Uchwała SN z 28 kwietnia 2010, sygn. III CZP 2/10
Data orzeczenia
28 kwietnia 2010
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Henryk Pietrzkowski
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)
Sędzia SN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku "F.I.L." S.A. w upadłości likwidacyjnej w
K. reprezentowanej przez syndyka masy upadłości przy uczestnictwie Donaty P.-J.
o stwierdzenie upadku zabezpieczenia, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na
posiedzeniu jawnym w dniu 28 kwietnia 2010 r. zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Apelacyjny w Krakowie postanowieniem z dnia 29
grudnia 2009 r.:
„Czy umorzenie postępowania na podstawie art. 1821
§ 1 k.p.c. skutkuje
upadkiem zabezpieczenia na podstawie art. 744 k.p.c.?”
podjął uchwałę:
Umorzenie postępowania na podstawie art. 1821
§ 1 k.p.c. nie powoduje
przewidzianego w art. 744 k.p.c. upadku zabezpieczenia polegającego na
obciążeniu nieruchomości hipoteką przymusową wpisaną do księgi
wieczystej przed ogłoszeniem upadłości.
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy w Krakowie prawomocnym postanowieniem z dnia 17 lutego
2009 r. zabezpieczył – przed wszczęciem postępowania – roszczenie powódki o
nakazanie pozwanej złożenia oświadczenia woli przez obciążenie nieruchomości
pozwanej hipoteką przymusową do kwoty 305 440 zł. W dniu 23 marca 2009 r.
hipoteka ta została wpisana do księgi wieczystej prowadzonej dla nieruchomości
obciążonej.
Postanowieniem z dnia 5 maja 2009 r. Sąd Rejonowy dla Krakowa-
Śródmieścia ogłosił upadłość pozwanej, obejmującą likwidację jej majątku.
W związku z tym, Sąd Okręgowy w Krakowie postanowieniem z dnia 9 czerwca
2009 r., na podstawie art. 1821
§ 1 k.p.c., umorzył postępowanie w sprawie o
nakazanie pozwanej złożenia oświadczenia woli, a postanowieniem z dnia 5
października 2009 r. – na wniosek syndyka masy upadłości pozwanej – stwierdził
upadek udzielonego zabezpieczenia, powołując się na art. 744 § 1 k.p.c.
Sąd Apelacyjny w Krakowie, rozpoznając zażalenie powódki powziął poważne
wątpliwości, którym dał wyraz w zagadnieniu prawnym przedstawionym do
rozstrzygnięcia. Zauważył, że art. 744 § 1 k.p.c. nie uzależnia upadku
zabezpieczenia od przyczyny umorzenia postępowania, można zatem uznać, że
upadek zabezpieczenia następuje w każdym przypadku umorzenia postępowania, a
zatem również w sytuacji określonej w art. 1821
§ 1 k.p.c.
Jednocześnie jednak Sąd Apelacyjny wskazał na argumenty podważające
trafność tego zapatrywania. Przy wykładni art. 744 § 1 w zakresie, w jakim odnosi
się on do przypadku uregulowanego w art. 1821
§ 1 k.p.c., nie można pominąć
przepisów ustawy z dnia 23 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze
(jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n."), w
szczególności art. 146 ust. 3, zgodnie z którym postanowienia o udzieleniu
zabezpieczenia, które zostały już wykonane przed ogłoszeniem upadłości, zostają
utrzymane w mocy po jej ogłoszeniu. W rozpoznawanej sprawie umorzenie
postępowania nastąpiło jedynie ze względu na niedopuszczalność dochodzenia
wierzytelności w postępowaniu rozpoznawczym, gdyż powódka może dochodzić
zaspokojenia wierzytelności tylko w ramach postępowania upadłościowego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 744 § 1 k.p.c., w razie prawomocnego zwrotu albo odrzucenia
pozwu lub wniosku, oddalenia powództwa lub wniosku albo umorzenia
postępowania, zabezpieczenie upada. Przewidziany w tym przepisie upadek
zabezpieczenia następuje ex lege, bez konieczności wydania w tym przedmiocie
orzeczenia, na wniosek obowiązanego sąd może jednak wydać postanowienie
stwierdzające upadek zabezpieczenia (art. 7541
§ 3 w związku z art. 744 § 3 k.p.c.).
W piśmiennictwie trafnie wskazuje się, że orzeczenie takie może być potrzebne
obowiązanemu – tak jak w konkretnym stanie faktycznym – do uzyskania
wykreślenia hipoteki przymusowej z księgi wieczystej.
