Wyrok z 13 stycznia 2025, sygn. V C 2070/23

WYROK ZAOCZNY

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 stycznia 2025 roku

Sąd Rejonowy Poznań-Nowe Miasto i Wilda w Poznaniu, V Wydział Cywilny,

w składzie:

Przewodniczący: asesor sądowy Jakub Stolarek

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 stycznia 2025 roku w N.

sprawy z powództwa (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w X.

przeciwko S. H.

o zapłatę

1.  oddala powództwo;

2.  obciąża powoda kosztami procesu.

asesor sądowy

Jakub Stolarek

UZASADNIENIE

wyroku zaocznego z dnia 13 stycznia 2025 roku

STANOWISKA STRON I PRZEBIEG POSTĘPOWANIA

1.  Pozwem z 05.12.2023 (data nadania) powód (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w X., reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika, wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanego S. H.:

1.1.  12.599,76 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości odsetek maksymalnych za opóźnienie od 08.09.2023 do dnia zapłaty;

1.2.  zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

2.  W uzasadnieniu powód wskazał, że roszczenie wynika z weksla, wystawionego jako zabezpieczenie zwrotu kwoty pożyczki.

3.  Pozwany w wyznaczonym terminie nie złożył odpowiedzi na pozew, co umożliwiło wydanie wyroku zaocznego na posiedzeniu niejawnym. Wskutek ustaleń dokonanych przez komornika (k. 36) nie budziła wątpliwości Sądu aktualność adresu pozwanego.

PODSTAWA FAKTYCZNA ROZSTRZYGNIĘCIA

4.  29.12.2022 (data podpisania) (...) S.A. z siedzibą w X. (pożyczkodawca) zawarł z (...) (pożyczkobiorca) umowę pożyczki gotówkowej nr (...).

5.  Zgodnie z zawartą umową pożyczkodawca udzielił pożyczkobiorcy pożyczki w kwocie 10.502 zł, na którą składały się:

5.1.  7.500 zł tytułem kapitału udostępnionego pożyczkobiorcy (całkowita kwota pożyczki),

5.2.  3.002 zł – kwota na zapłatę kosztów należnych w dniu zawarcia umowy pożyczki (kredytowane koszty pożyczki), do których należały:

5.2.1.  340 zł - opłata przygotowawcza;

5.2.2.  282 zł – prowizja pośrednika;

5.2.3.  2.380 zł – prowizja pożyczkodawcy.

Całkowita kwota do zapłaty wyniosła 14.148 zł. Kwota kredytowanych kosztów pożyczki nie była faktycznie wypłacana pożyczkobiorcy, lecz potrącana z pożyczki. Rzeczywista roczna stopa oprocentowania (RRSO) wynosiła 59,01%. Pożyczka miała zostać spłacona w 36 miesięcznych równych ratach po 393 zł, począwszy od 07.02.2023. Pożyczka była oprocentowana według stałej stopy oprocentowania w wysokości 20,37% w skali roku (pkt 1-2 umowy).

6.  W wypadku gdyby pożyczkobiorca nie spłacił w terminie poszczególnych rat lub ich części lub innej kwoty związanej z umową, niespłacona kwota stawała się zadłużeniem przeterminowanym, od którego pożyczkodawca naliczał odsetki za każdy dzień opóźnienia w wysokości rocznej stopy oprocentowania zadłużenia przeterminowanego równej stopie odsetek maksymalnych za opóźnienie, przy czym w dniu zawarcia umowy wynosiły one 24,50% w skali roku (pkt 4.1 umowy).

7.  Pożyczkodawca mógł wypowiedzieć umowę w przypadku, gdy opóźnienie w płatności kwoty równej jednej racie przekroczy 30 dni, z zachowaniem 30-dniowego okresu wypowiedzenia warunków umowy i po uprzednim wezwaniu pożyczkobiorcy do zapłaty zaległości w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania (pkt 7.1 umowy).

