Postanowienie SN z 20 maja 2011, sygn. III CZP 18/11
Data orzeczenia
20 maja 2011
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (2)
Wpis do księgi wieczystej hipoteki przymusowej zabezpieczającej
należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników (art. 26 ust.
3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych,
jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. w związku z art. 52 ust. 1
ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jedn.
tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 5, poz. 291 ze zm.) następuje na rzecz Skarbu Państwa
– Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego.
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)
Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)
Sędzia SN Marian Kocon
Sąd Najwyższy w sprawie z wniosku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia
Społecznego, Oddziału Regionalnego w Poznaniu Placówki Terenowej w K. przy
uczestnictwie Leszka B. i Wiktorii B. o wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej, na
posiedzeniu jawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 maja 2011 r., na skutek
zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd Okręgowy w Poznaniu
postanowieniem z dnia 22 lutego 2011 r.:
„Na czyją rzecz powinien nastąpić wpis do księgi wieczystej hipoteki
przymusowej, zabezpieczającej wierzytelności (należności) z tytułu składek na
ubezpieczenie społeczne rolników – art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 13 października
1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205,
poz. 1585 ze zm.) w związku z art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o
ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst: Dz.U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 ze
zm.)?”
odmówił podjęcia uchwały.
Uzasadnienie
Przedstawione do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne powstało w sprawie z
wniosku Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, Oddziału Regionalnego w
P., Placówki Terenowej w K. z udziałem Wiktorii B. i Leszka B. o wpis do księgi
wieczystej hipoteki przymusowej kaucyjnej na zabezpieczenie należności z tytułu
składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Jako dokument stanowiący
podstawę wniosku załączono doręczoną uczestniczce decyzję Prezesa Kasy
Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 21 stycznia 2009 r. określającą
wysokość jej zaległości płatniczych wynikających z nieopłacenia składek na
ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie oraz składek na
ubezpieczenie emerytalno-rentowe.
Uwzględniając wniosek, referendarz sądowy dokonał w dniu 1 marca 2010 r.
wpisu w księdze wieczystej hipoteki przymusowej kaucyjnej do kwoty 3 405,48 zł,
na rzecz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego celem
zabezpieczenia zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, do których
zobowiązana jest uczestniczka, a Sąd Rejonowy w Kościanie, rozpoznający skargę
uczestników, postanowieniem z dnia 27 sierpnia 2010 r. utrzymał w mocy
zaskarżony wpis.
Przy rozpoznawanie apelacji uczestnika Sąd Okręgowy w Poznaniu powziął
poważną wątpliwość przedstawioną Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w
przytoczonym na wstępie zagadnieniu prawnym.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 65 ust.1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i
hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz.1361 ze zm.), hipoteka
zabezpiecza określoną wierzytelność i uprawnia wierzyciela do dochodzenia
zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to czyją stała się własnością i z
pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela nieruchomości.
Hipoteka wpisywana jest zatem na rzecz wierzyciela wierzytelności, którą ma
zabezpieczać, a wierzyciel jest legitymowany do złożenia wniosku o jej wpis (art.
6262
§ 5 k.p.c.).
Gdy przedmiotem wpisu ma być hipoteka przymusowa kaucyjna
zabezpieczająca wierzytelności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne
rolników, o tym kto jest wierzycielem takiej wierzytelności decydują przepisy ustawy
z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jedn. tekst: Dz.U. z
2008 r. Nr 50, poz. 291 ze zm. – dalej: "u.u.s.r."), na podstawie których są ustalane i
pobierane składki. Zgodnie z art. 41 ust. 1 oraz art. 49 ust. 1 i art. 50 u.u.s.r.,
poboru każdego rodzaju składek przewidzianych w art. 1 ust. 2 ustawy – zarówno
na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie, jak i na ubezpieczenie
emerytalno-rentowe – dokonuje Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego,
która także wypłaca świadczenia z każdego rodzaju ubezpieczenia. Także Kasa,
zgodnie z art. 75 u.u.s.r., a nie utworzony na podstawie art. 76 Fundusz Składkowy
Ubezpieczenia Społecznego Rolników, prowadzi samodzielną gospodarkę
finansową, natomiast Fundusz jedynie gromadzi składki i finansuje (a nie wypłaca)
świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego.