Sens rozwiązania przyjętego w art. 744 § 1 k.p.c. jest oczywisty. Udzielone
zabezpieczenie nie może trwać, gdy postępowanie, którego przedmiotem było
zabezpieczone roszczenie, zostało prawomocnie zakończone w sposób negatywny
dla uprawnionego. Automatyczny upadek zabezpieczenia następuje w takim
wypadku niezależnie od tego, czy do zakończenia postępowania doszło z przyczyn
procesowych (zwrot pozwu, umorzenie postępowania, odrzucenie pozwu), czy też
merytorycznych (oddalenie powództwa). Wątpliwości budzi natomiast kwestia, czy
skutek ten następuje także w razie umorzenia postępowania na podstawie art. 1821
§ 1 k.p.c., tj. ogłoszenia upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego, jeżeli
postępowanie dotyczy masy upadłości, z brzmienia bowiem art. 744 § 1 k.p.c. nie
wynika, aby upadek zabezpieczenia z mocy prawa następował w zależności od
przyczyny umorzenia postępowania.
Poszukując odpowiedzi na to pytanie trzeba mieć na względzie ratione legis
art. 1821
k.p.c., dodanego na podstawie art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 16 listopada
2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych
ustaw (Dz.U. Nr 235, poz. 1699), która weszła w życie z dniem 20 marca 2007 r.
Wprowadzenie tego przepisu podyktowane zostało – na co wskazuje uzasadnienie
projektu powołanej ustawy – potrzebą uporządkowania skutków ogłoszenia
upadłości podmiotu postępowania cywilnego ze względu na rodzaj upadłości. W
myśl art. 1821
§ 1 k.p.c., ogłoszenie upadłości likwidacyjnej wobec pozwanego
wyłącza możliwość kontynuowania przeciwko niemu sprawy dotyczącej majątku
wchodzącego w skład masy upadłości; jedynym sposobem dochodzenia
wierzytelności upadłościowych w takim wypadku jest zgłoszenie ich do masy i
ustalenie przez sędziego komisarza. Przyjmując takie rozwiązanie ustawodawca
znowelizował jednocześnie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., który nie stanowi już podstawy
zawieszenia postępowania w razie ogłoszenia upadłości likwidacyjnej w stosunku
do strony pozwanej. Przyznał też powodowi prawo ponownego wytoczenia
powództwa – w terminie trzech miesięcy po prawomocnej odmowie uznania
wierzytelności, uchyleniu, prawomocnym zakończeniu albo umorzeniu
postępowania upadłościowego, bądź też zmianie postanowienia o ogłoszeniu
upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego na postanowienie o
ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu – z zachowaniem skutków,
jakie ustawa wiąże z poprzednio wytoczonym powództwem i bez konieczności
powtórzenia postępowania dowodowego (art. 1821
§ 2 i 3 k.p.c.).
Z tych unormowań wynika, że umorzenie postępowania w następstwie
ogłoszenia upadłości likwidacyjnej pozwanego ma na celu nie zakończenie
postępowania ze względu na niemożliwość realizacji roszczenia w ogóle, lecz
umożliwienie powodowi skorzystania z innego – właściwego w takim wypadku –
sposobu uzyskania zaspokojenia. Na rzecz takiego rozumienia znaczenia art. 1821
k.p.c. przemawiają dotychczasowe wypowiedzi Sądu Najwyższego dotyczące
wykładni tego przepisu, w których akcentowano wąski – uwzględniający istotę
postępowania upadłościowego – zakres przedmiotowy jego zastosowania, a także
odrębności odróżniające tę podstawę umorzenia postępowania od innych podstaw
przewidzianych w Kodeksie postępowania cywilnego (por. wyrok z dnia 16
października 2008 r., III CSK 120/08, nie publ. oraz postanowienia z dnia 14 maja
2009 r., I CSK 14/09, nie publ. i z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 14/09, nie publ. oraz
z dnia 3 kwietnia 2008 r., II CSK 561/07, OSNC-ZD 2009, nr B, poz. 38). Istotna z
punktu widzenia rozważanego zagadnienia prawnego odmienność konieczności
umorzenia postępowania z przyczyny wskazanej w art. 1821
§ 1 k.p.c. nie wynika –
jak wspomniano – z niedopuszczalności dochodzenia określonego roszczenia w
ogóle, lecz z potrzeby wdrożenia właściwego sposobu jego zaspokojenia. Ideę tę
realizuje także art. 1821
§ 2 k.p.c., umożliwiający powodowi ponowne dochodzenia
roszczenia w drodze procesu, w warunkach bliskich kontynuacji umorzonego
wcześniej postępowania.
