Uchwała SN z 30 listopada 2011, sygn. III CZP 66/11
Data orzeczenia
30 listopada 2011
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Cywilna, Wydział III
Przewodniczący
SSN Jacek Gudowski
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (7)
Sędzia SN Jacek Gudowski (przewodniczący)
Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)
Sędzia SA Roman Dziczek
Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi wierzyciela "F.B.P." S.A. w W. na
zarządzenie komornika przy Sądzie Rejonowym Szczecin-Centrum w S. z dnia 10
grudnia 2010 r. o zwrocie wniosku o wszczęcie egzekucji, przy uczestnictwie
dłużnika Magdaleny Ł., po rozstrzygnięciu w Izbie Cywilnej na posiedzeniu jawnym
w dniu 30 listopada 2011 r. zagadnienia prawnego przedstawionego przez Sąd
Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z dnia 15 czerwca 2011 r.:
"Czy dokument pełnomocnictwa jest warunkiem formalnym wniosku (art. 126 §
3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) o wszczęcie postępowania egzekucyjnego na
podstawie tytułu wykonawczego, o którym mowa w art. 783 § 4 k.p.c., składanego
w systemie teleinformatycznym przez pełnomocnika wierzyciela?"
podjął uchwałę:
Pełnomocnik wierzyciela, składający do komornika za pośrednictwem
systemu teleinformatycznego obsługującego elektroniczne postępowanie
upominawcze wniosek o wszczęcie egzekucji na podstawie tytułu
wykonawczego, o którym mowa w art. 797 § 2 w związku z art. 783 § 4 k.p.c.,
ma obowiązek wykazać swoje umocowanie w sposób określony w art. 89 § 1 i
art. 126 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
Uzasadnienie
Wierzyciel "F.B.P." S.A. w W. uzyskał w elektronicznym postępowaniu
upominawczym tytuł wykonawczy przeciwko dłużniczce Magdalenie Ł. W toku
postępowania rozpoznawczego wierzyciel reprezentowany był przez radcę
prawnego, który w pozwie powołał się na udzielone mu pełnomocnictwo w sposób
przewidziany w art. 89 § 1 zdanie czwarte k.p.c. Następnie, korzystając z
możliwości przewidzianej w art. 797 § 2 k.p.c., ten sam pełnomocnik wierzyciela za
pośrednictwem systemu teleinformatycznego obsługującego elektroniczne
postępowanie upominawcze złożył wniosek o wszczęcie egzekucji na podstawie
elektronicznego tytułu wykonawczego. Komornik wezwał wierzyciela do
uzupełnienia braków wniosku o wszczęcie egzekucji przez dołączenie
pełnomocnictwa. Wobec niezastosowania się do wezwania, zwrócił wniosek,
wskazując jako podstawę art. 130 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.
Wierzyciel zaskarżył zarządzenie skargą na czynności komornika, którą Sąd
Rejonowy Szczecin-Centrum oddalił postanowieniem z dnia 21 lutego 2011 r. Sąd
przyjął, że art. 126 § 31
k.p.c. oraz art. 89 § 1 zdanie czwarte k.p.c. nie mają
zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż odnoszą się wyłącznie do elektronicznego
postępowania upominawczego, a postępowanie egzekucyjne takim postępowaniem
nie jest. Wierzyciel wniósł zażalenie na postanowienie, argumentując, że w
postępowaniu egzekucyjnym, prowadzonym na podstawie wniosku złożonego za
pośrednictwem systemu teleinformatycznego, wystarczające jest powołanie się na
pełnomocnictwo w sposób uregulowany w art. 89 § 1 zdanie czwarte k.p.c., nie ma
natomiast zastosowania art. 126 § 3 w związku z art. 13 § 2 k.p.c., ponieważ
wyłączają go postanowienia art. 126 § 31
w związku z art. 89 i art. 13 § 2 k.p.c.