W świetle tych uregulowań wierzycielem należności z tytułu nieopłaconych w
terminie składek na każdego rodzaju ubezpieczenie społeczne rolników
przewidziane w art. 1 ust. 2 u.u.s.r. jest Kasa Rolniczego Ubezpieczenia
Społecznego. Egzekucję należności z tego tytułu prowadzi się w trybie
postępowania egzekucyjnego w administracji (art. 51 u.u.s.r.), na podstawie decyzji
wydanej przez Prezesa Kasy (art. 36 ust. 1, 2 u.u.s.r.), która stanowi też podstawę
wpisu hipoteki do księgi wieczystej. Zgodnie z art. 6262
§ 5 k.p.c., legitymowany do
złożenia wniosku o wpis takiej hipoteki jest wierzyciel, a więc Kasa Rolniczego
Ubezpieczenia Społecznego.
Jak trafnie wskazał Sąd Okręgowy, wpis do księgi wieczystej hipoteki
przymusowej kaucyjnej zabezpieczającej wierzytelności (należności) z tytułu
składek na ubezpieczenie społeczne rolników następuje na podstawie art. 26 ust. 3
ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych jedn.
tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm. – dalej: "u.s.u.s.") w związku z art.
52 ust. 1 u.u.s.r., przy czym do wpisu takiej hipoteki art. 26 ust. 3 u.s.u.s., podobnie
jak inne przepisy tej ustawy, stosuje się tylko odpowiednio. Dotyczy on
zabezpieczenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne
przysługujących Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych, który jest osobą prawną, a
zatem bez wątpienia może być wnioskodawcą w sprawie o wpis hipoteki
przymusowej kaucyjnej do księgi wieczystej.
Inaczej przedstawia się status prawny Kasy Rolniczego Ubezpieczenia
Społecznego, która jest państwową jednostką organizacyjną niemającą osobowości
prawnej. Zgodnie z art. 59 ust. 1 i 3 oraz art. 2 ust. 2 u.u.s.r., Kasą kieruje Prezes,
który jest centralnym organem administracji rządowej, podległym ministrowi
właściwemu do spraw rozwoju wsi, a powołuje go Prezes Rady Ministrów.
Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, jako jednostka niebędąca
osobą prawną, nie ma zdolności sądowej (art. 64 k.p.c.); jedynie w sprawach z
zakresu ubezpieczeń społecznych przyznana została szczególna zdolność sądowa
Prezesowi Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego jako organowi rentowemu
(art. 460 § 1 i art. 476 § 2, 3 i 4 k.p.c.; por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17
kwietnia 2009 r., I UK 320/08, OSNP 2010, nr 23-24, poz. 291). We wszystkich
innych sprawach, w tym w sprawie o wpis hipoteki przymusowej, Kasa Rolniczego
Ubezpieczenia Społecznego ani jej Prezes, jak również żadna jednostka
organizacyjna Kasy (oddziały regionalne i placówki terenowe oraz reprezentujący je
dyrektorzy i kierownicy), nie mają zdolności sądowej. W sprawach tych zdolność
sądową ma Skarb Państwa jako osoba prawna, za którą – zgodnie z art. 67 § 2
k.p.c. – czynności procesowe podejmuje organ państwowej jednostki
organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie. Tą
jednostką organizacyjną w rozpoznawanej sprawie o wpis hipoteki jest Kasa
Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, a jej organem reprezentującym przed
sądem Skarb Państwa jest Prezes Kasy. Wniosek o wpis na rzecz Skarbu Państwa
– Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego hipoteki przymusowej kaucyjnej
zabezpieczającej nieopłacone w terminie składki na ubezpieczenie społeczne
rolników powinien zatem złożyć Skarb Państwa reprezentowany przez Prezesa
Kasy.
