Wyrok z 11 grudnia 2023, sygn. I C 271/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 11 grudnia 2023 r.

Sąd Rejonowy w Zambrowie Wydział I Cywilny w składzie:

Przewodniczący – Sędzia Karolina Malinowska - Krutul

Protokolant – Kinga Dzieniszewska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 listopada 2023r. w Z.

sprawy z powództwa J. D., P. D., Z. D., B. D.

przeciwko D. D. (1)

o zachowek

I.  zasądza od pozwanej D. D. (1) następujące kwoty na rzecz:

- powoda J. D. kwotę 28.346,25 (dwadzieścia osiem tysięcy trzysta czterdzieści sześć i 25/100) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty;

- powoda P. D. kwotę 37.795,00 (trzydzieści siedem tysięcy siedemset dziewięćdziesiąt pięć i 00/100) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty;

- powoda Z. D. kwotę 37.795,00 (trzydzieści siedem tysięcy siedemset dziewięćdziesiąt pięć i 00/100) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty;

- powoda B. D. kwotę 37.795,00 (trzydzieści siedem tysięcy siedemset dziewięćdziesiąt pięć i 00/100) złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty;

przy czym wszystkie w/w kwoty płatne w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia;

II.  w pozostałym zakresie powództwo oddala;

III.  odstępuje od obciążania stron nieuiszczonymi kosztami sądowymi, przejmując je na rachunek Skarbu Państwa ;

IV.  koszty zastępstwa procesowego wzajemnie znosi.

Sygn. akt I C 271/21

UZASADNIENIE

Powodowie J. D., P. D., Z. D. i B. D. wnieśli pozew o zachowek przeciwko D. D. (1).

Początkowo w pozwie tym domagali się od pozwanej zapłaty:

- na rzecz powódki J. D. kwoty 57.500 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty,

- na rzecz powoda P. D. kwoty 75.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty,

- na rzecz powódki Z. D. kwoty 75.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty,

- na rzecz powoda B. D. kwoty 75.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty.

Wnieśli ponadto o zasądzenie od pozwanej D. D. (1) na rzecz każdego z powodów zwrotu kosztów procesu.

Powodowie pismem z dnia 27 września 2023 r. (k. 359-360) rozszerzyli powództwo w ten sposób, że wnieśli o zasądzenie dodatkowo od pozwanej D. D. (1):

- na rzecz powódki J. D. kwoty 4.257,71 zł (łącznie 61.757,71 zł) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 57.500 zł od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 4.257,71 zł od dnia doręczenia pozwanej pisma rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty,

- na rzecz powoda P. D. kwoty 7.343,61 zł (łącznie 82.343,61 zł) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 75.000 zł od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 7.343,61 zł od dnia doręczenia pozwanej pisma rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty,

- na rzecz powódki Z. D. kwoty 7.343,61 zł (łącznie 82.343,61 zł) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 75.000 zł od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 7.343,61 zł od dnia doręczenia pozwanej pisma rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty,

- na rzecz powoda B. D. kwoty 7.343,61 zł (łącznie 82.343,61 zł) wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 75.000 zł od dnia 29 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 7.343,61 zł od dnia doręczenia pozwanej pisma rozszerzającego powództwo do dnia zapłaty.

Pozwana D. D. (1) wnosiła o oddalenie powództwa (k. 38 i dalej).

W piśmie opatrzonym datą 15 czerwca 2023 r. z daleko idącej ostrożności procesowej, wnosiła o pomniejszenie wartości zachowku dochodzonego przez powodów (k. 310). Ostatecznie w piśmie z dnia 17 listopada 2023 r. (k. 372) wskazała, iż ewentualne pomniejszenie wartości składników majątkowych stanowiącej podstawę obliczenia zachowku winno nastąpić o poniższe kwoty :

- kwotę 237 442 zł – jako pokryty wyłącznie przez pozwaną koszt świadczeń z umowy dożywocia na rzecz L. D. w okresie od 7 września 2003 r. do 22 września 2014 r.,

- kwotę 9.111,50 zł – 2 kredyty zaciągnięte przez W. D. a spłacone wyłącznie przez pozwaną,

- kwotę 14.000 zł - koszt pogrzebu W. D. i koszt pomnika – grób W. D., S. D., L. D.,

- kwotę 30.000 zł - kwota pochodząca ze sprzedaży nieruchomości przy ul. (...) w Z. – zakupionej za środki stanowiące majątek D. D. (1) – która została przeznaczona przez S. D. na pokrycie części ceny nabycia lokalu numer (...) przy ul. (...) w Z.,

- kwotę 50.000 zł wyłożoną przez pozwaną na pokrycie części ceny nabycia przez S. D. lokalu numer (...) przy ul. (...) w Z.,

- kwotę 9.200 zł - pokryte przez pozwaną zadłużenie powstałe wobec Wspólnoty Mieszkaniowej z tytułu opłat za lokal numer (...) przy ul. (...) w Z. przed darowaniem własności tego lokalu pozwanej przez S. D.,

- kwotę 19.621,74 zł - pokryte przez pozwaną należności na rzecz Wspólnoty Mieszkaniowej tj. z tytułu kosztów utrzymania lokalu nr (...) oraz nieruchomości wspólnej przy ul. (...) w Z. w okresie od maja 2011 r. do kwietnia 2016 r.