Sąd Okręgowy w Szczecinie, rozpoznając zażalenie, powziął wątpliwość
wyrażoną w przedstawionym zagadnieniu prawnym. Zwrócił uwagę, że w
postępowaniu egzekucyjnym wszczynanym zgodnie z art. 797 § 2 k.p.c. przez
złożenie elektronicznego wniosku na podstawie tytułu wykonawczego, o którym
mowa w art. 783 § 4 k.p.c., nie została uregulowana wprost kwestia dotycząca
wymagań formalnych w zakresie pełnomocnictwa. W piśmiennictwie, orzecznictwie
sądów powszechnych i praktyce komorniczej ścierają się dwa poglądy. Według
jednego, przy składaniu wniosku o wszczęcie egzekucji za pośrednictwem systemu
teleinformatycznego obsługującego elektroniczne postępowanie upominawcze na
podstawie art. 13 § 2 k.p.c. mają zastosowanie przepisy dotyczące elektronicznego
postępowania upominawczego, w tym art. 89 § 1 zdanie czwarte oraz art. 126 § 31
k.p.c., ponieważ postępowanie egzekucyjne jest kontynuacją rozpoznawczego
postępowania elektronicznego i wszczyna się je w taki sam sposób. Wystarczy więc
powołanie się na udzielone pełnomocnictwo oraz wskazanie podstaw umocowania
przez organy, przedstawiciela ustawowego i osoby wymienione w art. 67 k.p.c., nie
jest natomiast konieczne przedłożenie pełnomocnictwa ani odpisu z Krajowego
Rejestru Sądowego. Drugi pogląd kwestionuje dopuszczalność odpowiedniego
stosowania w postępowaniu egzekucyjnym przepisów o elektronicznym
postępowaniu upominawczym. Podkreśla się szczególny charakter tych przepisów,
wyłączający ich rozszerzającą interpretację, i w konsekwencji uznaje się
konieczność traktowania braku pełnomocnictwa jako braku formalnego pisma
procesowego wierzyciela.
Sąd Okręgowy opowiedział się za pierwszym zapatrywaniem i zwrócił uwagę
na jego racjonalność. Jego zdaniem, istotą postępowania teleinformatycznego jest
szybkość i odstąpienie od składania dokumentów w postaci papierowej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Elektroniczne postępowanie upominawcze, umożliwiające wykorzystanie w
postępowaniu cywilnym elektronicznych technik komunikacji i przetwarzania danych
powszechnie używanych w życiu społecznym, zostało wprowadzone do kodeksu
postępowania cywilnego ustawą z dnia 9 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy –
Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 26, poz.
156). Stanowi postępowanie odrębne, którego zasadnicza konstrukcja została ujęta
w art. 50528
-50537
oraz w art. 68 zdanie drugie, art. 89 zdanie czwarte, art. 126 § 31
i art. 1311
k.p.c. Sprecyzowanie technicznych kwestii związanych z obsługą
postępowania nastąpiło w § 272a i nast. rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z
dnia 23 lutego 2007 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. Nr
38, poz. 249 ze zm.). Założeniem elektronicznego postępowania upominawczego
jest podejmowanie czynności procesowych przez powoda i dokonywanie czynności
sądowych wyłącznie w formie zapisów w systemie teleinformatycznym, bez
prowadzenia papierowych akt sądowych. Pisma procesowe w tradycyjnej formie
może wnosić jedynie pozwany, jednak i one przenoszone są do systemu
teleinformatycznego w formie skanów. Na potrzeby elektronicznego postępowania
upominawczego w art. 68 zdanie drugie i w art. 89 § 1 zdanie czwarte w związku z
art. 126 § 31
k.p.c. wyłączony został obowiązek wykazywania dokumentem swojego
umocowania przez osoby dokonujące czynności procesowych jako przedstawiciele
ustawowi, organy lub osoby wymienione w art. 67 k.p.c., a także jako pełnomocnicy
procesowi. Zastąpił go obowiązek wskazania, a więc wyjaśnienia podstawy swojego
umocowania, gdy wynika ono z pełnomocnictwa, a także podanie daty jego
udzielenia, zakresu oraz okoliczności wymienionych w art. 87 k.p.c. Odstąpienie od
wymagania udokumentowania umocowania na rzecz obowiązku wskazania jego
podstawy uzasadnione zostało w projekcie ustawy potrzebą szybkiego wydania
orzeczenia i powszechną praktyką przedstawiania przez pełnomocników
uwierzytelnionych przez nich odpisów pełnomocnictw, a także komplikacjami, jakie
wiązałyby się z koniecznością przekazywania dokumentów papierowych w
postępowaniu pozbawionym tradycyjnych akt (por. Sejm VI kadencji, druk nr 859).
Nowelizacja dokonana ustawą z dnia 9 stycznia 2009 r. określiła także sposób
nadawania klauzul wykonalności nakazom zapłaty wydanym w elektronicznym
postępowaniu upominawczym. Klauzula nadawana jest z urzędu (art. 782 § 2
k.p.c.) i pozostawiana w systemie teleinformatycznym (art. 783 § 4 k.p.c.).
