Postanowienie SN z 14 października 2010, sygn. III CSK 305/09
Data orzeczenia
14 października 2010
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Krzysztof Strzelczyk
Tagi
Podstawa prawna
POSTANOWIENIE
Dnia 14 października 2010 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)
SSN Mirosław Bączyk
SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)
w sprawie z wniosku Parafii Katolickiej Obrządku Greckokatolickiego W. przy
uczestnictwie Parafii Prawosławnej w W., Skarbu Państwa reprezentowanego przez
Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł. i Starostę Powiatu G., J. K., M. H. oraz Archidiecezji
P. Kościoła Obrządku Greckokatolickiego w Polsce
o zasiedzenie nieruchomości,
po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej na rozprawie w dniu 14 października 2010 r.,
skargi kasacyjnej wnioskodawcy i uczestnika postępowania Archidiecezji P. Kościoła
Katolickiego Obrządku Greckokatolickiego w Polsce
od postanowienia Sądu Okręgowego w N. z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt III Ca
(…),
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do ponownego
rozpoznania Sądowi Okręgowemu w N., pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Uzasadnienie
Sąd Okręgowy w N., rozpoznając na skutek apelacji sprawę ze złożonego przez
Parafię Katolicką Obrządku Greckokatolickiego w W. wniosku o stwierdzenie nabycia
2
przez zasiedzenie własności nieruchomości, przy uczestnictwie Parafii Prawosławnej w
W., Skarbu Państwa reprezentowanego przez Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł. i
Starostę Powiatu G., J. K. oraz M. H., zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w G. z
dnia 14 czerwca 2005 r. oddalające wniosek i stwierdził, że Kościół Obrządku
Greckokatolickiego w Polsce nabył z dniem 1 sierpnia 1989 r. przez zasiedzenie
własność działki nr (...)/3 o obszarze 0,17 ha, położonej w W.
Z ustaleń wynika, że działka nr (...)/3, położona na Górze (…), stanowi polanę
leśną częściowo zabudowaną kaplicą. Pozostała część kaplicy, krzyż oraz studnia
znajdują się na sąsiedniej działce nr (...)/2, objętej księgą wieczystą nr (...), w której jako
właściciel została wpisana Parafia Greckokatolicka w W. Wierni darowali nieformalną
umową na rzecz Kościoła greckokatolickiego część swoich gruntów, w tym grunty
stanowiące obecnie działkę nr (...)/3 oraz przyległą do niej działkę nr (...)/2, po tym jak w
1925 r. F. D., która doznawała na Górze (...) objawień Matki Boskiej, podjęła starania o
urządzenie tam miejsca kultu religijnego. Na darowanych gruntach najpierw postawiono
krzyż, a następnie kaplicę, która w dniu 14 października 1931 r. została oficjalnie
poświęcona przez biskupa J. K. Teren wokół kaplicy, również objęty wnioskiem, stanowił
łąkę, którą wykaszał kościelny. Stan taki trwał do 1947 r., gdy rozpoczęto przesiedlanie
ludności z tych terenów na ziemie zachodnie lub do byłego ZSRR. Zakazano wówczas
wstępu do strefy nadgranicznej, a kaplica została zdewastowana przez żołnierzy WOP,
którzy urządzili w niej strażnicę.
Sąd Okręgowy ustalił także, że działka nr (...)/3 nie została przejęta na własność
Państwa. Orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. z dnia 15 września
1951 r. w sprawie przejęcia na własność Państwa nieruchomości ziemskich w
gromadzie W., wydane na podstawie dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o przejęciu na
własność Państwa nie pozostających w faktycznym władaniu właścicieli nieruchomości
ziemskich, położonych w niektórych powiatach województwa X., Y., Z. i A. (Dz. U. z
1949 r. Nr 46, poz. 339) oraz dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność
Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. z 1947 r. Nr
59, poz. 318 z późn. zm.) nie obejmowało właścicieli parceli gruntowych, z których
działka ta powstała. Działki nie dotyczyło też orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady
Narodowej w G. z dnia 31 lipca 1961 r. o przejściu na własność Państwa nieruchomości
stanowiących uprzednio własność parafii greckokatolickich w W. Zgodnie z ewidencją
gruntów władającym działką był Skarb Państwa – Lasy Państwowe Nadleśnictwo Ł.
