Wyrok z 5 września 2025, sygn. III C 613/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 5 września 2025 r.

Sąd Rejonowy Szczecin- Centrum w Szczecinie – Wydział III Cywilny

w składzie: Przewodniczący: Sędzia Małgorzata Janik-Białek

Protokolant: stażysta W. Ś.

po rozpoznaniu w dniu 5 września 2025 r. w U.

na rozprawie

sprawy z powództwa Gminy Miasto U. - (...) w U.

przeciwko G. V. i H. I.

o opróżnienie lokalu mieszkalnego

I.  nakazuje pozwanym G. V. i H. I., aby opróżnili i wydali powódce Gminie Miasto U. w stanie wolnym od osób i rzeczy lokal mieszkalny nr (...), położony w U. przy ul(...) ;

II.  ustala, iż pozwanej G. V. przysługuje uprawnienie do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu i wstrzymuje wykonanie opróżnienia lokalu opisanego w pkt. I do czasu złożenia ww. pozwanej przez Gminę Miasto U. oferty zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu;

III.  zasądza od pozwanych G. V. i H. I. solidarnie na rzecz powódki kwotę 680 (sześciuset osiemdziesięciu) złotych tytułem zwrotu kosztów procesu, w tym kwotę 480 (czterystu osiemdziesięciu) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnia się wyroku do dnia zapłaty.

Sędzia Małgorzata Janik- Białek

UZASADNIENIE

wyroku z dnia 5 września 2025 r.

Pozwem złożonym w dniu 25 lipca 2024 r. powódka Gmina Miasto U. wniosła o:

1)  nakazanie pozwanej G. V., aby opróżniła i wydała powódce lokal mieszkalny położony w U. przy ul. (...). (...) w stanie wolnym od osób i rzeczy;

2)  nieorzekanie o uprawnieniu do lokalu socjalnego z uwagi na samowolne zajęcie lokalu i brak statusu lokatora po stronie pozwanej;

3)  zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w ich zapłacie.

W uzasadnieniu swojego stanowiska procesowego powódka wskazała, że lokal przy ul. (...). (...) w U. stanowi własność Gminy Miasto U.. Powódka zawarła umowę najmu spornego lokalu socjalnego z T. K. w dniu 27 lutego 2020 r. na czas oznaczony wynoszący 24 miesiące, począwszy od dnia następującego po dniu, w którym spisany został protokół zdawczo-odbiorczy, tj. od dnia 13 marca 2020 r. T. K. zmarła w dniu 25 lipca 2020 r., a po jej śmierci do lokalu wprowadziła się jej wnuczka – pozwana G. V..

Matka pozwanej – E. V. (1) zwróciła się do powódki z wnioskiem o regulację stanu prawnego lokalu w dniu 30 marca 2023 r. wskazując, iż w lokalu zamieszkuje ona wraz z pozwaną G. V.. Powódka przeprowadziła postępowanie wyjaśniające w sprawie spornego lokalu i pismem z dnia 6 maja 2024 r. poinformowała matkę pozwanej, że brak jest możliwości zawarcia umowy najmu, albowiem T. K. w chwili śmierci zamieszkiwała sama, a poza tym z wiadomości powziętych od sąsiadów wynika, iż w lokalu zamieszkuje obecnie wyłącznie pozwana G. V., która wprowadziła się jakiś czas po śmierci najemcy. Jednocześnie w piśmie tym powódka wezwała stronę pozwaną do opróżnienia i wydania lokalu w terminie do dnia 31 maja 2024 r. Powódka wskazała, że pozwana dokonała samowolnego zajęcia spornego lokalu socjalnego i nie przysługuje jej status lokatora w myśl ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, w związku z czym powódka wnosi o nieorzekanie o uprawnieniu pozwanej do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu.

Pozwana G. V. w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na swoją rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego powiększonych o opłatę od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Względnie z ostrożności procesowej pozwana wniosła o ustalenie, że przysługuje jej prawo do zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego.