- kwotę 29.920 zł - wartość korzystania przez pozwanych z lokalu numer (...) przy ul. (...) w Z. w okresie od maja 2011 r. do kwietnia 2016 r.,

- kwotę 40520 zł – wartość nakładów poniesionych przez pozwaną na lokal numer (...) przy ul. (...) w Z.,

- kwotę 1.000 zł - wartość koniecznych prac związanych z dezynfekcją lokalu numer (...) przy ul. (...) w Z., których wykonanie zostało spowodowane faktem częściowego rozłożenia się ciała S. D. w tym lokalu,

- kwotę 3.792 zł – pokryty przez pozwaną koszt pochówku S. D.,

- kwotę 5.460 zł – dokonaną przez pozwaną spłatę zadłużenia S. D. wobec (...) S.A.

Sąd Rejonowy w Zambrowie ustalił , co następuje:

S. D. (syn W. i D.) zmarł 9 kwietnia 2016 r. W chwili śmierci był żonaty z J. D.. Ze związku małżeńskiego z J. D. miał troje dzieci: P. D. urodzonego (...) w B., Z. D. urodzoną (...) w Z., B. D. urodzonego (...) w Z.. Zmarły nie pozostawił testamentu.

Na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Zambrowie z dnia 30 marca 2021 r. w sprawie (...) spadek po nim nabyli: żona J. D. oraz dzieci: P. D., Z. D., B. D. – każdy w ¼ części, nabycie nastąpiło z dobrodziejstwem inwentarza (postanowienie k. 13 akt o sygn.I (...)).

S. D. za życia dokonał rozrządzenia całością swojego majątku pod tytułem darmym na rzecz swojej matki D. D. (1).

S. D. na podstawie umowy z dnia 28 kwietnia 2004 r. o podział majątku wspólnego, dział spadku oraz nieodpłatne zniesienie współwłasności przekazał na rzecz D. D. (1) swój udział w wysokości 1/6 w następujących nieruchomościach gruntowych:

- oznaczonej numerem geodezyjnym (...) o powierzchni 0,8450 ha położonej we wsi K.,

- oznaczonej numerem geodezyjnym (...) o łącznej powierzchni 3,8030 ha położonej we wsi N.

- oznaczonych numerami geodezyjnymi: (...) o łącznej powierzchni 9,4370 ha położonych we wsi N..

S. D. na mocy umowy darowizny z dnia 20 maja 2011 r. przekazał na rzecz D. D. (1) prawo własności lokalu mieszkalnego numer (...) położonego w Z. przy ulicy (...). Lokal mieszkalny przy ul. (...) służył S. D. oraz jego rodzinie do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych. Lokal ten był zajmowany przez S. D. z rodziną do kwietnia 2016 r.

S. D. cierpiał na chorobę (...). Prowadzono wobec niego postępowania dotyczące zobowiązania go do poddania się (...). Był zobowiązany do poddania się (...)(akta sprawy(...)).

Przed Wydziałem Rodzinnym Sądu Rejonowego w Zambrowie toczyła się sprawa z powództwa J. D. przeciwko S. D. celem wyegzekwowania realizacji obowiązku alimentacyjnego wobec wspólnych dzieci (wyrok k. 27 akt o sygn. (...).

Przeciwko S. D. w sprawie (...) toczyło się postępowanie karne o popełnienie czynu z art. (...) kk, które warunkowo umorzono ( wyrok k. 210 akt o sygn.(...).

Powodowie nie partycypowali w kosztach pogrzebu S. D.. Koszty te zostały pokryte przez matkę – D. D. (1) i brata zmarłego z zasiłku pogrzebowego pobranego przez pozwaną.

Wartość prawa własności nieruchomości lokalowej numer (...) położonego w Z. przy ul. (...) wraz z udziałem (...) w nieruchomości wspólnej KW (...) według stanu na dzień 9 kwietnia 2016 r. wynosi 226.770 zł (opinia biegłego k. 341).

Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie : częściowych zeznań powódki J. D. (k. 165 dwr. – 166, 312 odwr.) i P. D. (k. 312 i odwr.), częściowych zeznań pozwanej D. D. (1) (k. 166, k. 313), częściowych zeznań świadka R. S. (k. 167 odwr.) częściowych zeznań świadka M. D. (k. 168), dowodów z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy. Do zeznań świadków Sąd podchodzi z dużą dozą ostrożności, bowiem zostały złożone przez osoby bliskie stronom procesu.

