Uchwała SN z 9 kwietnia 2010, sygn. III CZP 14/10
Data orzeczenia
9 kwietnia 2010
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Antoni Górski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Dariusz Dończyk
Sędzia SN Barbara Myszka
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "L.C." sp. z o.o. w O. przy uczestnictwie
Zbigniewa Seweryna Z. o zakaz prowadzenia działalności gospodarczej, po
rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym w dniu 9 kwietnia 2010 r.
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy we Wrocławiu
postanowieniem z dnia 14 stycznia 2010 r.:
„Czy roczny termin do złożenia wniosku o orzeczenie zakazu z art. 373 Pr.u.n.
rozpoczyna bieg od oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13
Pr.u.n. także w stosunku do osoby, która ze swej winy, będąc zobowiązana z mocy
ustawy, nie złożyła takiego wniosku w terminie 2 tygodni od dnia powstania
podstawy do ogłoszenia upadłości, a następnie utraciła status członka zarządu i od
ponad roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości nie pełniła tej
funkcji?"
podjął uchwałę:
Jeżeli dłużnik nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości w ciągu roku od
dnia, w którym obowiązany był to uczynić, roczny termin przewidziany w art.
377 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U.
Nr 60, poz. 535 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym przed dniem 2 maja
2009 r., do złożenia wniosku o orzeczenie zakazu z art. 373 tej ustawy biegnie
od dnia uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu lub zakończeniu
postępowania upadłościowego wszczętego z wniosku wierzyciela albo od
dnia oddalenia tego wniosku na podstawie art. 13 ustawy.
Uzasadnienie
Uczestnik Zbigniew Z. pełnił funkcję członka zarządu spółki z o.o. "P."
(obecnie "S.") do dnia 30 sierpnia 2004 r. Pomimo wykazania straty w działalności
spółki za 2002 r., uczestnik nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości spółki.
Wniosek taki złożył wierzyciel spółki dopiero w grudniu 2008 r., lecz
postanowieniem z dnia 17 lutego 2009 r. został on oddalony na podstawie art. 13
ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60,
poz. 373, ze zm. – dalej: "Pr.u.n."), gdyż majątek niewypłacalnego dłużnika nie
wystarczał na zaspokojenie kosztów postępowania. W dniu 4 marca 2009 r.
wierzyciel złożył wniosek o orzeczenie wobec uczestnika zakazu prowadzenia
działalności gospodarczej oraz pełnienia określonych funkcji w podmiotach
gospodarczych przez okres 10 lat.
Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu postanowieniem z
dnia 16 czerwca 2009 r. oddalił ten wniosek jako złożony po upływie rocznego
terminu prekluzyjnego przewidzianego w art. 377 Pr.u.n., liczonego od dnia
odwołania uczestnika z funkcji członka zarządu. Uznał, że tylko ten termin może
wchodzić w rachubę, gdyż po zaprzestaniu pełnienia funkcji w spółce uczestnik
utracił możliwość złożenia wniosku o ogłoszenie jej upadłości.
Przy rozpoznawaniu apelacji wierzyciela Sąd Okręgowy powziął wątpliwość,
sprowadzającą się do pytania, czy w ustalonym stanie faktycznym roczny termin do
złożenia wniosku o zakazanie prowadzenia działalności gospodarczej przez
uczestnika należy liczyć od zaprzestania pełnienia przez niego funkcji członka
zarządu niewypłacalnej spółki, czy od daty oddalenia wniosku o ogłoszenie
upadłości tej spółki, i przekazał ją do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu na
podstawie art. 390 k.p.c.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Termin, którego dotyczy zagadnienie prawne został z dniem 2 maja 2009 r.
przedłużony ustawą z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo
upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz
ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 53, poz. 434 – dalej: „ustawa
nowelizująca”) i wynosi obecnie trzy lata. Ponieważ jednak wniosek w niniejszej
sprawie został złożony przed wejściem w życie tej ustawy, ma zastosowanie art.
377 Pr.u.n. w brzmieniu poprzednim, przewidującym termin roczny.
Wątpliwości co do początkowej daty liczenia rocznego terminu z art. 377
Pr.u.n. pojawiły już znacznie wcześniej. Wiążą się one z tym, że w przepis ten
przewiduje liczenie początku tego terminu od różnych zdarzeń. Zgodnie z jego
treścią sprzed nowelizacji, nie orzeka się zakazu, o którym mowa w art. 373, jeżeli
postępowanie w tej sprawie nie zostało wszczęte w terminie roku od umorzenia lub
zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia wniosku o ogłoszenie
upadłości na podstawie art. 13, a gdy nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości,
od dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć. Stosownie zaś do
art. 373 ust. 1 pkt 1, orzeczenie zakazu pozbawienia prawa działalności
gospodarczej następuje w stosunku do osoby, która ze swej winy, będąc do tego
zobowiązana z mocy ustawy, nie złożyła – w terminie dwóch tygodni od dnia
powstania podstawy do ogłoszenia upadłości – wniosku w tym przedmiocie.