Uzasadniając powyższe zaprzeczono przede wszystkim, że lokal został zajęty samowolnie. Wskazano, że babcia pozwanej – T. K. była bardzo schorowana, nie poruszała się samodzielnie, a ostatnie miesiące życia spędziła w łóżku. Z tego też względu dotychczasowa lokatorka wymagała nieustannej pomocy najbliższych członków rodziny, którzy na jej prośbę na zmianę przebywali z nią w lokalu. Stan zdrowia T. K. stale się pogarszał, dlatego też pomoc członków rodziny konieczna była 24 godziny na dobę.

Pozwana wskazała przy tym, że kilkanaście tygodni przed śmiercią babci zmuszona była nocować w lokalu przez kilka dni z rzędu zajmując się babcią w nocy. Gdy zaś wychodziła do pracy babcią zajmowała się jej matka E. V. (2). W ostatnich tygodniach życia babci pozwana stale przebywała z T. K., w mieszkaniu tym znajdowały się jej rzeczy osobiste i centrum życiowe.

W konsekwencji podniesiono, że pozwana nie zajęła tegoż lokalu samowolnie. Została do niego wprowadzona przez zmarłą babcię, której bez reszty w ostatnich tygodniach życia poświęcała swoją uwagę. Jednocześnie pozwana utrzymuje się z bardzo niskiego wynagrodzenia na poziomie najniższego wynagrodzenia krajowego. Jednakże pozwana opłaty za lokal uiszcza bez jakiejkolwiek zwłoki i lokal ten nie jest zadłużony. Pozwana obecnie nie posiada tytułu prawnego do innego lokalu mieszkalnego. Nie ma również możliwości zamieszkania w innym miejscu, w szczególności u rodziny. Pozwana ze względu na swoją sytuację materialną nie jest w stanie kupić lub wynająć lokalu. Co więcej należy zauważyć, iż pozwana wraz z najbliższymi bezgranicznie poświęciła czas umierającej babci. Nadto w tym też okresie nie mogła znaleźć lepiej płatnej pracy właśnie ze względu na czas poświęcany babci.

Całokształt działań podejmowanych przez powódkę jest oceniany przez pozwaną negatywnie. Jawią się one jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Pozwana mając do dyspozycji cały aparat administracyjno-prawny podejmuje bezduszne pozbawione moralnego usprawiedliwienia decyzje o zawarciu krótkoterminowej umowy najmu z poprzednią lokatorką, która następnie nie była przedłużana.

Pozwana wniosek o oddalenie powództwa opiera na normie prawnej wynikającej z art. 5 k.c. wskazując, że przepis ten jest klauzulą generalną, co oznacza, że zawiera zwroty niedookreślone, którym można nadać konkretne znaczenie dopiero w procesie stosowania prawa przez sąd, po rozważeniu okoliczności konkretnej sprawy.

Zarówno pozwana jak i jej pełnomocnik w pełni podzielają aktualny nurt orzecznictwa, który dopuszcza jedynie w wyjątkowych sytuacjach oddalenie powództwa windykacyjnego na podstawie art. 5 k.c. Jednocześnie zwrócono uwagę, że Trybunał Konstytucyjny orzekając o zgodności art. 5 k.c. z art. 64 ust. 1 Konstytucji RP wskazał, że zawarta w art. 5 k.c. klauzula generalna jest przydatna do nadawania stosowaniu przepisów bezpośredniego sensu aksjologicznego zakorzenionego w konstytucji (wyrok TK z 17 października 2000 r., sygn. SK 5/99). Jednocześnie za dopuszczeniem oceny powództwa o eksmisję z lokalu mieszkalnego w świetle art. 5 k.c. silnie przemawia też wzgląd na art. 8 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie 4 lipca 1950 r., który stanowi, że każdy ma prawo do ochrony swojego mieszkania. Art. 8 Konwencji kładzie nacisk na niematerialne wartości związane z miejscem zamieszkania, co wynika z wykładni systemowej tego przepisu. Konwencja chroni więc także emocjonalny związek jednostki z mieszkaniem i związane z tym poczucie bezpieczeństwa.