8.  Zabezpieczeniem spłaty należnych z tytułu pożyczki kwot był weksel własny in blanco nie na zlecenie wystawiony i podpisany przez pożyczkobiorcę (pkt 3.1-2 umowy).

Dowód :

umowa pożyczki z harmonogramem spłat – k. 6-8;

formularz informacyjny – k. 5.

1.  Przed zawarciem pożyczki pożyczkodawca wskazał pożyczkobiorcy szczegółowe zestawienie proponowanych kwot składających się na prowizję oraz ich przeznaczenie w przypadku zawarcia umowy, które obejmowało w szczególności koszty prowadzenia działalności gospodarczej pożyczkodawca, podatku dochodowego oraz marży.

Dowód:

załącznik do wniosku o udzielenie pożyczki - k. 10.

9.  Załącznikiem do umowy była deklaracja wekslowa podpisana przez pożyczkobiorcę 29.12.2022, zgodnie z którą pożyczkobiorca upoważnił pożyczkodawcę do uzupełnienia weksla in blanco załączonego do umowy pożyczki poprzez wpisanie miejsca płatności oraz wypełnienie weksla na sumę odpowiadającą zadłużeniu wobec pożyczkodawcy z tytułu przedmiotowej umowy pożyczki. Pożyczkodawca został uprawniony do wypełnienia weksla w przypadku, gdy:

9.1.  opóźnienie w płatności kwocie równej jednej pełnej racie przekroczy 30 dni, po uprzednim wezwaniu pożyczkobiorcy do zapłaty zaległości w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania;

9.2.  w razie złożenia oświadczenia o odstąpieniu od umowy pożyczki i w przypadku braku zaksięgowania zwrotu środków z tytułu pożyczki w terminie 30 dni od dnia złożenia oświadczenia o odstąpieniu lub odsetek dziennych od tej kwoty, oraz upływu 7 dni od wezwania pożyczkobiorcy przez pożyczkodawcę do zapłaty należnych środków.

Dowód:

deklaracja wekslowa - k. 13.

10.  Pożyczkobiorcy wypłacono środki pieniężne w kwocie 7.500 zł.

11.  Na poczet spłaty należności z zawartej umowy pożyczki pożyczkobiorca wpłacił na rzecz pożyczkodawcy łącznie 10.514 zł, na które składały się następujące kwoty:

11.1.  393 zł wpłacone 03.02.2023;

11.2.  393 zł wpłacone 02.03.2023;

11.3.  393 zł wpłacone 06.04.2023;

11.4.  393 zł wpłacone 10.05.2023;

Dowód: wydruk zestawienia wpłat - k. 14.

12.  Pismem z 11.07.2023 pożyczkodawca wezwał pożyczkobiorcę do dobrowolnej zapłaty zaległych rat pożyczki w łącznej wysokości 784 zł w terminie 7 dni od daty otrzymania wezwania. Pismo doręczono 14.07.2023.

Dowód :

wezwanie do zapłaty - k. 9;

wydruk śledzenia przesyłki - k. 14.

13.  Pismem z 09.08.2023 pożyczkodawca ze względu na „poważne naruszenie postanowień umowy” polegającym na „niepłaceniu zobowiązań umownych zgodnie z ustalonym harmonogramem spłat” wypowiedział przedmiotową umowę pożyczki z zachowaniem 30-dniowego terminu wypowiedzenia. W piśmie wskazano, że zadłużenie pożyczkobiorcy wynosi 12.599,76 zł, w tym kwota niespłaconej pożyczki 12.574 zł oraz odsetki w wysokości 25,76 zł . Ponadto, pożyczkodawca zawiadomił o wypełnieniu weksla in blanco oraz wezwał do jego wykupu w terminie 30 dni. Pismo doręczono 16.08.2023.

Dowód: wypowiedzenie umowy pożyczki wraz z wezwaniem do zapłaty - k. 12;

wydruk śledzenia przesyłki – k. 16.