3
Po 1956 r. rozpoczęły się powroty przesiedlonej ludności. Kościół obrządku
greckokatolickiego nie mógł oficjalnie działać, więc niektórzy jego wyznawcy przeszli do
Kościoła rzymskokatolickiego lub na prawosławie. W 1958 r. w W. oficjalnie powstała
Parafia Prawosławna, a protokołem z dnia 7 listopada 1958 r. Prezydium Powiatowej
Rady Narodowej w G. przekazało jej w zarząd i użytkowanie m. in. kaplicę na Górze
(...). Od tego czasu Parafia Prawosławna włada kaplicą, jednak kluczami do niej
dysponowała do śmierci w 1993 r. również wierna obrządku greckokatolickiego A. O.,
która miała duży udział w przeprowadzeniu i finansowaniu remontu kaplicy. Po jej
śmierci w 1993 r. wymieniono zamki w drzwiach i odtąd wierni obrządku
greckokatolickiego nie mogli odprawiać nabożeństw w kaplicy; modlili się przy krzyżu lub
przy ołtarzu polowym. Dopiero w ostatnich latach, po uzyskaniu zgody arcybiskupa
prawosławnego, kaplica została dwukrotnie udostępniona wiernym tego obrządku.
Parafia Katolicka Obrządku Greckokatolickiego w W. rozpoczęła oficjalną
działalność po zwrocie budynku plebanii zajętego przez Straż Graniczną, co nastąpiło
na podstawie ugody z dnia 4 czerwca 1996 r.
Zdaniem Sądu Okręgowego, w 1969 r. ludność wyznania greckokatolickiego
przywróciła sobie samoistne posiadanie działki, o czym świadczy szereg prac
remontowych kaplicy, ponadto środki finansowe na pokrycie kosztów jej remontu
pochodziły ze składek społeczności tego wyznania. Parafia Prawosławna była jedynie
posiadaczem zależnym. Status posiadacza samoistnego uzyskali zaś wierni Kościoła
greckokatolickiego i to najpóźniej z końcem lipca 1969 r., kiedy A. O. zawarła pierwsze
umowy dotyczące remontu. Do 1996 r. Parafia Katolicka Obrządku Greckokatolickiego
w W. oficjalnie nie istniała, działał jednak Kościół greckokatolicki, ponieważ po 1946 r.
Stolica Apostolska ustanowiła Prymasa Polski apostolskim administratorem dla Kościoła
greckokatolickiego w Polsce do rozmów z władzami PRL. Prymas mianował wikariuszy
spośród księży obrządku greckokatolickiego, wobec czego przez cały czas wierni tego
obrządku mieli swoich duchownych. Wierni mogli nabywać prawa na rzecz Kościoła
greckokatolickiego jako jego wyznawcy. Skoro co najmniej od końca lipca 1969 r. wierni
byli samoistnymi posiadaczami spornej działki częściowo zabudowanej kaplicą, to na
podstawie art. 172 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 października 1990 r.
(Dz. U. z 1990 r. Nr 55, poz. 321) z dniem 1 sierpnia 1989 r. przez zasiedzenie nabyli jej
własność na rzecz Kościoła greckokatolickiego w Polsce.
Uwzględniając skargę kasacyjną wniesioną przez Rzecznika Praw
Obywatelskich, Sąd Najwyższy uchylił powyższe postanowienie i sprawę przekazał
4
Sądowi Okręgowemu w N. do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy uznał trafność
zarzutu, że Kościół greckokatolicki w Polsce jako całość w dniu 1 sierpnia 1989 r. nie
posiadał osobowości prawnej, a tym samym zdolności prawnej w zakresie nabywania
składników majątkowych na własność. Zdolność taka przysługiwała natomiast jego
jednostkom organizacyjnym wyposażonym w osobowość prawną, w sprawie jednak
brak było ustaleń, czy takie jednostki istniały w dacie, w której upłynął bieg zasiedzenia.
Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy w N. postanowieniem z dnia
23 czerwca 2009 r. oddalił apelację. W związku z modyfikacją żądania, które w
ostatecznym kształcie dotyczyło stwierdzenia nabycia własności nieruchomości przez
Diecezję P., Sąd Okręgowy ustalił, że jednostką posiadającą osobowość prawną była
Diecezja P. Kościoła Obrządku Greckokatolickiego w Polsce, istniejąca nieprzerwanie
do czasu zastąpienia jej przez archidiecezję P., jednak nie zostało wykazane w sprawie,
by jakikolwiek organ tej Diecezji wydawał komukolwiek polecenia dotyczące posiadania
kaplicy i przyległych gruntów na Górze (...). Wierni kościoła greckokatolickiego
wykonywali czynności faktyczne w kaplicy i wokół niej, ale nie dokonywali tego w imieniu
diecezji, skoro nie mieli upoważnienia do działania w imieniu tej osoby prawnej.
Ponadto, wierni dokonujący remontów kaplicy nie byli jedynymi osobami, które
wykonywały akty posiadania kaplicy i gruntu wokół niej. Od 1958 r. zarząd i użytkowanie
wykonywała Parafia Prawosławna, więc nie można aktom posiadania wykonywanym
przez wiernych przypisać cechy samoistności. Sąd Okręgowy wskazał również, że
przedmiotowa nieruchomość nie jest wydzielona geodezyjnie, bowiem decyzja o jej
wydzieleniu z większej nieruchomości została uznana za nieważną, zatem również i z tej
przyczyny nie można było uwzględnić wniosku.
Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego w N. wniosła
wnioskodawczyni oraz uczestnik postępowania – Archidiecezja P. Kościoła Katolickiego
Obrządku Greckokatolickiego w Polsce, zaskarżając je w całości i opierając skargę na
naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe
zastosowanie, w tym:
a) naruszeniu art. 172 k.c. w brzmieniu obowiązującym przed zmianą dokonaną ustawą
z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz. U. z 1990 r. Nr 55,
poz. 321) w związku z art. 38 k.c., art. 7 ust. 1 pkt 3, art. 7 ust. 3 pkt 3, art. 5 ust. 2,
art. 15 i art. 52 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła
Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. 1989 r. Nr 29, poz. 154 z późn. zm.)
poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie prowadzące do przyjęcia,
5
że w niniejszej sprawie nie doszło do nabycia przez zasiedzenie prawa własności
objętej wnioskiem nieruchomości przez Diecezję P. Kościoła Katolickiego Obrządku
Greckokatolickiego w Polsce;
b) naruszeniu art. 337 k.c. w związku z art. 336 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i
niewłaściwe zastosowanie prowadzące do przyjęcia, że aktom posiadania
wykonywanym przez wiernych Kościoła Katolickiego Obrządku Greckokatolickiego w
Polsce nie można przypisać charakteru samoistnego posiadania wykonywanego w
imieniu i na rzecz Diecezji P. Kościoła Katolickiego Obrządku Greckokatolickiego w
Polsce.
Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia skarżąca wniosła o uchylenie
zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie prawa własności
spornej nieruchomości przez Diecezję P. Kościoła Obrządku Greckokatolickiego w
Polsce z dniem 1 sierpnia 1989 r., ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Uchylając poprzednio wydane w niniejszej sprawie orzeczenie, Sąd Najwyższy
wskazał, że nie jest możliwe stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie własności
nieruchomości na rzecz Kościoła Greckokatolickiego w Polsce, ponieważ Kościół nie ma
osobowości prawnej, a tym samym - zdolności prawnej do nabywania majątku. W skład
struktury organizacyjnej Kościoła wchodzą natomiast posiadające taką zdolność prawną
osoby prawne o zasięgu ogólnopolskim, terytorialnym oraz inne osoby prawne,
określone w ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła
katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 29, poz. 154 ze zm.). Rzeczą Sądu
Okręgowego było w tej sytuacji jedynie ustalenie, czy istniała osoba prawna Kościoła
Greckokatolickiego, na rzecz której zasiedzenie mogło nastąpić. Z dokonanych ustaleń
wynika, że taką osobą prawną była Diecezja P. Kościoła Katolickiego Obrządku
Greckokatolickiego w Polsce. Sąd Okręgowy uznał jednak, że podmiot ten nie mógł
nabyć przez zasiedzenie własności przedmiotowej nieruchomości, ponieważ żaden z
jego organów nie upoważnił wiernych do dokonywania czynności prawnych i
faktycznych dotyczących nieruchomości, a ponadto posiadanie wiernych nie miało cech
samoistności. Dokonana ocena prawna nie jest jednak prawidłowa.