Pozwana stoi na stanowisku, że w niniejszej sprawie obowiązkiem sądu orzekającego jest rozważenie czy nakazanie jej opuszczenia spornego lokalu jest proporcjonalne i rozsądne w świetle art. 8 ust. 2 Konwencji. Za uzasadnione strona pozwana uważa zajęcia stanowiska, że wymagana przez (...) ocena proporcjonalności eksmisji powinna być dokonana właśnie w płaszczyźnie art. 5 k.c. W konsekwencji, stwierdzenie, że eksmisja jest konieczna w demokratycznym państwie prawa ze względu na konieczność ochrony praw innych osób albo interes publiczny, powinno więc skutkować uznaniem powództwa za nadużycie prawa podmiotowego. Taka wykładnia art. 5 k.c. w związku z art. 222 § 2 k.c. zapewnia poszanowanie art. 8 ust. 1 i 2 Konwencji. Reasumując, sąd rozpoznający sprawę o nakazanie opróżnienia lokalu jest nie tylko uprawniony, ale nawet zobowiązany, do uznania tego żądania za nadużycie prawa podmiotowego, jeżeli dojdzie do przekonania, że orzeczenie eksmisji – mimo braku tytułu prawnego po stronie pozwanych – mogłoby naruszać zasadę proporcjonalności.

Strona powodowa w piśmie procesowym z 19 listopada 2024 r. zwróciła uwagę na rozbieżność prezentowanych przez pozwaną i jej matkę oświadczeń co do osób zamieszkujących ze zmarłą najemczynią oraz opieki nad nią. Strona pozwana w odpowiedzi na pozew wskazała, że pozwana zamieszkiwała w lokalu, zaś gdy wychodziła do pracy to babcia zajmowała się matka pozwanej – E. V. (1). Z kolei w protokole z wyjaśnień E. V. (1) z dnia 8 października 2020 r., który załączony został do pozwu, matka pozwanej utrzymuje, że to ona mieszkała ze zmarłą najemczynią, a co więcej – że mieszkały same. Nie sposób wobec tego uznać twierdzenia strony pozwanej za prawdziwe, a tym samym, aby pozwana mogła skutecznie wstąpić w stosunek najmu po zgonie najemcy na mocy ustawy. Ponadto, jak wynika z pisemnych zeznań sąsiadki S. Ś., w lokalu przed śmiercią widywana była jedynie kobieta w średnim wieku, a z uwagi na wiek pozwanej nie sposób zakwalifikować jej do grona desygnatów tej nazwy, a zatem mogła to być jedynie matka pozwanej lub wynajęta opiekunka, która i tak widywana była jedynie w godzinach porannych.

Niezależnie od powyższego powódka wskazała, że umowa najmu socjalnego lokalu zawarta została ze zmarłą najemczynią, tj. babcią pozwanej T. K. w dniu 27 lutego 2020 r. na czas oznaczony wynoszący 24 miesiące. Wobec tego, nawet gdyby pozwana wstąpiła w stosunek najmu po zgonie najemcy, co jednak nie nastąpiło, to umowa niniejsza i tak już by wygasła. Wobec tego pozwana nie posiada żadnego tytułu prawnego do lokalu, a tym samym nie spełniła się przesłanka niezbędna dla oddalenia niniejszego powództwa.

Zdaniem powódki zasadność powództwa windykacyjnego jest oczywista, a w sprawie zostały spełnione wszelkie przesłanki roszczenia windykacyjnego bowiem podmiotowi występującemu z roszczeniem wydobywczym przysługuje status właściciela (bezsporne na gruncie niniejszej sprawy), podmiot ten został pozbawiony faktycznego władztwa nad rzeczą – stanowiącą przedmiot jego własności, a rzeczą tą władają nieuprawnione do tego osoby.