Wierzyciel, który na podstawie takiego tytułu zamierza wszcząć egzekucję, ma
do wyboru dwa sposoby; może skierować do komornika wniosek w formie pisma i
dołączyć do niego wydruk nakazu z klauzulą z systemu teleinformatycznego (art.
793 § 3 k.p.c.) albo złożyć wniosek o wszczęcie egzekucji za pośrednictwem
systemu teleinformatycznego obsługującego elektroniczne postępowanie
upominawcze (art. 797 § 2 k.p.c.), w którym tylko powołuje się na wydany tytuł. W
obu wypadkach komornik ma obowiązek zweryfikować w systemie
teleinformatycznym istnienie i treść tytułu (§ 6 i nast. rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 23 grudnia 2009 r. w sprawie szczegółowych czynności
Krajowej Rady Komorniczej oraz szczegółowych czynności komornika związanych
z egzekucją prowadzoną na podstawie elektronicznego tytułu wykonawczego,
Dz.U. Nr 224, poz. 1805). Jeśli wniosek został złożony w drodze elektronicznej,
komornik dokonuje wydruku wniosku i tytułu wykonawczego, opatruje wydruk
weryfikacyjny tytułu adnotacją o odebraniu elektronicznego wniosku o wszczęcie
egzekucji i o zgodności wydruku weryfikacyjnego z elektronicznym tytułem
wykonawczym. Do obowiązków komornika należy także odnotowanie w systemie
teleinformatycznym faktu prowadzenia egzekucji, daty jej zakończenia i wyniku.
Ustawa z dnia 9 stycznia 2009 r. nie wprowadziła do postępowania
egzekucyjnego innych zmian. Przepis umożliwiający wykorzystania przez
wierzyciela teleinformatycznej drogi złożenia wniosku egzekucyjnego nie zawiera
odesłania do art. 126 § 31
ani do art. 68 zdanie drugie i art. 89 § 1 zdanie czwarte
k.p.c. Niezamieszczenie w przepisach o postępowaniu egzekucyjnym dalszych
postanowień dotyczących wymagań formalnych, jakie musi spełniać wniosek
egzekucyjny złożony z wykorzystaniem systemu teleinformatycznego, rodzi
potrzebę sięgnięcia, na podstawie odesłania zawartego w art. 13 § 2 k.p.c., do
przepisów o procesie.
Problem przedstawiony przez Sąd Okręgowy sprowadza się do wątpliwości,
czy w tym wypadku należy odpowiednio zastosować przepisy o procesowym
postępowaniu "zwykłym" – jak zrobił komornik i co zaakceptował Sąd pierwszej
instancji – czy też specyfika postępowania wykonawczego opartego na
elektronicznym tytule wykonawczym uzasadnia przeniesienie do postępowania
egzekucyjnego ułatwień przewidzianych w postępowaniu rozpoznawczym, mimo że
jest to postępowanie odrębne i to niejako podwójnie, gdyż stanowi "podrodzaj"
innego postępowania odrębnego, tj. postępowania upominawczego (art. 50528
k.p.c.). Umieszczenie postanowień dotyczących szczególnego sposobu ujawniania
umocowania w postępowaniu elektronicznym w przepisach dotyczących
postępowania "zwykłego" nie może uzasadniać przyporządkowania ich do tego
postępowania, ponieważ przeczy temu ich wyraźne powiązanie z elektronicznym
postępowaniem upominawczym i potraktowanie ich jako wyjątków od reguły
obowiązującej w postępowaniu "zwykłym".
W piśmiennictwie nie ma zgodności co do tego, czy przepisy o procesie, które
art. 13 § 2 k.p.c. nakazuje stosować odpowiednio do innych rodzajów postępowań
unormowanych w kodeksie, należy rozumieć jako przepisy dotyczące postępowania
"zwykłego", czy pojęcie to obejmuje także postępowania odrębne. Odnosząc ten
problem do postępowania egzekucyjnego wyrażano pogląd, że przepisy o
postępowaniach odrębnych mają charakter norm szczególnych i sprecyzowany
zakres zastosowania, wobec czego nie powinny być stosowane odpowiednio w
innych postępowaniach ani między sobą. Za tym rozwiązaniem, mającym bardziej
przekonujące uzasadnienie teoretyczne, opowiedział się Sąd Najwyższy w
uzasadnieniu uchwały z dnia 4 stycznia 2008 r., III CZP 113/07 (OSNC 2009, nr 1,
poz. 4). Prezentowane było jednak także zapatrywanie, że w postępowaniu
egzekucyjnym możliwe jest odpowiednie stosowanie przepisów o postępowaniach
odrębnych. Wniosek taki nasuwa wyłączenie w art. 4799
§ 2 k.p.c. zastosowania § 1
tego przepisu do wniosku o zabezpieczenie powództwa, zbędne przy przyjęciu, że
przepisy postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych nie mają
zastosowania w innych rodzajach postępowań.