Wprowadzając nową podstawę umorzenia postępowania, określoną w art.
1821
§ 1 k.p.c., ustawodawca nie zsynchronizował tego przepisu z brzmieniem art.
744 § 1 k.p.c., obowiązującym – w swoim zasadniczym kształcie – od 1965 r.,
przytoczone argumenty nakazują jednak przyjąć, że umorzenie postępowania na tej
podstawie nie prowadzi automatycznie do upadku udzielonego zabezpieczenia.
Przyjęcie odmiennego zapatrywania nie dałoby się pogodzić z regułą wyrażoną w
art. 1821
§ 2 k.p.c., zgodnie z którą, w przypadku ponownego wytoczenia
powództwa, zachowane zostają skutki, jakie ustawa wiąże z poprzednio
wytoczonym powództwem.
Na rzecz zaprezentowanej wykładni art. 744 § 1 k.p.c. przemawiają również
argumenty wynikające z przepisów Prawa upadłościowego i naprawczego,
określających wpływ ogłoszenia upadłości na inne postępowania. Istotne znaczenie
ma w tym kontekście art. 146 ust. 3 – w brzmieniu obowiązującym od dnia 2 maja
2009 r., ustalonym ustawą z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy – Prawo
upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz
ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 53, poz. 434) – odnoszący się
wprost do relacji pomiędzy postępowaniem upadłościowym a postępowaniem
zabezpieczającym. Zgodnie z tym przepisem, po ogłoszeniu upadłości
niedopuszczalne jest wykonanie wydanego przed ogłoszeniem upadłości dłużnika
postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia wynikającego z wierzytelności
podlegającej zgłoszeniu do masy upadłości, z wyjątkiem zabezpieczenia roszczeń
alimentacyjnych oraz roszczeń o rentę z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie
ciała lub rozstrój zdrowia albo utratę żywiciela oraz o zamianę uprawnień objętych
treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę. Z treści tego unormowania wynika
jednoznacznie, że zabezpieczenia, które – co miało miejsce w ustalonym stanie
faktycznym – zostały wykonane przed ogłoszeniem upadłości, pozostają w mocy po
jej ogłoszeniu.
Należy także wskazać na szczególną pozycję w postępowaniu upadłościowym
wierzyciela, którego roszczenie zostało zabezpieczone hipoteką przymusową;
przysługuje mu prawo zaspokojenia z przedmiotu zabezpieczenia przed innymi
wierzycielami. Zgodnie z art. 236 ust. 2 Pr.u.n., wierzytelność zabezpieczona
hipoteką jest umieszczana na liście wierzytelności z urzędu, stosownie zaś do art.
336 ust. 1 zdanie pierwsze Pr.u.n., sumy uzyskane z likwidacji rzeczy,
wierzytelności i praw obciążonych hipoteką przeznacza się – z zachowaniem
przepisów ustawy – na zaspokojenie wierzycieli, których wierzytelności były
zabezpieczone na tych rzeczach lub prawach. Nie ulega wątpliwości, że wierzyciel
zabezpieczony hipoteką nie mógłby skorzystać z prawa odrębnego zaspokojenia,
gdyby umorzenie postępowania na podstawie art. 1821
§ 1 k.p.c. powodowało
skutek w postaci upadku zabezpieczenia.
Umorzeniu na podstawie art. 1821
§ 1 k.p.c. podlegają tylko postępowania w
sprawach, w których dochodzone roszczenia mogą podlegać procedurze
zgłoszenia i uznawania wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, a więc
takie, które w doktrynie określa się mianem wierzytelności upadłościowych.
Roszczenie o zobowiązane do złożenia oświadczenia woli – jak wyjaśnił Sąd
Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 16 października 2008 r., III CSK 120/08 –
nie należy do tego rodzaju wierzytelności. Wynika z tego, że postanowienie Sądu
Okręgowego w Krakowie z dnia 9 czerwca 2009 r. o umorzeniu postępowania
wydane zostało z naruszeniem art. 1821
§ 1 k.p.c., okoliczność ta nie stoi jednak na
przeszkodzie rozstrzygnięciu przedstawionego zagadnienia prawnego. Zagadnienie
to wynikło w toku postępowania o stwierdzenie upadku zabezpieczenia, w ramach
którego zasadność prawomocnego umorzenia postępowania nie podlega już
kontroli.
Z tych względów Sąd Najwyższy rozstrzygnął przedstawione zagadnienie, jak
w uchwale (art. 390 k.p.c.).