W piśmie z dnia 7 maja 2025 r. strona powodowa wskazała, że w spornym lokalu zamieszkuje zarówno pozwana jak i H. I. i wobec tego wniosła o wezwanie do udziału w sprawie H. I.. Wniosek ten został uwzględniony przez sąd i postanowieniem z dnia 21 maja 2025 r. wezwano do udziału w sprawie w charakterze pozwanego H. I..

Pozwany H. I., reprezentowany przez tego samego pełnomocnika, co pozwana G. V., wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego powiększonych o opłatę od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. Względnie, z ostrożności procesowej, wniesiono o ustalenie, że pozwanemu przysługuje prawo do zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego.

W uzasadnieniu powyższego wskazano, że miejsce pracy pozwanej G. V. zostało zlikwidowane i obecnie ona nie pracuje, pozostaje na zwolnieniu lekarskim. Natomiast pozwany H. I. opiekuje się pozwaną. Zaprezentowano przy tym argumentację analogiczną jak w przypadku pozwanej G. V., iż wszystkie okoliczności niniejszej sprawy winny być wzięte pod uwagę przy rozważeniu zastosowania art. 5 k.c.

Powódka w piśmie przygotowawczym z 8 lipca 2025 r. podkreśliła, iż pozwana G. V. po zgonie najemcy nie wstąpiła w stosunek najmu spornego lokalu, bowiem – poza faktem niezamieszkiwania w spornym lokalu stale i wspólnie z najemcą – nie jest możliwe wstąpienie w stosunek najmu lokalu socjalnego po śmierci byłego najemcy. Przepis art. 691 k.c. nie dotyczy lokali socjalnych i w tym sensie wstąpienie w stosunek najmu tego lokalu nie może nastąpić.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

Lokal socjalny przy ul. (...). (...) w U. stanowi własność Gminy Miasto U..

Niesporne.

Na podstawie umowy najmu lokalu socjalnego z dnia 27 lutego 2020 r. T. K. została najemczynią lokalu socjalnego nr (...) położonego w budynku przy ul. ks. G. X. o łącznej powierzchni użytkowej 37,69 m ², który jest wyposażony w instalacje wodno-kanalizacyjną, elektryczną, gazową i ogrzewanie sieciowe. Umowa została zawarta na czas oznaczony – na 24 miesiące od dnia następnego po dniu spisania protokołu zdawczo-odbiorczego, stanowiącego załącznik nr 1 do umowy w związku z prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Szczecinie z dnia 163 stycznia 2004 r. (sygn. akt I C 740/03). W umowie nie zostały wskazane żadne osoby uprawnione do korzystania z lokalu, a wydanie mieszkania i spisanie protokołu miało miejsce 12 marca 2020 r.

Dowód:

- umowa najmu lokalu socjalnego k. 5-7,

- protokół zdawczo-odbiorczy lokalu k. 8-9.

T. K. była osobą schorowaną. Po przebytym udarze i złamaniu nogi była zmuszona do leżącego trybu życia. Wymagała stałej pomocy przy czynnościach życia codziennego, w tym karmieniu i higienie osobistej. W czynnościach tych T. K. pomagała zarówno córka E. V. (1), jak i jej wnuczka G. V., ale także osoba świadcząca usługi opiekuńcze przy osobach schorowanych i leżących oraz siostra T. K..

G. V. nie miała stałego miejsca zamieszkania. Pomieszkiwała u koleżanek zajmując pokój w wynajętym mieszkaniu. Na wyraźną prośbę swojej babci, a także własną chęć pomocy, wiosną 2020 roku wprowadziła się do lokalu najmowanego przez babcię tj. lokalu przy ul(...) w U., w którym zajęła mniejszy pokój. W przeprowadzce pomagał jej ojciec D. V.. Od tego czasu G. V. stale mieszkała ze swoją babcią w ww. lokalu. Pracowała na zmiany, a w czasie wolnym opiekowała się babcią.