W rozpoznawanej sprawie wniosek o wpis złożyła jednostka organizacyjna
Kasy – Oddział Regionalny w P., Placówka Terenowa w K. – która, podobnie jak
Kasy, nie ma zdolności sądowej. W takiej sytuacji sąd nie jest władny samodzielnie
oznaczyć Skarbu Państwa jako wnioskodawcy (por. m.in. uchwała Sądu
Najwyższego z dnia 19 kwietnia 2001 r., III CZP 10/01, OSNC 2001, nr 10, poz. 147
i wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2008 r., II CSK 10/08, nie publ.), powinien
zatem rozważyć, czy braki w zakresie zdolności sądowej dają się uzupełnić, a w
razie odpowiedzi twierdzącej wszcząć postępowanie naprawcze na podstawie art.
70 k.p.c. W razie nieusunięcia braków należy odrzucić wniosek zgodnie z art. 199 §
1 pkt 3 i § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
Niezależnie od tego trzeba wskazać, że wniosek o wpis hipoteki podpisany
został przez kierownika Placówki Terenowej Kasy w K., który – wbrew obowiązkowi
wynikającemu z art. 68 w związku z art. 67 § 2 k.p.c. – nie wykazał przy pierwszej
czynności procesowej odpowiednim dokumentem swojego umocowania do
działania w imieniu Prezesa Kasy, co także nie zostało dostrzeżone przez Sąd i nie
zostało usunięte w odpowiednim trybie (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 19
maja 2004 r., III CZP 21/04, OSNC 2005, nr 7-8, poz. 118, z dnia 30 marca 2006 r.,
III CZP 14/06, OSNC 2006, nr 10, poz. 165 i z dnia 23 stycznia 2009 r., III CZP
118/08, OSNC 2009, nr 6, poz. 76, postanowienie z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP
19/09, OSNC-ZD 2010, nr B, poz. 49 i wyrok z dnia 8 stycznia 2010 r. IV CSK
280/09, nie publ.). Obydwa te braki prowadzą do nieważności postępowania przed
Sądami obu instancji (art. 379 pkt 2 k.p.c.), co Sąd drugiej instancji obowiązany jest
wziąć pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.).
Jak wielokrotnie wskazywał Sąd Najwyższy, wydanie przez sąd drugiej
instancji postanowienia o przedstawieniu do rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego
w postępowaniu dotkniętym nieważnością stanowi podstawę do odmowy podjęcia
przez Sąd Najwyższy uchwały, gdyż zgodnie z art. 390 k.p.c. udzielenie odpowiedzi
jest uzasadnione tylko wtedy, gdy od jej treści zależy rozstrzygnięcie sprawy w
postępowaniu w drugiej instancji. Merytoryczne rozpoznanie apelacji jest zaś
możliwe tylko w ważnym postępowaniu sądowym, gdyż zgodnie z art. 386 § 2 i 3
k.p.c. w razie stwierdzenia nieważności postępowania sąd drugiej instancji uchyla
zaskarżone orzeczenie, znosi dotychczasowe postępowanie i jeżeli pozew lub
wniosek podlega odrzuceniu, odrzuca go. W takim stanie formalnym postępowania
nie zachodzi potrzeba rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego związanego z
merytorycznym rozpoznaniem apelacji (por. m.in. postanowienia Sądu
Najwyższego z dnia 11 października 1978 r., III CZP 64/78, OSPiKA 1979, nr 5,
poz. 84, z dnia 18 marca 2005 r., III CZP 93/04, nie publ. , z dnia 22 listopada 2007
r., III CZP 99/07, nie publ. , nie publ., z dnia 25 czerwca 2008 r., III CZP 49/08, nie
publ., z dnia 19 marca 2009 r., III CZP 11/09 oraz z dnia 9 lipca 2009 r., III CZP
19/09).
Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił podjęcia uchwały.