Uchwała SN z 14 października 2010, sygn. III CZP 63/10
Data orzeczenia
14 października 2010
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Krzysztof Strzelczyk
Tagi
Podstawa prawna
Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
Sędzia SN Mirosław Bączyk
Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz
Sąd Najwyższy w sprawie postępowania upadłościowego "B.D.", sp. z o.o. w
W. w przedmiocie rozstrzygnięcia sprzeciwu "D.", sp. z o.o. w W. do listy
wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej
na posiedzeniu jawnym w dniu 14 października 2010 r. zagadnienia prawnego
przedstawionego przez Sąd Rejonowy dla miasta stołecznego Warszawy w
Warszawie postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2010 r.:
"Czy w przypadku reprezentacji łącznej – dwóch członków zarządu
obowiązującej w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością każdy z członków
zarządu może wnieść w imieniu upadłego zażalenie na postanowienie sędziego-
komisarza wydane na skutek wniesienia sprzeciwu do listy wierzytelności?"
podjął uchwałę:
Na postanowienie sędziego-komisarza, wydane w wyniku rozpoznania
sprzeciwu do listy wierzytelności, zażalenie w imieniu upadłej spółki z
ograniczoną odpowiedzialnością mogą wnieść członkowie zarządu zgodnie z
obowiązującymi w tej spółce zasadami reprezentacji.
Uzasadnienie
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało przy
rozpoznaniu zażalenia, które wniosła upadła "B.D.", spółka z o.o. w W. na
postanowienie częściowe sędziego-komisarza z dnia 1 grudnia 2009 r. w
przedmiocie uznania wierzytelności "D.", spółki z o.o. w W. na liście wierzytelności.
Jednoosobowy zarządca spółki "D." był jednocześnie członkiem dwuosobowego
zarządu upadłej spółki. Pełnomocnictwo dla pełnomocnika upadłego, przy
obowiązującej w tej spółce łącznej reprezentacji dwóch członków zarządu, zostało
udzielone tylko przez drugiego członka zarządu.
Zdaniem Sądu Okręgowego, kwestie reprezentacji spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością reguluje art. 205 § 1 k.s.h. i konieczne współdziałanie dwóch
członków zarządu nie budziłoby wątpliwości, gdyby nie przewidziana w art. 20 ust. 2
pkt 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (jedn.
tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361 ze zm. – dalej: "Pr.u.n.") modyfikacja
reprezentacji handlowych spółek kapitałowych. Według niej, wniosek o ogłoszenie
upadłości może złożyć każdy, kto ma prawo reprezentować osobę prawną sam lub
łącznie z innymi osobami. Kierując się wykładnią literalną oraz systemową należy
stwierdzić, że wyjątek ten powinien mieć zastosowanie tylko na etapie
postępowania w przedmiocie ogłoszenie upadłości i wyłącznie przy jednej
czynności procesowej, jaką jest złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Jednakże
w uchwale z dnia 7 maja 2009 r., III CZP 12/09 (OSNC 2010, nr 1, poz. 8) Sąd
Najwyższy wyraził pogląd, że członek dwuosobowego zarządu spółki z ograniczoną
odpowiedzialnością, w której obowiązuje zasada reprezentacji łącznej, może sam
wnieść za upadłego zażalenie na postanowienie o ogłoszeniu upadłości, wydane na
wniosek złożony za spółkę tylko przez drugiego członka zarządu. Sąd Najwyższy,
opowiadając się za rozszerzeniem zastosowania wyjątku przewidzianego art. 20
ust. 2 pkt 2 Pr.u.n., miał przede wszystkim na względzie konieczność ochrony
wierzycieli i samego podmiotu upadłego, w którym poszczególni członkowie mogą
mieć odmienny pogląd co do kondycji finansowej upadłego i drogi wyjścia z trudnej
sytuacji.