Dowód:

- protokół z wyjaśnień k. 21-22,

- zeznania świadka S. Ś. k. 101, k. 104-105v.,

- zeznania świadka E. V. (1) k. 101v., 105v.-109,

- zeznania świadka D. V. k. 101v.-102, 109-111v.,

- zeznania świadka G. I. k. 100v.,

- zeznania świadka S. V. k. 173v.,

- zeznania pozwanej G. V. k. 173v.-174,

- zeznania pozwanego H. I. k. 174.

T. K. zmarła w dniu 25 lipca 2020 r.

Niesporne.

Po śmierci T. K. w lokalu przy ul. (...) w U. wciąż zamieszkiwała G. V.. Czasowo zamieszkiwała tam również jej siostra S. V., która po śmierci swojego narzeczonego znajdowała się w ciężkim stanie psychicznym. W związku z tym siostra G. V. pomagała jej z dziećmi, by nie zaniedbywały one obowiązków szkolnych, a jednocześnie była wsparciem dla swojej siostry.

Dowód:

- zeznania świadka G. I. k. 100v.,

- zeznania świadka E. V. (1) k. 101v., 105v.-109,

- zeznania świadka S. V. k. 173v.,

- zeznania pozwanej G. V. k. 173v.-174.

Wnioskiem z 30 marca 2023 r. E. V. (1) zwróciła się do Zarządu Budynków i Lokali Komunalnych w U. o regulację stanu prawnego lokalu mieszkalnego po zgonie najemcy. Oświadczyła przy tym, że ma niezaspokojone potrzeby mieszkaniowe i obecnie wraz z córką G. V. zamieszkują w lokalu nr (...) przy ul. (...) w U., a jednocześnie nie mają żadnych nieruchomości, wartościowych ruchomości i zasobów pieniężnych.

Dowód:

- wniosek o regulację stanu prawnego lokalu mieszkalnego k. 14-16,

- oświadczenie o potrzebach mieszkaniowych i zamieszkiwaniu k. 16v,

- oświadczenie o nieposiadaniu tytułu prawnego do innego lokalu k. 17,

- oświadczenie o stanie majątkowym k. 17v.-18,

- zaświadczenia i deklaracje o dochodach k. 18v.-20.

Pismem z dnia 6 maja 2024 r. (...) poinformował E. V. (1), że z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego wynika, że nie zamieszkiwała ona stale i wspólnie z najemczynią T. K. w momencie jej śmierci. Tym samym zobowiązano E. V. (1) w terminie do 31 maja 2024 r. do przekazania lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w U. w stanie wolnym od rzeczy i osób.

Dowód:

- pismo z dnia 6 maja 2024 r. k. 23,

- zwrotne potwierdzenie odbioru k. 23 v.

Pismem z dnia 10 czerwca 2024 r. (...) wezwał G. V. do wydania lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w U. w stanie wolnym od rzeczy i osób.

Dowód:

- wezwanie (...).(...).024.(...).(...).MC k. 24,

- zwrotne potwierdzenie odbioru k. 24v.

Pismem z dnia 16 lipca 2024 r. (...) ponownie wezwał G. V. do wydania lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w U. w stanie wolnym od rzeczy i osób w nieprzekraczalnym terminie do dnia 23 lipca 2024 r.

Dowód:

- wezwanie k. 25,

- pocztowa książka nadawcza k. 26.

G. V. w okresie od września 2020 r. do sierpnia 2022 r. płaciła na rzecz (...) po 300 zł miesięcznie.

Dowód:

- lista transakcji k. 75-77.