Nie budzi wątpliwości, że możliwe jest wykonywanie posiadania w imieniu i na
rzecz innej osoby, mogące prowadzić do nabycia własności nieruchomości. Wystarczy
wskazać, że w czasie obowiązywania zasady jednolitej własności państwowej (art. 128
6
k.c.) państwowa osoba prawna nie mogła nabyć przez zasiedzenie własności
nieruchomości na swoją rzecz, lecz jedynie na rzecz Skarbu Państwa, wykonywała
bowiem posiadanie nie na swoją rzecz, ale na rzecz Skarbu Państwa. Rozważając
jednak, czy możliwe jest wykonywanie przez wiernych posiadania za kościelną osobę
prawną, trzeba zwrócić uwagę, że problem ten podlega ocenie na podstawie
konkretnego stanu faktycznego. Ustalono w sprawie, że na skutek wydarzeń
historycznych o podłożu politycznym zaprzestała działalności Parafia Greckokatolicka w
W., w posiadaniu której znajdowała się przedmiotowa nieruchomość przez okres 22 lat,
aż do roku 1947. Z ustaleń wynika także, że wysiedlona ludność powracała na tereny
objęte działaniem parafii i co najmniej od sierpnia 1969 r. rozpoczęła starania o
przywrócenie zdewastowanej kaplicy na Górze (...) dawnego charakteru.
Pytanie zatem sprowadza się do wyjaśnienia, czy w sytuacji, gdy nie istnieje
parafia, a działalność Kościoła Greckokatolickiego z przyczyn politycznych była
znacznie ograniczona, wierni tego Kościoła mogli swoim działaniem doprowadzić do
zachowania bądź powiększenia jego substancji majątkowej. Wbrew stanowisku Sądu
Okręgowego, taki skutek nie jest wykluczony, zwłaszcza zaś nie wyklucza go fakt, że
organy Diecezji P. nie udzieliły wiernym upoważnienia do działania w imieniu Diecezji.
Trafnie zarzucał skarżący, że samoistne posiadanie wykonywane przez wiernych na
rzecz właściwej kościelnej osoby prawnej takiego upoważnienia nie wymagało. Nie ma
żadnych ustaleń wskazujących na to, by wolą wiernych było posiadanie nieruchomości
dla siebie. Na przedmiotowej nieruchomości od 1925 r. znajduje się miejsce kultu
religijnego wyznawców Kościoła Greckokatolickiego, a w wybudowanej staraniem
wiernych kaplicy odbywały się obrzędy religijne. Należy uznać trafność zarzutu, że
nieruchomości stanowiące miejsca kultu religijnego mają szczególny charakter, który
wyklucza możliwość samoistnego ich posiadania dla siebie przez wiernych. Władanie
przez wiernych nieruchomością zatem dokonuje się w imieniu i na rzecz ujętej w ramy
organizacyjno-prawne wspólnoty religijnej tworzącej kościół, a tym samym w imieniu i na
rzecz posiadającej osobowość prawną kościelnej jednostki organizacyjnej, właściwej
terytorialnie dla miejsca kultu. Jeżeli więc wierni, jako członkowie kościelnej jednostki
organizacyjnej, wykonują akty władania rzeczą, to dokonują tego nie na swoją rzecz, ale
na rzecz kościelnej jednostki organizacyjnej i nie jest do tego potrzebne upoważnienie
udzielone przez tę jednostkę. Można rozważać jedynie, czy takie władanie może
wywołać dla kościelnej jednostki organizacyjnej skutek określony w art. 172 k.c. w
sytuacji, w której jednostka taka normalnie funkcjonuje, a mimo to sama żadnych aktów
7
posiadania uzewnętrzniających animus rem sibi habendi nie wykonuje. W takiej sytuacji
nawet samoistne posiadanie nieruchomości przez wiernych może okazać się
niewystarczające. W rozpoznawanej sprawie jednak sytuacja jest inna, nie można
bowiem mówić o normalnym funkcjonowaniu Kościoła Greckokatolickiego na obszarach
objętych tzw. akcją „Wisła”, stąd też działania wiernych zmierzające do zachowania
substancji majątkowej Kościoła trzeba oceniać jako wywołujące skutki prawne dla tego
Kościoła, reprezentowanego przez właściwą jednostkę organizacyjną, posiadającą
osobowość prawną.