Sąd Okręgowy podkreślił, że w razie konfliktu w dwuosobowym zarządzie
spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w upadłości, przy łącznej reprezentacji,
upadły nie będzie mógł dokonywać wielu czynności mających na celu ochronę
wierzycieli i zwiększenie stopnia ich zaspokojenia, w tym także nie będzie mógł
wnioskować o zmianę sposobu prowadzenia postępowania upadłościowego albo
zaskarżać wdrożenia opcji likwidacyjnej w miejsce opcji układowej. Szczególne
wątpliwości co do możliwości dopuszczenia do działania jednego z członków
zarządu pojawiają w związku z ewentualnymi nieprawidłowościami w księgowaniu
w spółce jej zobowiązań. Inny, przytoczony przez sąd argument przemawiający za
rozszerzeniem modyfikacji reprezentacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w
postępowaniu upadłościowym, odnosi się do odpowiedzialności osobistej członków
zarządów spółek kapitałowych i konieczności zagwarantowania upadłemu
pełnoprawnego uczestniczenia w postępowaniu dotyczącym ustalenia listy
wierzytelności.
Z drugiej strony Sąd Okręgowy podkreślił niewątpliwy mankament
dopuszczenia do modyfikacji reprezentacji łącznej w spółce z ograniczoną
odpowiedzialnością w postaci możliwości składania sprzecznych oświadczeń przez
skonfliktowanych członków zarządu.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ogłoszenie upadłości nie ma wpływu na zdolność prawną oraz zdolność do
czynności prawnych upadłego (art. 185 ust. 2 Pr.u.n.). Jedynie w określonych
sytuacjach, poza postępowaniem upadłościowym, upadły traci zdolność procesową.
Zgodnie z art. 144 Pr.u.n., postępowania sądowe i administracyjne dotyczące masy
upadłości mogą być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka i przeciw
niemu. Syndyk prowadzi postępowania sądowe na rzecz upadłego, lecz w imieniu
własnym. Świadczenia dochodzone przez niego lub przeciwko niemu podlegają
zasądzeniu na rzecz lub od upadłego. Podstawienie procesowe syndyka w miejsce
upadłego jest podstawieniem bezwzględnym, przy którym legitymację procesową
ma tylko podmiot podstawiony. W odróżnieniu od postępowań „zewnętrznych”,
upadły we własny imieniu uczestniczy w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia
upadłości oraz we właściwym postępowaniu upadłościowym. Jest legitymowany do
złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 20 ust. 1 Pr.u.n.) i do zaskarżenia
postanowienia o ogłoszenie upadłości (art. 54 ust. 1 Pr.u.n.). W postępowaniu
toczącym się w sądzie upadłościowym po ogłoszeniu upadłości upadły może
składać wyjaśnienia, oświadczenia (np. art. 217, 243 Pr.u.n.), wnioski (np. art. 221
ust. 3 Pr.u.n.) oraz zażalenia na postanowienia sądu upadłościowego i sędziego-
komisarza w przypadkach wskazanych w ustawie (np. art. 222 ust. 1 i 3 Pr.u.n.).
Jednym z przykładów, w których upadłemu przysługuje zażalenie na postanowienie
sędziego komisarza, jest zażalenie na postanowienie sędziego-komisarza w
przedmiocie sprzeciwu do listy wierzytelności. Legitymacja upadłego do
zaskarżenia decyzji sędziego-komisarza, dopuszczalnego na podstawie art. 259
ust. 2 Pr.u.n., wynika z art. 256 ust. 2 Pr.u.n., który przyznaje upadłemu prawo
wniesienia sprzeciwu do listy wierzytelności, jeżeli projekt listy wierzytelności nie
jest zgodny z jego wnioskami lub oświadczeniami. Wobec tego oczywiste jest, że w
razie nieuwzględnienia przez sędziego-komisarza sprzeciwu upadły może wnieść
zażalenie.
Przepisy Prawa upadłościowego i naprawczego nie regulują sposobu
wniesienia tego środka odwoławczego. Oznacza to, że ma zastosowanie ogólna
zasada przewidziana w art. 67 k.p.c. (art. 229 Pr.u.n.), zgodnie z którą upadły
dokonuje czynności procesowych przez swoje organy. Sposób reprezentowania
osoby prawnej reguluje ustawa (art. 38 k.c.). Według art. 205 § 1 k.s.h., który ma
zastosowanie do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, w przypadku zarządu
wieloosobowego, jeśli umowa spółki nie stanowi inaczej, do składania oświadczeń
w imieniu spółki wymagane jest współdziałanie dwóch członków zarządu albo
jednego członka zarządu łącznie z prokurentem.