14.  Weksel został wypełniony na kwotę 12.599,76 zł z terminem płatności 07.09.2023, a jako miejsce płatności wpisano (...).

Dowód: weksel - k. 12.

OCENA DOWODÓW

15.  Stan faktyczny niniejszej sprawy Sąd ustalił na podstawie twierdzeń powoda, w zakresie, w jakim nie budziły one wątpliwości, oraz dowodów z dokumentów prywatnych powołanych wyżej, znajdujących się w aktach sprawy. Dokumenty te, zarówno odpisy poświadczone za zgodność z oryginałem, jak i kserokopie, nie były kwestionowane przez żadną ze stron, ich prawdziwość nie budziła również wątpliwości Sądu. Dlatego też, w zakresie, w jakim stanowiły podstawę ustaleń faktycznych, Sąd uznał je za wiarygodne.

WYJAŚNIENIE PODSTAWY PRAWNEJ WYROKU Z PRZYTOCZENIEM PRZEPISÓW PRAWA

16.  Powództwo nie zasługiwało na uwzględnienie.

17.  Sąd może wydać wyrok zaoczny na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany w wyznaczonym terminie nie złożył odpowiedzi na pozew (art. 339 § 1 k.p.c.). W wypadku wydania wyroku zaocznego przyjmuje się za prawdziwe twierdzenia powoda o okolicznościach faktycznych przytoczonych w pozwie lub w pismach procesowych doręczonych pozwanemu przed posiedzeniem, chyba że budzą one uzasadnione wątpliwości albo zostały przytoczone w celu obejścia prawa (art. 339 § 2 k.p.c.). Domniemanie prawdziwości twierdzeń powoda dotyczy przy tym wyłącznie faktów, nie obejmuje natomiast prawa materialnego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia. Sąd miał więc obowiązek zbadania, czy w świetle przepisów prawa materialnego twierdzenia powoda uzasadniają uwzględnienie żądania, oraz rozważenia, czy oświadczenia zawarte w pozwie uzasadniają należycie w całości żądania powoda i czy uwzględnienie tych żądań nie narusza prawa. Negatywny wynik analizy skutkuje koniecznością wydania wyroku zaocznego oddalającego powództwo.

18.  W niniejszej sprawie Sąd z urzędu (z innych postępowań z udziałem powoda) wiedział o licznych przypadkach nieuczciwych postanowień w umowach zawieranych przez powoda z konsumentami. Dlatego też twierdzenia przytoczone w pozwie, zarówno co do faktów, jak i prawa, należało potraktować z dużą dozą ostrożności.

19.  Powód był przedsiębiorcą, prowadzącym działalność gospodarczą polegającą na m.in. udzielaniu kredytów konsumenckich, a pozwany jako osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową, konsumentem (art. 22 ¹ k.c.), którzy zawarli, przy wykorzystaniu standardowego formularza, umowę pożyczki, będącą jednocześnie umową o kredyt konsumencki, z zabezpieczeniem w postaci weksla in blanco.

20.  Zastosowanie znajdą więc:

20.1.  przepisy unijne dotyczące umów zawieranych z konsumentami dyrektywa Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako „dyrektywa 93/13”) oraz dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki (dalej jako „dyrektywa 2008/48”);

20.2.  przepisy krajowe (polskie) dotyczące umowy pożyczki (ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, dalej jako „k.c.”) i kredytu konsumenckiego (ustawa z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim, dalej jako „u.k.k.”) oraz weksli (ustawa z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe, dalej jako „p.w.”).

21.  Zgodnie z prawem Unii Europejskiej nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13). Zarówno w interesie konsumentów, jak i konkurentów Państwa Członkowskie UE zobowiązały się zapewnić skuteczne środki mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami (art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13). Warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta. Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej i konsument nie miał w związku z tym wpływu na ich treść, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej (art. 3 ust. 1-2 dyrektywy 93/13).

