prawo materialne. Nie decyduje o tym także
długość terminu; decydujące znaczenie ma rodzaj uprawnienia, realizowanego w
terminie wskazanym przez ustawodawcę. Do dochodzenia uprawnień składających
się na określone prawo podmiotowe przewidziane są terminy materialnoprawne,
natomiast dla uprawnień (obowiązków) procesowych – terminy procesowe. Oba
rodzaje uprawnień dochodzone są przed sądem przez ich zgłoszenie w piśmie
procesowym, np. zgłoszenia żądania o zwolnienie zajętego przedmiotu spod
egzekucji sądowej (art. 841 § 1 i 3 k.p.c.) lub administracyjnej (art. 842 § 1 i 2 k.p.c.)
oraz wniesienia środka odwoławczego dokonuje się w drodze czynności
procesowej przez złożenie pisma procesowego. Nie oznacza to, że forma, w jakiej
oba rodzaje uprawnień są zgłaszane, decyduje o charakterze terminu
przewidzianego w przepisach poświęconych tym uprawnieniom.
Z tych względów okoliczność, że wniosek o przejęcie na własność
nieruchomości, o którym mowa w art. 984 § 2 k.p.c., podlega – jak stwierdził Sąd
Najwyższy w uchwale z dnia 30 stycznia 2002 r., III CZP 84/01 – ocenie z punktu
widzenia wymagań formalnych, do których Sąd Najwyższy zaliczył złożenie rękojmi,
nie może stanowić argumentu na rzecz stanowiska, że przewidziany w tym
przepisie termin złożenia wniosku jest terminem procesowym, nie zaś
materialnoprawnym. Wierzyciel składając wniosek o przejęcie na własność
nieruchomości (art. 984 § 2 k.p.c.), podobnie jak powód, wnosząc powództwo
przewidziane w art. 841 lub art. 842 k.p.c., realizuje przysługujące mu uprawnienie,
które w razie uwzględnienia kształtuje jego prawa majątkowe. Z tych względów
tygodniowy termin przewidziany w art. 984 § 2 k.p.c. należy kwalifikować –
podobnie jak terminy przewidziane w art. 841 i 842 k.p.c. – jako termin zawity prawa
materialnego.
Sąd Najwyższy w uchwale z 4 lipca 1973 r., III CZP 28/73 (OSNCP 1974, nr 3,
poz. 42) oraz wyroku z 6 listopada 1973 r., III CRN 220/73 (OSPiKA 1975, nr 4,
poz. 93), kwalifikując czternastodniowy termin do wytoczenia powództwa, o którym
mowa w art. 842 k.p.c. jako termin prawa materialnego o charakterze prekluzyjnym,
wskazał, że wprawdzie ustawodawca nie przewidział – w razie uchybienia temu
terminowi – wygaśnięcia uprawnienia do wytoczenia powództwa o zwolnienie
zajętego przedmiotu od egzekucji administracyjnej, ale mimo to termin ten swym
charakterem nie różni się od terminów zawitych przewidzianych w prawie
materialnym. W razie uchybienia mu, wniesienie wspomnianego powództwa należy
uznać za niedopuszczalne. Należy podzielić argument, że art. 842 k.p.c. nie
dotyczy uprawnień procesowych strony; jego zadaniem jest ograniczenie w czasie
możności wytoczenia wymienionego w nim powództwa. Pogląd ten dominuje w
literaturze i został wyrażony również w odniesieniu do, także krótkiego, terminu
miesięcznego przewidzianego dla powództwa, o którym mowa w art. 841 § 3 k.p.c.
Przekonanie o materialnoprawnym charakterze terminu do wytoczenia powództwa
podzielane jest ponadto na tle konstrukcyjnie analogicznego powództwa o
wyłączenie przedmiotu z masy upadłości (art. 74 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. –
Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm.).
W odmiennym stanowisku, opartym na argumentach, które częściowo odnieść
można także przy próbie kwalifikowania terminu przewidzianego w art. 984 § 2
k.p.c., jego zwolennicy podkreślają, że powództwo, o którym mowa w art. 842 § 2
k.p.c., jest powództwem o ukształtowanie stanu procesowego. Ponadto wskazuje
się, że uznanie materialnego charakteru terminu – wobec niemożności jego
przywrócenia – byłoby zbyt drastycznym ograniczeniem możliwości domagania się
zwolnienia od egzekucji.
O charakterze terminu nie może decydować jego długość, zwłaszcza że
wprowadzenie krótkich terminów do zrealizowania uprawnień przewidzianych w art.
841 § 3, art. 842 § 2 i art. 984 § 2 k.p.c., na które – jak zaznaczono – składają się
określone prawa podmiotowe, nie zaś uprawnienia (obowiązki) procesowe,
podyktowane zostało charakterem dochodzonych praw i koniecznością
zdyscyplinowania osób uprawnionych w celu szybkiego wyjaśnienia, czy i w jakim
zakresie osoby te chcą skorzystać z przysługujących im praw.
Nie przekonuje również sięganie do koncepcji, że powództwa przewidziane w
art. 841 § 3 i art. 842 § 2 k.p.c. są powództwami o ukształtowanie stanu
procesowego, a zatem termin do ich wniesienia należy traktować jako termin prawa
procesowego, którego uchybienie wywołuje skutek w postaci odrzucenia pozwu.
Przyjęciu tej koncepcji stoi na przeszkodzie zamknięty katalog podstaw odrzucenia
pozwu, którego nie można rozszerzać w drodze wykładni bez wyraźnych ku temu
podstaw (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 14 marca
1986 r., III PZP 8/86, OSNCP 1986, nr 12, poz. 194). Należy zauważyć, że obecnie
nie obowiązuje art. 139 k.k.w. z 1969 r., pod rządami którego obrona poglądu o
procesowym charakterze terminu do wytoczenia powództwa o zwolnienie od
egzekucji miałaby większe uzasadnienie.
Nie budzi wątpliwości, że przedmiotem powództw przewidzianych w art.841 §
3 i art. 842 § 2 k.p.c., podobnie jak przedmiotem wniosku, o którym mowa w art.
984 § 2 k.p.c., nie jest dochodzenie roszczenia materialnoprawnego, lecz
wykonywanie praw kształtujących o charakterze majątkowym, terminy wskazane w
tych przepisach należy zatem traktować tak jak materialnoprawny termin
prekluzyjny. (...)
Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 k.p.c. podjął
uchwałę, jak na wstępie.