Opinię sporządzoną w sprawie Sąd uznał za rzetelną, mimo licznych zarzutów strony pozwanej. Biegły sądowy wielokrotnie odnosił się do uwag strony pozwanej, tak pisemnie jak i ustnie na rozprawie. Zdaniem Sądu opinia została sporządzona fachowo i powinna stanowić podstawę do poczynienia ustaleń w niniejszej sprawie.

Sąd Rejonowy w Zambrowie zważył, co następuje :

Zgodnie z treścią art. 991 § 1 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek).

Natomiast, jak stanowi przepis art. 991 § 2 k.c., jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Ze wskazanego art. 991 § 2 k.c. wynika zatem, że zobowiązanym z tytułu zachowku w pierwszej kolejności jest spadkobierca ale uzupełnieniem tego przepisu jest art. 1000 k.c., który stanowi, iż w sytuacji gdy uprawniony do zachowku nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może żądać, niejako subsydiarnie, od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny (art. 1000 § 1 k.c.).

S. D. nie pozostawił testamentu. W związku z tym do spadku na mocy ustawy zostali powołani powodowie. Pozwana D. D. (1) nie jest spadkobiercą, bowiem S. D. w chwili śmierci pozostawił po sobie żonę i dzieci. W tym stanie rzeczy roszczenie z tytułu zachowku nie może być skutecznie kierowane w stosunku do pozwanej - jako spadkobiercy.

Podstawę odpowiedzialności pozwanej z tytułu zachowku Sąd wywodzi natomiast z art. 1000 § 1 k.c . Mowa jest tam o tzw. osobie obdarowanej . Przepis ten

generalnie znajduje zastosowanie w sytuacji, gdy uprawniony do zachowku nie może otrzymać należnego mu świadczenia od spadkobierców oraz osób uprawnionych z tytułu zapisów windykacyjnych. To te bowiem osoby, w pierwszej kolejności: spadkobiercy, w drugiej zaś zapisobiercy zapisu windykacyjnego, ponoszą odpowiedzialność za wypłatę zachowku.

W doktrynie przyjmuje się, że uprawniony do zachowku może dochodzić od obdarowanych nie tylko sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku (art. 1000 § 1 zdanie pierwsze in fine), lecz także pełnej sumy zachowku w przypadku, gdy nie otrzymał żadnej kwoty z tego tytułu. Obdarowany jest obowiązany do zaspokojenia roszczenia uprawnionego do zachowku tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny .

Jeśli spadkodawca dokonał na rzecz określonej osoby darowizny, której przedmiot obejmuje cały spadek, to w grę wchodzi roszczenie uprawnionego o zachowek w stosunku do osoby obdarowanej na podstawie art. 1000 k.c., mające charakter „awaryjny” w tym sensie, że aktualizuje się „jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku” (wyrok SN z 30.01.2008 r., III CSK 255/07, LEX nr 484785, z glosą J. Kremisa, OSP 2009/5, poz. 364).

Powodowie mogli zatem skierować swoje roszczenie do pozwanej jako obdarowanej, ale należało uwzględnić tu pewne ograniczenia przewidziane przez ustawodawcę.

Obdarowany jest obowiązany do zaspokojenia roszczenia uprawnionego do zachowku tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny .

W przypadku „obdarowanych” trzeba pamiętać, że ich odpowiedzialność dotyczy tylko darowizn doliczanych do spadku. I tak – obowiązek zapłaty zachowku nie będzie więc obejmować osoby spoza kręgu spadkobierców, która otrzymała darowiznę przed więcej niż 10 laty od momentu otwarcia spadku – zgodnie z art. 994 § 1 kc . Dlatego Sąd nie uwzględnił do substratu zachowku udziału w wysokości 1/6 w prawie własności nieruchomości gruntowych położonych we wsiach N. i K. a wchodzących w skład gospodarstwa rolnego.

Wartość wzbogacenia to – zdaniem Sądu w realiach tej sprawy - kwota odpowiadająca wartości poczynionej darowizny w postaci lokalu mieszkalnego w Z. przy ul (...) – t.j. kwota 226.770 złotych (zgodnie z wyceną dokonaną przez biegłego).

Uwzględniając wartość udziałów powodów w majątku spadkowym po zmarłym S. D. – każdy z powodów po ¼ oraz wartość udziału przy obliczaniu zachowku : J. D. – ½, pozostali powodowie – 2/3, Sąd matematycznie ustalił wartość zachowku na następujące kwoty :

-28.346,25 złotych J. D. (1/4 x ½ x 226.770 zł)

- 37.795 złotych na rzecz pozostałych powodów (1/4 x 2/3 x 226.770 zł).