22.  Należy przy tym wyjaśnić, że w przypadku konfliktu prawa Unii Europejskiej oraz prawa krajowego, w tym polskiego, obowiązuje zasada pierwszeństwa stosowania prawa unijnego, bez względu na hierarchię krajowego aktu prawnego i czas jego wejścia w życie. Oznacza to obowiązek zastosowania przez sąd krajowy prawa unijnego z pominięciem sprzecznych z nim przepisów krajowych, co nie znaczy, że przepisy te tracą moc.

Orzecznictwo:

wyrok Trybunału Sprawiedliwości z 15.07.1964, 6/64, U. I. v. C.;

wyrok TS z dnia 17.12.1970, 11/70, (...) (...) mbH v. C.- und P. fur L. und U..

23.  Z kolei w procesie wykładni prawa unijnego oraz wdrażających je przepisów krajowych wiążąca jest wykładnia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej jako „TSUE”). Wynika to z konstrukcji systemu ochrony prawnej w UE, w którym TSUE jest wyłącznie właściwy w kwestii wykładni prawa unijnego, a sądy krajowe mają z kolei wyłączną kompetencję do stosowania tego prawa w konkretnych sprawach podlegających ich jurysdykcji.

Orzecznictwo:

wyrok TS z 03.10.2019, C-260/18, Z. V. i Ł. V. v. (...) (...) (...), prowadzący działalność w Polsce w formie oddziału pod nazwą (...) (...) (...) W Polsce, (...) (...) (...) SA.

24.  Zgodnie natomiast z wieloletnim orzecznictwem TSUE w każdej sprawie z udziałem konsumenta Sąd ma obowiązek z urzędu zbadać treść stosunku prawnego łączącego konsumenta z przedsiębiorcą celem wyeliminowania potencjalnie nieuczciwych (abuzywnych) postanowień umowy. Jeżeli w materiale sprawy znajduje się dokument umowy konsumenckiej, to sąd krajowy ma obowiązek dokonać kontroli abuzywności z urzędu, natomiast gdy sąd nie ma do dyspozycji umowy konsumenckiej zawartej w konkretnej sprawie, to ma on obowiązek dokonania we własnym zakresie ustaleń co do faktów sprawy, może również zażądać przedstawienia przez strony dokumentów koniecznych do ustalenia treści umowy konsumenckiej. Przepisy dyrektyw 93/13 i 2008/48 nie sprzeciwiają się zabezpieczaniu kredytów konsumenckich wekslem in blanco wystawionym przez konsumenta. Jednak w sytuacji, gdy powód-przedsiębiorca dochodzi roszczenia z weksla, Sąd, w przypadku wątpliwości odnośnie zasadności roszczenia, ma obowiązek zbadać umowę pożyczki pod kątem nieuczciwości jej postanowień umownych i może w tym celu zażądać od powoda przedstawienia umowy, załączników do niej oraz innych dokumentów potrzebnych do oceny, czy prawa konsumenta zostały poszanowane, niezależnie od restrykcyjnych warunków badania zasadności roszczenia z weksla (art. 10 p.w.). Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy pozwany zachowuje się biernie, a Sąd ma z urzędu wiedzę, że umowa stanowiąca źródło stosunku podstawowego może zawierać postanowienia abuzywne.

Orzecznictwo:

wyrok TS z 07.11.2019, C-419/18, (...) S.A. w M. v. M. X. i in.;

wyrok TS z 13.09.2018, C-176/17, (...) S.A. w (...) v. H. X..

25.  W prawie krajowym dyrektywa 93/13 została wdrożona przez odpowiednie przepisy k.c. i u.k.k.

26.  Postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385 ¹ § 1 k.c.). Jeżeli niedozwolone postanowienie umowy nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie (art. 385 ¹ § 2 k.c.). Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się to do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta (art. 385 ¹ § 3 k.c.). Ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje (art. 385 ¹ § 4 k.c.). Stosowanie niedozwolonych postanowień umownych jest zakazane we wzorcach umów zawieranych z konsumentami (art. 23a u.k.k.).