Podstawowa wątpliwość, jaką podnoszono na tle obu tych przepisów dotyczy
sytuacji, w której wniosek o orzeczenie zakazu przewidzianego w art. 373 ust. 1 pkt
1 został zgłoszony w stosunku do osoby, która na skutek zaprzestania sprawowania
funkcji członka zarządu spółki utraciła legitymację do wystąpienia z wnioskiem o
ogłoszenie upadłości, ze względu na upływ terminu określonego w tym przepisie.
Argumentowano, że trudno zaaprobować rozwiązanie, które przesuwa termin do
nałożenia sankcji ustanowionej w art. 373 Pr.u.n. na czas nieokreślony, zależny
wyłącznie od podjęcia inicjatywy do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przez
wierzycieli niewypłacalnej spółki.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtował się pogląd, podzielany przez
większość doktryny, że określony w art. 377 Pr.u.n. roczny termin do wystąpienia o
orzeczenie zakazu, o którym mowa w art. 373 Pr.u.n., jest terminem zawitym i
biegnie od dnia, w którym dłużnik był obowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie
upadłości, tylko wtedy, gdy takiego wniosku nie złożyły inne osoby uprawnione, a w
szczególności wierzyciele. Jeżeli jednak wniosek o ogłoszenie upadłości został
przez wierzyciela złożony, choćby po upływie terminu przewidzianego w art. 373,
roczny termin do złożenia wniosku o orzeczenie zakazu liczy się od umorzenia lub
zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia wniosku na podstawie
art. 13 Pr.u.n. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 marca 2006 r., III CZP
13/06, OSNC 2007, nr 1, poz. 8 oraz postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 12
maja 2006 r., V CSK 54/06, nie publ., z dnia 10 listopada 2006 r., I CSK 218/06, nie
publ., z dnia 17 stycznia 2007 r., II CSK 330/06, "Izba Cywilna" 2008, nr 12, s. 45
oraz z dnia 12 grudnia 2007 r., V CSK 321/07, nie publ.). Sąd Najwyższy powołał
się głównie na wykładnią gramatyczną art. 377, wspierając ją argumentacją
funkcjonalną. Podkreślił, że przyjęcie zróżnicowanego sposobu liczenia terminów
było w art. 377 ustawy zabiegiem celowym, gdyż chodziło o stworzenie
wnioskodawcy realnej możliwości złożenia wniosku o zastosowanie sankcji wobec
dłużnika, który poważnie naruszając reguły uczciwego obrotu, mógł jednocześnie
zataić istnienie podstawy do ogłoszenia upadłości.
W judykaturze zaprezentowano także stanowisko zmierzające do czasowego
ograniczenia możliwości wystąpienia przez wierzyciela z wnioskiem o zastosowanie
sankcji przewidzianej w art. 373 Pr.u.n. W postanowieniach z dnia 7 lutego 2008 r.,
V CSK 424/07 (OSNC 2009, nr 4, poz. 59) oraz z dnia 29 października 2008 r., IV
CSK 239/08 (nie publ.). Sąd Najwyższy przyjął, że złożenie wniosku o ogłoszenie
upadłości przesuwa wprawdzie początek biegu terminu określonego w art. 377
ustawy na chwilę prawomocnego umorzenia lub zakończenia postępowania
upadłościowego albo oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art.
13 ustawy, ale nie oznacza to ani przywrócenia, ani przedłużenia tego terminu,
jeżeli bowiem nie wszczęto postępowania upadłościowego w terminie roku, od dnia,
w którym wniosek w tym przedmiocie obowiązany był złożyć dłużnik, niemożliwe
staje się powołanie w przyszłości na okoliczności określone w art. 373 ust. 1 pkt 1-4
ustawy, zaistniałe w tym okresie.