Obecnie G. V. jest w ciąży i z tego powodu nie świadczy pracy – przebywa na zwolnieniu lekarskim. Przed zajściem w ciążę G. V. nie była zarejestrowana w urzędzie pracy i pracowała jako kasjer/sprzedawca w sklepie (...). Nie toczy się i nie toczyło się postępowanie o ubezwłasnowolnienie G. V.; nie korzysta ona z pomocy Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w U.. Miejsce pracy G. V. zostało zlikwidowane, a umowa o pracę została rozwiązana w dniu 13 maja 2025 r. Obecnie G. V. utrzymuje się ze świadczenia z ZUS w kwocie około 3.000 zł miesięcznie. Jej dochody nie pozwalają na zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych.

Dowód:

- zaświadczenie od lekarza specjalisty ginekologii i położnictwa k. 171,

- porozumienie stron rozwiązujące umowę o pracę k. 172,

- pismo Powiatowego Urzędu Pracy k. 47,

- pismo z Sądu Okręgowego w Szczecinie X Wydział Cywilny k. 49,

- pismo z Sądu Okręgowego w Szczecinie I Wydział Cywilny k. 51,

- pismo (...) w U. k. 52,

- pismo (...) Oddział w U. k. 54,

- umowa o pracę z 13 lipca 2024 r. k. 66,

- historia rachunku k. 67-74a,

- zeznania pozwanej G. V. k. 173v.-174.

H. I. jest partnerem G. V.. Wprowadził się do mieszkania przy ul. (...) w U. w marcu 2025 roku. Jest osobą zdolną do pracy, nie jest ubezwłasnowolniony całkowicie ani częściowo, nie jest niepełnosprawny i nie korzysta z pomocy Centrum Usług Społecznych w U..

Dowód:

- pismo z Sądu Okręgowego w Szczecinie I Wydział Cywilny k. 140,

- pismo z Sądu Okręgowego w Szczecinie X Wydział Cywilny k. 142,

- pismo Centrum Usług Społecznych w U. k. 143,

- pismo Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności k. 144,

- pismo (...) Oddział w U. k. 146,

- pismo Powiatowego Urzędu Pracy k. 155

- zeznania pozwanego H. I. k. 174.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo okazało się uzasadnione w zakresie roszczenia o opróżnienie i wydanie lokalu socjalnego.

Powód wnosił o nakazanie opróżnienia i wydania lokalu mieszkalnego położonego w U. przy ul. ks. (...) (...) (...) przez G. V. i H. I..

Podstawę zawartego w pozwie żądania wydania lokalu stanowił przepis art. 222 § 1 k.c. Stosownie do treści art. 222 § 1 k.c. właściciel może żądać od osoby, która faktycznie rzeczą włada, ażeby rzecz ta została mu wydana, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.

W świetle ustalonego w sprawie stanu faktycznego niewątpliwym jest, iż lokal socjalny przy ul. ks. G. X. (...)/(...) w U. stanowi własność Gminy Miasto U.. Najemcą tego lokalu socjalnego była babcia pozwanej G. K.. Umowa najmu została zawarta na czas oznaczony – do dnia 13 lutego 2023 r. i nie została przedłużona. Pozwana G. V. obecnie zajmuje lokal socjalny bez tytułu prawnego wraz z konkubentem – pozwanym H. I..

W niniejszej sprawie kluczowe znaczenie ma ocena, czy pozwana, jako wnuczka zmarłej najemczyni lokalu, mogła wstąpić w stosunek najmu po jej śmierci na podstawie art. 691 § 1 k.c. Zgodnie z treścią tego przepisu, w razie śmierci najemcy lokalu mieszkalnego w stosunek najmu wstępują: małżonek niebędący współnajemcą lokalu, dzieci najemcy i jego współmałżonka, inne osoby, wobec których najemca był obowiązany do świadczeń alimentacyjnych, oraz osoba pozostająca faktycznie we wspólnym pożyciu z najemcą. Analiza przepisu prowadzi do wniosku, że zawiera on katalog zamknięty ( numerus clausus) osób uprawnionych. Wymienione grupy osób zostały ujęte przez ustawodawcę w sposób wyraźny i nie pozostawia on możliwości rozszerzania ich zakresu poprzez wykładnię celowościową czy analogię. Ustawodawca ograniczył krąg uprawnionych wyłącznie do tych osób, które łączy z najemcą więź szczególna – prawna lub faktyczna – uzasadniająca konieczność zapewnienia im ochrony w sytuacji śmierci najemcy.