27.  Przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości (art. 720 § 1 k.c.). Z kolei przez umowę o kredyt konsumencki rozumie się umowę o kredyt w wysokości nie większej niż 255.550 zł albo równowartość tej kwoty w walucie innej niż waluta polska, który kredytodawca w zakresie swojej działalności udziela lub daje przyrzeczenie udzielenia konsumentowi. Za umowę o kredyt konsumencki uważa się w szczególności umowę pożyczki (art. 3 ust. 1-2 pkt 1 u.k.k.).

28.  Mając powyższe na uwadze Sąd z urzędu dokonał kontroli umowy pod kątem nieuczciwości (abuzywności) jej postanowień. W wyniku analizy Sąd uznał, że nieuczciwy charakter mają klauzule dotyczące pozaodsetkowych kosztów kredytu w postaci:

28.1.  opłaty przygotowawczej;

28.2.  prowizji pośrednika;

28.3.  prowizji.

Nie ulega wątpliwości, że wymienione świadczenia nie są w żadnym razie świadczeniami głównymi. W ramach umowy pożyczki takowymi są udostępnienie przez pożyczkodawcę określonej sumy pieniężnej do korzystania na określony okres oraz zwrot takiej samej sumy pieniężnej przez pożyczkobiorcę.

Orzecznictwo:

wyrok TS z 3.09.2020 r., C-84/19, (...) S.A. z siedzibą w (...) I bw v. Qj I D.R.;

uchwała Sądu Najwyższego z 27.10.2021 r., III CZP 43/20.

29.  Przedmiotowe postanowienia nie zostały indywidualnie uzgodnione z pozwanym, gdyż umowa została zawarta wg standardowego formularza przygotowanego przez powoda. Brak jest podstaw do przyjęcia, że którekolwiek z postanowień, z wyjątkiem kwoty pożyczki, zostało indywidualnie uzgodnione z pozwanym.

30.  Nieuczciwość wskazanych postanowień, rozumiana na gruncie prawa polskiego jako ich sprzeczność z dobrymi obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta, wynikała z poniższych przyczyn.

31.  Po pierwsze, powód nie wykazał, że poniósł jakiekolwiek koszty uzasadniające obciążenie konsumenta wskazanymi wyżej świadczeniami dodatkowymi. Ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał natomiast na powodzie. Co prawda powód wymienił w załączniku do umowy rozliczne koszty na pokrycie których miała zostać przeznaczona prowizja, a które sprowadzić można do kosztów prowadzenia działalności gospodarczej, podatku oraz marży. Nie wykazał jednak, że koszty te w związku z zawarciem tej konkretnej umowy z pozwanym zostały faktycznie poniesione. Budzi to uzasadnione wątpliwości, że koszty te w rzeczywistości nie powstały, a ich wygenerowane komputerowo zestawienie stanowi jedynie pretekst do nieuzasadnionego obciążenia konsumenta dodatkowymi należnościami. Koszty te nie poddają się także obiektywnej weryfikacji; brak jest jakichkolwiek podstaw do kontroli, w jakiej wysokości mogłyby powstać enigmatyczne koszty „utrzymania systemów”, „koszty wynagrodzeń”, „środków czystości” itd.

32.  To samo dotyczy opłaty przygotowawczej. Nie można apriorycznie przyjąć, że powód, prowadzący działalność gospodarczą na masową skalę, korzystający z generatorów wzorców umów i zawierający je elektronicznie, poniósł jakiekolwiek koszty wstępne związane z przygotowaniem tej konkretnej umowy dla pozwanego. Faktu poniesienia kosztów związanych z przygotowaniem tej konkretnej umowy pożyczki oraz ich wysokości powód natomiast nie wykazał. Co więcej, koszt jakiejkolwiek opłaty przygotowawczej dublowałby się z kosztami działalności gospodarczej już wskazywanej jako część składowa prowizji.