Pełnomocnik pozwanej zgłosił szereg kwot, które w jego ocenie winne zostać uwzględnione przy uwzględnieniu masy spadkowej i pomniejszać finalnie także wartość zachowku. W ocenie tutejszego Sądu, rację w tym przedmiocie ma strona powodowa. Najogólniej jednak rzecz ujmując - kwoty te albo w ogóle nie były długami spadkowymi po S. D., albo zostały zbilansowane (koszty pochówku S. D.), albo roszczenia w tym zakresie okazały się przedawnione.

Przede wszystkim należy mieć na uwadze, iż długami spadkowymi są różnego rodzaju zobowiązania, które zaciągnął za życia spadkodawca, a których nie zdążył uregulować. Stąd brak podstaw, aby rozliczać kredyty zaciągane przez W. D., których stroną była także pozwana. Kwota - 14.000 złotych (pokryta przez pozwaną tytułem kosztów pogrzebu W. D. i jako koszt grobu rodzinnego) nie została wykazana, albowiem do wystawienia zaświadczenia doszło po 16 latach po wykonaniu usługi. Niezasadnym byłoby rozliczenie kolejnych kwot: 30.000 złotych i 50.000 złotych – bowiem bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje fakt, z jakich środków doszło do powstania majątku S. D.. W kontekście długu spadkowego nie można też rozpatrywać kwoty 9200 złotych uregulowanej przez pozwaną tytułem zadłużenia wobec Wspólnoty Mieszkaniowej albowiem doszło do tego jeszcze za życia S. D., przed darowaniem mieszkania pozwanej, dobrowolnie przez pozwaną. Nie było między pozwaną a S. D. żadnej umowy pożyczki. Podobnie rzecz się ma co do spłaconej przez pozwaną kwoty 5460 złotych – tytułem zadłużenia S. D. względem Banku (...) S.A. Nastąpiło to za życia spadkodawcy, dobrowolnie przez pozwaną, nie w ramach udzielonej umowy pożyczki.

Wreszcie wskazać trzeba także, że to pozwaną (nie powodów) obciążał obowiązek pokrycia kosztów utrzymania mieszkania na rzecz Wspólnoty Mieszkaniowej od maja 2011 roku, od kiedy stała się właścicielką mieszkania. Powodowie owszem użytkowali lokal – jednakże na zasadzie użyczenia, co było następstwem wspólnych ustaleń S. D. i pozwanej. Nie może więc teraz także pozwana oczekiwać jeszcze dodatkowo zwrotu dochodów, które potencjalnie mogłaby uzyskać z najmu mieszkania.

Kwota 1000 złotych – poniesiona przez pozwaną w związku z dezynfekcją lokalu, również nie stanowi długu spadkowego.

Natomiast koszt pochówku S. D. – winien zostać pokryty z zasiłku pogrzebowego pobranego przez pozwaną.

Jedynie kwota nakładów poczynionych przez pozwaną na lokal mieszkalny – nie była kwestionowana przez stronę powodową i Sąd również do wyliczeń przyjął wartość lokalu przed dokonanymi nakładami.

Końcowo Sąd nadmienia, iż każda ze stron powoływała się na zasady współżycia społecznego, starając się niejako „przeciągnąć Sąd na swoją stronę procesową”. Powodowie starali się przekonać, iż pozwana niejako manipulowała swoim synem, wykorzystując jego chorobę (...). Pozwana natomiast usiłowała wykazać, iż intencją jej działań była dbałość o rodzinne gospodarstwo rolne, majątek syna S. D. i tym samym pomoc jego rodzinie. Bezspornie – zdaniem Sądu - doszło do sytuacji w której spadkodawca za życia dokonał na rzecz pozwanej – swojej matki rozrządzeń majątkowych wyczerpujących całość majątku spadkowego. W realiach tej sprawy jednak zasady współżycia społecznego nie powinny przemawiać za rozstrzygnięciem na korzyść żadnej ze stron procesu. Sąd – rozstrzygając tę sprawę – uznał iż najwłaściwsza będzie tu ścisła i literalna wykładnia przepisów prawa, której dokonał, po czym dokonał matematycznego wyliczenia wartości zachowku należnego powodom.

W tym stanie rzeczy orzeczono jak w pkt I –II sentencji orzeczenia.

W pkt. III na mocy art. 102 kpc, uznając iż zachodzi wypadek szczególnie uzasadniony, odstąpiono od obciążania stron nieuiszczonymi kosztami sądowymi, mając na uwadze trudną sytuacje materialną obu stron procesu i wysokie koszty sądowe.

W pkt. IV na mocy art. 100 kpc koszty zastępstwa procesowego wzajemnie zniesiono.