Podzielić należy również zarzut naruszenia art. 336 k.c. Z ustaleń faktycznych
wynika, że wierni Kościoła Greckokatolickiego, pomimo oddania przez Skarb Państwa
kaplicy na Górze (...) w zarząd Parafii Prawosławnej w W., wykonywali w stosunku do tej
nieruchomości akty posiadania o cechach świadczących o posiadaniu samoistnym.
Dysponowali kluczami do kaplicy, na swój koszt dokonywali znaczących remontów – w
tym tak istotnych jak wykonanie polichromii, prezbiterium oraz remontu dachu –
zawierając w tym przedmiocie umowy z wykonawcami. Dzięki staraniom i środkom
finansowym wiernych tego Kościoła wykonano również obraz Matki Boskiej. Sąd
Okręgowy uznał, że te działania nie świadczą o samoistnym posiadaniu w sytuacji, w
której zarząd nad kaplicą sprawowała Parafia Prawosławna. Trzeba jednak zwrócić
uwagę, że sam fakt, iż Parafia Prawosławna sprawowała zarząd nad kaplicą nie jest
wystarczający do stwierdzenia, że posiadanie wiernych Kościoła Greckokatolickiego nie
było posiadaniem samoistnym. Przede wszystkim, z dokonanych ustaleń nie wynika, że
Parafia Prawosławna, będąca posiadaczem zależnym, wykonywała wobec
przedmiotowej nieruchomości jakieś akty, którym możnaby przypisać charakter
posiadania samoistnego i to niweczącego samoistne posiadanie wiernych Kościoła
Greckokatolickiego. Takie działania podjęła, jak ustalono, dopiero po śmierci Anny
Okarmy, co nastąpiło w 1993 r. Wtedy dopiero uniemożliwiono wiernym Kościoła
Greckokatolickiego wstęp do kaplicy i wymagano zgody własnych zwierzchników na
sprawowanie w kaplicy (znajdującej się zresztą w części na gruncie stanowiącym
własność reaktywowanej Parafii Greckokatolickiej w W.) obrzędów religijnych. Te
działania jednak podjęto już po upływie terminu zasiedzenia, nie mają więc wpływu na
ocenę zasadności żądania wnioskodawcy. Dokonane w sprawie ustalenia nie dają
podstaw do uznania, że sprawowanie przez Parafię Prawosławną posiadanie zależne
doprowadziło do pozbawienia wiernych greckokatolickich posiadania samoistnego. Nie
przeczy temu niezasadność podnoszonego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia
8
art. 337 k.c. Oczywiste jest, że posiadacz samoistny nie traci posiadania przez oddanie
rzeczy w posiadanie zależne, w okolicznościach sprawy jednak to nie wnioskodawca,
lecz Skarb Państwa oddał nieruchomość Parafii Prawosławnej w posiadanie zależne,
zatem przepis art. 337 k.c. w ogóle nie ma zastosowania.
Trafnie natomiast zwrócił uwagę Sąd Okręgowy, że obecnie nie istnieje
geodezyjnie wyodrębniona działka nr (...)/3, objęta żądaniem wniosku, skoro w toku
postępowania decyzja administracyjna zatwierdzająca podział nieruchomości została
uznana za nieważną. Zmiana stanu faktycznego w tym zakresie nie mogła być jednak
wystarczającą podstawą do oddalenia apelacji, w takiej sytuacji bowiem należało
wezwać wnioskodawcę do sprecyzowania wniosku przez określenie granic w sposób
umożliwiający ewidencyjne wydzielenie działki.
Odnosząc się na marginesie do zawartego w odpowiedzi na skargę kasacyjną
stwierdzenia, że przedmiotowa nieruchomość ujęta jest w przygotowanym projekcie
ustawy o uregulowaniu stanu prawnego niektórych nieruchomości pozostających we
władaniu Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, z której ma wynikać, że
skarżący otrzyma odszkodowanie za przedmiotową nieruchomość, trzeba zwrócić
uwagę na to, że wykazana pod nr 18 załącznika do projektu ustawy cerkiew w W. nie
jest tożsama z kaplicą na Górze (...), przedmiotowej więc nieruchomości projekt ustawy
nie dotyczy. Ponadto, z ustaleń wynika, że przedmiotowa nieruchomość nie przeszła na
własność Skarbu Państwa, zatem i z tej przyczyny uregulowaniom projektowanej ustawy
podlegać nie może.
Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815
w związku
z art. 13 § 2 k.p.c.