33.  Podobnie nie zostało wykazane, że powód faktycznie poniósł jakiekolwiek koszty prowizji pośrednika, ani w jakiej wysokości, ani, że przy zawieraniu umowy faktycznie działał pośrednik za wynagrodzeniem, a nie jeden z pracowników (których koszty powód już zresztą ujął w ramach prowizji). W komparycji umowy, przygotowanej przez powoda, wskazano, że osoba ją podpisującą za pożyczkodawcę jest pełnomocnikiem powoda, a nie pośrednikiem kredytowym. Budzi to kolejne wątpliwości odnośnie rzeczywistego charakteru tego kosztu.

34.  Po drugie, wynagrodzeniem pożyczkodawcy za korzystanie z pożyczonego kapitału w czasie są co do zasady odsetki, limitowane przez instytucję odsetek maksymalnych jako granicę godziwego zysku pożyczkodawcy. Przepisy (art. 5 pkt 6-6a u.k.k.) lakonicznie dopuszczają jednak możliwość obciążenia konsumenta pozaodsetkowymi kosztami kredytu (opłaty, prowizje, podatki, marże, jeżeli są znane kredytobiorcy oraz usługi dodatkowe, jeżeli ich poniesienie jest niezbędne do uzyskania kredytu lub do uzyskania go na oferowanych warunkach). Wysokość pozaodsetkowych kosztów kredytu jest również limitowana (art. 36a u.k.k.), co jednak nie ma wpływu na ocenę ich abuzywności.

Orzecznictwo:

uchwała SN z 27.10.2021, III CZP 43/20.

35.  Powyższe nie oznacza jednak, że w każdym przypadku możliwe i uczciwe jest obciążenie pożyczkobiorcy takimi kosztami. Tak samo, jak nie jest możliwe pobieranie odsetek od nieudostępnionego kapitału, tak nie jest również możliwe pobieranie wszelkiego rodzaju pozaodsetkowych kosztów kredytu, jeżeli nie służą one pokryciu rzeczywiście zwiększonych kosztów kredytodawcy z tytułu zawarcia lub wykonania konkretnej umowy z konsumentem. Innymi słowy nieuczciwe i niezasadne jest obciążenie konsumenta opłatami, które faktycznie miałyby pokrywać zwykłe koszty prowadzenia działalności gospodarczej (finansowane z dochodu), a nie zostały w żaden sposób wywołane zawarciem umowy z pozwanym i świadczonymi na jego rzecz ponadstandardowymi i dodatkowymi usługami. Dotyczy to również opłaty przygotowawczej i prowizji pośrednika w sytuacji, gdy przygotowanie tej konkretnej umowy nie wiązało się z żadnymi ekstraordynaryjnymi wydatkami, a status osoby podpisującej umowę za pożyczkodawcę jako pośrednika budzi wątpliwości. Fikcyjny charakter poniesionych kosztów oraz brak ich rzeczywistego pokrycia wskazuje, że stanowią one łącznie ukryte wynagrodzenie pożyczkodawcy, które jedynie dla zamaskowania jego nieuczciwego charakteru zostało rozbite na poszczególne pozaodsetkowe koszty pożyczki.

36.  Po trzecie, wysokość prowizji jest rażąco wygórowana i ma charakter lichwiarski. Stanowi ona bowiem aż 31% kwoty pożyczki. Uczciwe i sprawiedliwe potraktowanie konsumenta oraz jego uzasadnionych interesów wyklucza przyjęcie, że jakikolwiek konsument niebędący w przymusowym położeniu zaakceptowały podobnie rażącą nierównowagę kontraktową. Samo zaś pobieranie rażąco wygórowanych opłat dodatkowych, służących de facto wzbogaceniu pożyczkodawcy przez obejście przepisów o odsetkach maksymalnych, jest nieuczciwe i jako takie jest sprzeczne z dobrymi obyczajami.