Wnuki nie zostały wymienione w art. 691 § 1 k.c., a tym samym ustawodawca nie przyznał im prawa wstąpienia w stosunek najmu po dziadkach. Podkreślić należy, że brak wymienienia wnuków w katalogu nie jest wynikiem przeoczenia ustawodawcy, lecz świadomej decyzji prawodawczej, która miała na celu zawężenie kręgu osób uprawnionych. Regulacja w obecnym brzmieniu weszła w życie z dniem 10 lipca 2001 r. na mocy ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. Zmiana ta wprost wyeliminowała możliwość wstępowania w stosunek najmu przez dalszych krewnych, takich jak wnuki czy prawnuki, a tym samym ustawodawca jednoznacznie przesądził o ich braku uprawnień w tym zakresie.

Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W uchwale z dnia 21 maja 2002 r., sygn. akt III CZP 26/02, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że „wnuk zmarłego najemcy nie należy do osób wymienionych w art. 691 § 1 k.c., także wtedy, gdy łączył go z najemcą więź gospodarcza i uczuciowa”. Oznacza to, że nawet w sytuacji, gdy wnuk rzeczywiście pozostawał z dziadkiem lub babcią we wspólnym gospodarstwie domowym, zamieszkiwał z nimi i sprawował nad nimi opiekę, okoliczności te nie mogą przesądzać o nabyciu prawa wstąpienia w stosunek najmu, jeżeli brak jest wyraźnej podstawy ustawowej.

Ponadto w odniesieniu do lokali socjalnych, których dotyczy niniejsza sprawa, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 września 2010 r., sygn. akt III CZP 51/10, stwierdził, że w tego rodzaju stosunek najmu w ogóle nie jest dopuszczalne wstąpienie po śmierci najemcy. Sąd Najwyższy uzasadnił swoje stanowisko tym, że lokal socjalny – w odróżnieniu od lokalu mieszkalnego wynajmowanego na zasadach ogólnych – ma charakter ściśle osobisty. Jego przyznanie jest związane z indywidualną sytuacją osoby najemcy, ocenianą przez gminę pod kątem jej możliwości finansowych i życiowych. Stosunek najmu lokalu socjalnego jest zatem nierozerwalnie związany z osobą najemcy i nie może być przedmiotem sukcesji ani dziedziczenia.

Takie rozwiązanie, choć na gruncie jednostkowym może prowadzić do sytuacji trudnych życiowo, znajduje swoje uzasadnienie w funkcji, jaką pełnią lokale komunalne i socjalne. Mają one służyć osobom znajdującym się w najtrudniejszym położeniu życiowym i materialnym, a nie stanowić quasi-majątkowego dobra rodzinnego przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Przyznanie prawa wstąpienia w stosunek najmu wnukom bądź dalszym zstępnym prowadziłoby w praktyce do swoistego dziedziczenia lokali z zasobu gminy, co byłoby sprzeczne z konstytucyjnie i ustawowo określoną funkcją tych mieszkań. Prowadziłoby także do ograniczenia możliwości zaspokajania potrzeb mieszkaniowych innych osób, które spełniają kryteria uprawniające do otrzymania lokalu socjalnego.

Co więcej, nawet gdyby – czysto hipotetycznie – przyjąć, że pozwana wstąpiła w stosunek najmu w miejsce swojej babci, to i tak nie mogłoby to prowadzić do uznania, że przysługuje jej obecnie prawo do zajmowania lokalu. Należy bowiem zauważyć, że umowa najmu, której stroną była zmarła najemczyni, została zawarta na czas określony, tj. do dnia 13 marca 2022 r. Po tej dacie stosunek najmu wygasł z mocy upływu czasu, niezależnie od tego, kto byłby najemcą. Tym samym nawet w przypadku przyjęcia najbardziej korzystnej dla pozwanej interpretacji, jej prawo do lokalu i tak ustało najpóźniej z chwilą upływu terminu obowiązywania umowy.