Pogląd ten nie uzyskał jednak akceptacji; Sąd Najwyższy wyjaśnił, że
dwutorowość liczenia terminu przewidzianego w art. 377 Pr.u.n. uzasadniona jest
tym, że wierzyciel nie ma zwykle możliwości przeprowadzenia oceny, czy dłużnik
znajduje się w sytuacji uzasadniającej zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości,
w związku z czym może wejść z nim w stosunki gospodarcze nawet po upływie
rocznego terminu, w którym osoby powołane do reprezentowania jego kontrahenta
miały obowiązek złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości. Prowadziłoby to do tego,
że wierzyciel zostałby pozbawiony w ogóle możliwości skutecznego wystąpienia o
orzeczenie zakazu, skoro przyczyny uprawniające do tego uległy sprekludowaniu,
zanim uzyskał możliwość złożenia wniosku w tym przedmiocie, co jest
rozwiązaniem niedopuszczalnym (postanowienie z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK
423/09). Sąd Najwyższy uznał również, że potwierdzeniem woli ustawodawcy
utrzymania stanu dwutorowości liczenia terminu do wystąpienia z wnioskiem o
orzeczenie zakazu z art. 373 Pr.u.n. była nowelizacja art. 377, mająca na celu
zapewnienie wierzycielowi realnej, możliwości złożenia wniosku o zastosowanie
przeciwko nieuczciwemu dłużnikowi sankcji z art. 373 Pr.u.n. W wyniku dokonanej
zmiany termin do wystąpienia o zastosowanie tej sankcji został przedłużony do
trzech lat w sytuacji, w której nie zgłoszono wniosku o ogłoszenie upadłości, przy
czym termin trzyletni liczy się od dnia, w którym dłużnik obowiązany był do
wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości (postanowienie z dnia 13 stycznia
2010 r., II CSK 364/09, nie publ.).
Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym zagadnienie prawne przychyla się
do stanowiska dominującego w judykaturze, zgodnie z którym tylko wówczas, gdy
żaden z wierzycieli nie chce podjąć próby dochodzenia swoich roszczeń w
postępowaniu upadłościowym, ograniczając się do żądania wykluczenia dłużnika z
obrotu gospodarczego, nie ma powodu ani możliwości, aby liczyć termin do
wystąpienia z żądaniem orzeczenia zakazu od innej chwili niż powstanie po stronie
dłużnika obowiązku złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Należy przy tym
podkreślić, że z treści art. 377 wynika, iż drugi początkowy termin jest traktowany
przez ustawodawcę jako wyjątek od zasady, tj. liczenia terminu od daty wiązanej z
wszczętym postępowaniem upadłościowym. Jeżeli zatem któryś z wierzycieli
zainicjował to postępowanie, roczny termin do złożenia wniosku o orzeczenie
zakazu przewidzianego w art. 373 ust 1 Pr.u.n. biegnie od dnia zakończenia lub
umorzenia postępowania upadłościowego albo oddalenia wniosku o ogłoszenie
upadłości na podstawie art. 13 Pr.u.n. Rozwiązanie to nie jest ani nadmiernie
rygorystyczne, ani nie może być kwestionowane wyłącznie z punktu widzenia
interesu dłużnika. Ustawodawca świadomie nadał priorytet interesowi społecznemu
i względom natury prewencyjnej, które dla dobra, jakim jest bezpieczeństwo obrotu
gospodarczego usprawiedliwiają orzeczenie sankcji przewidzianej w art. 373 Pr.u.n.
w stosunku to nieuczciwego uczestnika tego obrotu. Nie można też podzielić
stanowiska, że przyjęta wykładnia prowadzi do naruszenia zasady równości wobec
prawa. Podnosi się, że w wypadku dłużnika będącego osobą fizyczną, może on
uniknąć orzeczenia zakazu określonego w art. 373 ust. 1 Pr.u.n., jeżeli zaprzestanie
działalności gospodarczej i uzyska wykreślenie z ewidencji tej działalności (art. 8
Pr.u.n.). Taka możliwość rzeczywiście istnieje, lecz wynika nie z powodu
zamierzonego zróżnicowania sytuacji prawnej byłych reprezentantów podmiotu
gospodarczego będącego spółką prawa handlowego w stosunku do osoby fizycznej
– byłego przedsiębiorcy, lecz z oczywistego względu, że – zgodnie z art. 8 Pr.u.n. –
po upływie roku od wykreślenia z ewidencji działalności gospodarczej osoba
fizyczna traci zdolność upadłościową, a zatem po tym terminie wszczęcie w
stosunku do niej postępowania upadłościowego jest niedopuszczalne. Ocena
takiego rozwiązania z punktu widzenia zasad słuszności, uzasadnia postulowat
rozważenia możliwości dostosowania sytuacji byłego przedsiębiorcy będącego
osobą fizyczną do sytuacji byłych reprezentantów osoby prawnej, a nie odwrotnie.
Z tych względów orzeczono, jak w uchwale (art. 390 k.p.c.).