Orzecznictwo: wyrok SN z 15.01.2016 r., I CSK 125/15.

37.  Po czwarte, z istotą pożyczki sprzeczne jest „przeniesienie” na rzecz biorącego pożyczkę sum pieniężnych, których w rzeczywistości nigdy on nie otrzymuje, a które automatycznie zostają zaliczone na poczet związanych z pożyczką kosztów i umów lub opłat dodatkowych. Pożyczkobiorca byłby bowiem zobowiązany do spłaty znacznie większego świadczenia, nie otrzymując przy tym na własność żadnych środków pieniężnych. Taka konstrukcja umowy pożyczki jest sprzeczna z zasadą swobody umów wyrażoną, zgodnie z którą strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego (art. 353 ¹ k.c.).

38.  Z powyższych przyczyn postanowienia te nie przeszłyby wskazanego w orzecznictwie SN tzw. testu przyzwoitości. Kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają jego interesy. Obciążanie konsumenta opłatami w lichwiarskiej wysokości, które nie służyły pokryciu kosztów jakiejkolwiek dodatkowej obsługi i nie zostały faktycznie poniesione, jest sprzeczne z ogólnym wzorcem zachowań przedsiębiorców wobec konsumentów, a bez zastrzeżenia tychże opłat konsument znalazłby się w lepszej sytuacji. Wszystkie koszty pozaodsetkowe pożyczki były zatem ukrytym wynagrodzeniem pożyczkodawcy, które dla ukrycia zostały jedynie rozbite na prowizje i opłaty. Należy uznać je więc za nieuczciwe na gruncie prawa Unii Europejskiej, jako stojące w sprzeczności z wymogami dobrej wiary i powodujące znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron, ze szkodą dla konsumenta.

Orzecznictwo: wyrok SN z 27.11.2015, I CSK 945/14.

39.  Przedmiotowe postanowienia umowne jako niedozwolone nie wiązały zatem pozwanego. Strony pozostawały jednak związane umową w pozostałym zakresie. Pozwany był więc zobowiązany do zwrotu kapitału pożyczki (7.500 zł) wraz z należnymi odsetkami, które skapitalizowane ostatecznie powinny wynosić 2.585,14 zł, a zatem łącznie 10.085,14 zł. Harmonogram spłat, uwzględniając, że zgodnie z umową raty powinny być równe, powinien więc wyglądać następująco.

40.  Pozwany z tytułu umowy wpłacił łącznie kwotę 1.574 zł, a więc odpowiadającą 5,61 ratom (10.085,14 zł/36 rat=280,14 zł; 1.574 zł/280,14 zł=5,61). Płatność 7. raty przypadała 07.08.2023, a zatem dopiero po tej dacie pozwany hipotetycznie mógłby pozostawać w opóźnieniu z płatnością jednej pełnej raty. Powód formalnie dochował procedury wypowiedzenia umowy, gdyż po wezwaniu pozwanego do spłaty zaległych kwot w terminie 7 dni pod rygorem wypowiedzenia umowy, dokonał wypowiedzenia umowy z zachowaniem 30-dniowego terminu, a wskazane pisma zostały pozwanemu doręczone. Niemniej, w chwili wezwania do zapłaty (14.07.2023) oraz wypowiedzenia umowy (16.08.2023) pozwany nie miał opóźnienia w płatności jednej pełnej raty przekraczającej 30 dni, od których uzależniona była skuteczność wypowiedzenia. Dlatego też do skutecznego wypowiedzenia nie doszło, a powód nie był uprawniony do wypełnienia weksla in blanco, który był podstawą dochodzonego roszczenia.