Jednak nawet przyjęcie dopuszczalności odpowiedniego zastosowania w
postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym na podstawie elektronicznego tytułu
wykonawczego przepisów o elektronicznym postępowaniu rozpoznawczym nie daje
dostatecznych podstaw do przeniesienia szczególnych reguł powoływania swojego
umocowania przez pełnomocnika i osoby, o których mówi art. 68 § 1 zdanie drugie
k.p.c. Sprzeciwia się temu wyjątkowość art. 68 § 1 zdanie drugie i art. 89 § 1 zdanie
czwarte w związku z art. 126 § 31
k.p.c. i wyraźne ograniczenie ich stosowania
wyłącznie do elektronicznego postępowania upominawczego. Konieczność ścisłego
rozumienia tego ograniczenia potwierdza treść art. 50537
§ 1 k.p.c., który – w razie
uchylenia nakazu lub utraty mocy na skutek wniesienia sprzeciwu i przekazania
sprawy sądowi ogólnie właściwemu – nakazuje wszczęcie czynności prowadzących
do usunięcia braków formalnych pozwu, obejmujących także należyte wykazanie
umocowania. Nawet więc w postępowaniu rozpoznawczym, będącym kontynuacją
postępowania zapoczątkowanego wniesieniem elektronicznego pozwu, ułatwienia
dla osób reprezentujących strony ustają, a wystarczające wcześniej oświadczenie
musi zastąpić konkretny dokument. Tym bardziej więc nie można przenosić
uproszczeń do postępowania egzekucyjnego, stanowiącego samodzielny i
odmienny od postępowania rozpoznawczego rodzaj postępowania cywilnego,
niebędący koniecznym ciągiem dalszym postępowania rozpoznawczego.
Należy ponadto pamiętać, że prawidłowe umocowanie osób reprezentujących
stronę ma istotne znaczenie w procesie cywilnym. Nienależyte umocowanie
pełnomocnika może prowadzić do nieważności postępowania (art. 379 pkt 2 k.p.c.) i
podlega kontroli organu prowadzącego to postępowanie. Oświadczenie
pełnomocnika wyjaśniające podstawy udzielonego mu pełnomocnictwa w zakresie
przewidzianym w art. 89 § 1 zdanie czwarte k.p.c. nie zapewnia możliwości kontroli
prawidłowości umocowania, jaką daje analiza dokumentu pełnomocnictwa.
Argumentów tych nie może przeważyć wprowadzenie alternatywnego w stosunku
do wniosku składanego w sposób przewidziany w art. 760 § 1 k.p.c. sposobu
wystąpienia o wszczęcie egzekucji. Wykorzystanie systemu teleinformatycznego w
postępowaniu egzekucyjnym co do zasady ogranicza się obecnie do przesłania w
tej formie przez wierzyciela wniosku wskazującego elektroniczny tytuł wykonawczy.
Wniosek ten zostaje następnie wydrukowany przez komornika i przybiera postać
papierową (§ 7 rozporządzenia wykonawczego z dnia 23 grudnia 2009 r.); w takiej
postaci prowadzone są także akta komornicze (§ 21 i nast. rozporządzenia Ministra
Sprawiedliwości z dnia 20 grudnia 2005 r. w sprawie określenia szczegółowych
przepisów o biurowości i ewidencji operacji finansowych kancelarii komorniczych,
Dz.U. Nr 266, poz. 2242).
Argumenty Sądu Okręgowego oparte na przeświadczeniu o celowości
zapewnienia wierzycielowi możliwości wniesienia za pośrednictwem systemu
teleinformatycznego kompletnego, poprawnego formalnie wniosku stanowią wyraz
oczekiwań, że droga elektroniczna dokonywania czynności w postępowaniu
cywilnym będzie alternatywą tradycyjnej w szerokim zakresie, obejmującym także
postępowanie egzekucyjne. Ten postulat jest jednak na obecnym etapie propozycją
de lege ferenda i wykracza poza granice określone nowelizacją z dnia 9 stycznia
2009 r.; dopiero odpowiednie decyzje ustawodawcze mogą zmienić stan istniejący.
Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę, jak na wstępie.