Jak długo zarząd spółki z ograniczoną odpowiedzialnością uprawniony do jej
reprezentacji nie złoży oświadczenia woli lub nie dokona czynności procesowej
zgodnie z tymi wymaganiami, tak długo nie można przyjąć, że w świetle teorii
organów czynności te zostały dokonane przez spółkę. W określonych przypadkach
ustawodawca dostrzegł potrzebę modyfikacji obowiązującej zasady reprezentacji,
ze względu na szczególny charakter dokonywane jest to jednak w sposób wyraźny i
jednoznaczny; przepis określa wówczas wprost, w jaki sposób osoba prawna
powinna być reprezentowana (m.in. art. 210 i 569 k.s.h.). W związku z tym trzeba
podkreślić, że Prawo upadłościowe i naprawcze nie wprowadza żadnych
modyfikacji w zakresie reprezentacji spółki w odniesieniu do złożenia za upadłego
zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza wydane na skutek wniesienia
sprzeciwu do listy wierzytelności. Skoro w odniesieniu do analizowanego zażalenia
ustawodawca nie odstąpił od zasad reprezentacji właściwych dla danej osoby
prawnej, w razie obowiązywania w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością
reprezentacji łącznej, zażalenie w jej imieniu mogą złożyć jedynie dwaj członkowie
zarządu działając razem albo jeden z członków zarządu łącznie z prokurentem.
W uzasadnieniu uchwały z dnia 7 maja 2009 r., III CZP 12/09, Sąd Najwyższy
przyjął, że art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n. wprowadza modyfikację obowiązujących w
spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zasad reprezentacji. Według Sądu
Najwyższego, możliwość samodzielnego wnoszenia zażalenia za upadłego przez
jednego członka zarządu, pomimo obowiązującej w spółce reprezentacji łącznej,
stanowi konsekwencję (uzupełnienie) szczególnego uregulowania w art. 20 ust. 2
pkt 2 Pr.u.n. prawa do składania wniosku o ogłoszenie upadłości. Skoro
ustawodawca trafnie zdecydował, aby każdy członek zarządu mógł sam zgłosić
wniosek o ogłoszenie upadłości spółki, to podobne względy wymagają, aby każdy z
nich mógł kwestionować ogłoszenie upadłości.
Dopuszczona przez Sąd Najwyższy, pomimo nieistnienia wyraźnej
normatywnej podstawy, liberalizacja reguł reprezentacji upadłego przy wnoszeniu
zażalenia na postanowienie o ogłoszeniu upadłości nie może jednak obejmować
wniesienia przez upadłego zażalenia na postanowienie sędziego-komisarza,
wydane w toku postępowania upadłościowego, w przedmiocie rozpoznania
sprzeciwu co do listy wierzytelności. W obu przypadkach zażalenia składane są w
dwóch różnych postępowaniach uregulowanych w ustawie Prawo upadłościowe i
naprawcze. Postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości uregulowane w
tytule II, części pierwszej "Przepisy ogólne o postępowaniu upadłościowym i jego
skutkach" oraz będące konsekwencją uwzględnienia wniosku o ogłoszenie
upadłości dalsze postępowanie upadłościowe różnią się w takim stopniu, że
ustalenia dotyczące jednego z nich nie obejmują automatycznie drugiego. W
przepisach normujących postępowanie upadłościowe prowadzone po ogłoszeniu
upadłości nie ma odpowiednika art. 20 ust. 2 pkt 2 Pr.u.n., który – pomimo
dyskusyjnej, w ocenie piśmiennictwa, tezy prowadzącej do przełamania zasady
reprezentacji łącznej – dawał jednak silniejsze podstawy do zastosowania analogii
przy wnoszeniu zażalenia na postanowienie w przedmiocie ogłoszenia upadłości.
Z tego względu rozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia w kierunku
utrzymania zasad reprezentacji spółki w odniesieniu do składania zażalenia na
postanowienie w przedmiocie sprzeciwu do listy wierzytelności nie stanowi
zaprzeczenia tezie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2009 r., III CZP
12/09, lecz jej uzupełnienie.