41.  W konsekwencji Sąd oddalił powództwo (pkt 1 wyroku).

42.  Dodatkowo należy wskazać, że ustalenie, że powód nie był uprawniony do wypełnienia weksla musiało skutkować oddaleniem powództwa. Stosunek podstawowy (umowa pożyczki) stanowi bowiem tylko uzasadnienie istnienia stosunku wekslowego, które jest z kolei podstawą dochodzonego roszczenia. Badanie stosunku podstawowego w procesie opartym na roszczeniu wekslowym ma więc charakter pośredni. W razie ustalenia nieistnienia roszczenia wekslowego, Sąd w żadnym razie może „przejść” na inny stosunek prawny i zasądzić innego roszczenia (ze stosunku podstawowego wskazanego wyłącznie jako uzasadnienie istnienia roszczenia wekslowego). Zresztą, nawet ewentualna zmiana powództwa polegająca na sformułowaniu powództwa opartego na umowie byłaby niedopuszczalna, gdyż sprawa była rozpoznawana w postępowaniu uproszczonym (art. 505 ⁴ § 1 k.p.c.).

43.  Ponadto, zgodnie z zasadą dyspozytywności (art. 321 k.p.c.) to powód decyduje zarówno o wszczęciu postępowania, jak i o zakresie rozstrzygnięcia sprawy. Sąd nie może wyrokować zatem co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, zasądzić czegoś jakościowo innego albo w większym wymiarze, czy też zasądzić roszczenie na innej podstawie faktycznej, niż wskazana przez powoda, a więc rozstrzygać o tym, czego strona pod osąd nie przedstawiła. Żądanie powoda musi być dokładnie określone w pozwie i zawierać przytoczenie okoliczności faktycznych, co oznacza, że wskazana podstawa faktyczna wyznacza również zakres rozstrzygnięcia. Powód dochodząc roszczenia określonego w pozwie przytacza pewien ciąg zdarzeń, które są objęte podstawą faktyczną powództwa i które jego zdaniem uzasadniają to roszczenie. Sąd nie jest związany wskazaną przez powoda podstawą prawną, jak również nie wiąże go zaprezentowana przez stronę ocena dowodów. Nie oznacza to jednak, że twierdzenia powoda i jego ocena skutków konkretnych zdarzeń faktycznych pozostaje bez znaczenia prawnego. Związanie sądu żądaniem sformułowanym w procesie ma charakter bezwzględny, obejmuje nie tylko związanie co do samej treści żądania, ale także co do uzasadniających je elementów motywacyjnych. W przedmiotowej sprawie żądaniem powoda objęta była wierzytelność wynikająca z wypełnienia weksla wskutek wypowiedzenia umowy przez pożyczkodawcę. Nie były natomiast przedmiotem żądania powoda jakiekolwiek inne wierzytelności, które mogłyby mu przysługiwać ze względu na nienależyte wykonywanie umowy pożyczki przez pozwanego. W szczególności powód nie zgłaszał roszczeń z tytułu niepłacenia przez pozwanego rat pożyczki. Z tego względu kwestie dotyczące ewentualnego aktualnego zadłużenia pozwanego wobec powoda z tytułu niespłacania przez niego rat kredytu, nie mogły być przedmiotem orzekania przez Sąd ze uwagi na zakaz orzekania przez Sąd co do przedmiotu, który nie był przedmiotem żądania.

Orzecznictwo:

uchwała SN z 28.08.2008 , III CZP 76/08 ;

postanowienie SN z 25.10.2023, I CSK 2947/23;

wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 08.11.2018 , I ACa 528/17;

wyrok SA w Lublinie z 28.04.2020, I Aga 10/20;

wyrok Sądu Okręgowego w Poznaniu z 23.02.2023 , II Ca 1143/22.

ROZSTRZYGNIĘCIE O KOSZTACH PROCESU

44.  Zgodnie z obowiązkiem rozstrzygnięcia o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym postępowanie (art. 108 § 1 k.p.c.) Sąd obciążył kosztami procesu powoda (pkt 2 wyroku). Powód przegrał proces, zatem zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu (art. 98 § 1 k.p.c.) powinien ponieść jego koszty.

asesor sądowy

Jakub Stolarek