Stwierdzenie, że będąca w upadłości spółka z ograniczoną
odpowiedzialnością może wnieść zażalenie na postanowienie sędziego-komisarza
w przedmiocie sprzeciwu do listy wierzytelności zgodnie z obowiązującymi w tej
spółce regułami reprezentacji, jako rezultat wykładni językowej, wzmocniony
regułami wykładni systemowej, nie pozostaje w sprzeczności z celem postępowania
upadłościowego, jakim jest ochrona wierzycieli upadłego i samego upadłego.
Dalsza liberalizacja reguł reprezentacji spółki z ograniczoną odpowiedzialnością,
tym razem już nie w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości, lecz w
postępowaniu upadłościowym toczącym się po ogłoszeniu upadłości, mogłaby
grozić konsekwencjami sprzecznymi z interesami wierzycieli, a zwłaszcza mogłaby
prowadzić do przedłużania lub wręcz paraliżu postępowania upadłościowego.
Skutek ten mogłoby wywołać wnoszenie przez każdego z członków zarządu
różnych, czasem sprzecznych ze sobą środków prawnych, oraz do wzajemnego
wycofywania tych środków. Nie można też zakładać, że członek zarządu
występujący samodzielnie w imieniu spółki zawsze działa na jej korzyść. Konflikt
pomiędzy członkami zarządu grozi wyrządzeniem szkody wierzycielom upadłego.
Wykładni językowej i systemowej, która jednocześnie uwzględnia zasadniczy
cel postępowania upadłościowego, nie może podważać wzgląd na interes członków
zarządu ponoszących na podstawie art. 299 k.s.h. odpowiedzialność deliktową za
szkodę w wysokości niewyegzekwowanej od spółki wierzytelności, spowodowaną
bezprawnym, zawinionym niezgłoszeniem przez członków zarządu wniosku o
ogłoszenie upadłości spółki (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 7 listopada 2008 r., III CZP 72/08, OSNC 2009, nr 2, poz. 20).
Wyznacznikiem tej odpowiedzialności w sprawie odszkodowawczej jest wysokość
niespełnionych zobowiązań spółki uwzględnionych na liście wierzytelności (zob. art.
264 ust. 1 Pr.u.n., a także wyroki Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2003 r.,
I CK 160/02, "Monitor Prawniczy" 2003, nr 23, s. 1059, z dnia 21 września 2005 r.,
V CK 129/05, "Monitor Prawniczy" 2005, nr 20, s. 972, z dnia 8 marca 2007 r., III
CSK 352/06, "Prawo Spółek" 2008, nr 4, s. 58 oraz z dnia 19 czerwca 2009 r., V
CSK 460/08, nie publ.). Członkowie zarządu nie są jednak pozbawieni możliwości
podważania w oddzielnym postępowaniu istnienia wierzytelności wobec spółki w
całości lub w odpowiedniej części uwzględnionych na liście wierzytelności. Nie jest
także wyłączone powództwo odszkodowawcze przeciwko członkowi zarządu
uniemożliwiającemu działanie za upadłego, gdy takie działanie, ze względu na
subsydiarną i solidarną odpowiedzialność wszystkich członków zarządu, byłoby
działaniem na ich szkodę.
Spółka w postępowaniu sądowym działa jako jeden podmiot, a sytuacje leżące
po stronie osób wchodzących w skład jej zarządu uniemożliwiające dokonywanie
skutecznych czynności procesowych nie mogą stanowić wyłącznej podstawy do
modyfikacji ogólnie obowiązujących zasad reprezentacji. Celem wprowadzenia
reprezentacji łącznej jest m.in. przeciwdziałanie zbyt pochopnym i wymierzonym w
interes spółki decyzjom jednego z członków zarządu. Należy też zważyć, że
przedstawione zagadnienie odnosi się do spółki kapitałowej, w której wspólnicy
decydują o zasadach reprezentacji; daje temu wyraz art. 205 § 1 k.s.h., przewidując
pierwszeństwo umownych regulacji tych zasad. W razie konfliktu pomiędzy
członkami zarządu paraliżującego działania spółki, mogą być zastosowane wobec
nich sankcje organizacyjne włącznie z odwołaniem w każdym czasie przez
zgromadzenie wspólników, nawet jeśli w umowie spółki uregulowano inaczej
kwestię odwołania członka zarządu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15
listopada 2006 r., V CSK 241/06, OSNC 2007, nr 9, poz. 140).
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.