Podsumowując, zmarła najemczyni lokalu socjalnego była wyłącznym podmiotem stosunku najmu, a po jej śmierci stosunek ten wygasł. Pozwana, jako wnuczka zmarłej, nie należy do kręgu osób wskazanych w art. 691 § 1 k.c., a zatem nie mogła wstąpić w stosunek najmu po swojej babci. Brak jest również podstaw do przyjęcia takiego skutku w oparciu o orzecznictwo, które jednoznacznie wyklucza możliwość wstępowania w najem przez wnuki (uchwała SN z dnia 21 maja 2002 r., III CZP 26/02), a w odniesieniu do lokali socjalnych stwierdza wręcz brak jakiejkolwiek możliwości sukcesji (uchwała SN z dnia 23 września 2010 r., III CZP 51/10). Co więcej, nawet gdyby pozwana mogła wejść w prawa najemcy, to uprawnienie to i tak wygasło z dniem 13 marca 2022 r., tj. z chwilą zakończenia okresu obowiązywania umowy najmu.

Odnosząc się do sytuacji pozwanego – partnera pozwanej – należy wskazać, że pozwanemu nigdy nie przysługiwało prawo najmu spornego lokalu, nie był stroną umowy najmu, ani też nie spełniał żadnych przesłanek pozwalających na wstąpienie w stosunek najmu po śmierci pierwotnej najemczyni. W szczególności nie mieści się on w katalogu osób wymienionych w art. 691 § 1 k.c., a nadto wprowadził się do lokalu już po śmierci babci pozwanej, a także po dniu wygaśnięcia umowy najmu. Tym samym nigdy nie posiadał on żadnego tytułu prawnego do korzystania z lokalu. Pozwany nie jest także lokatorem w rozumieniu ustawy z dnia 21 czerwca 2021 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2023 r. , poz. 725), a zatem brak jest podstaw do orzekania wobec pozwanego o uprawnieniu do zwarcia umowy najmu socjalnego lokalu. W konsekwencji należy uznać, że pozwany zajmuje lokal bez tytułu prawnego.

Sąd przeanalizował również argumentację strony pozwanej, która powołuje się na zasady współżycia społecznego. Art. 5 k.c. stanowi, że nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. W orzecznictwie wskazuje się, że klauzula generalna niedopuszczalności czynienia ze swego prawa użytku sprzecznego z zasadami współżycia społecznego ma na celu zapobieganie stosowania prawa w sposób prowadzący do skutków nieetycznych lub rozmijających się w sposób zasadniczy z celem danej regulacji prawnej. Jeśli więc uwzględnienie powództwa, zgodnego z literą prawa, powodowałoby skutki rażąco niesprawiedliwe i krzywdzące, nie dające się zaakceptować z punktu widzenia norm moralnych i wartości powszechnie uznawanych w społeczeństwie, art. 5 k.c. zezwala na jego oddalenie. Należy jednak pamiętać, że istotą prawa cywilnego jest ochrona praw podmiotowych, tak więc odmowa udzielenia tej ochrony osobie, która korzysta z przysługującego jej prawa podmiotowego w sposób zgodny z jego treścią, może mieć miejsce zupełnie wyjątkowo i musi być uzasadniona istnieniem szczególnych okoliczności uzasadniających przyjęcie, że w określonym układzie stosunków uwzględnienie powództwa prowadziłoby do skutków szczególnie dotkliwych i nieakceptowanych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 sierpnia 2015 r. II CSK 55/14, LEX nr 1801548).

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie nie zaszły takie szczególne okoliczności. Istotą prawa cywilnego jest strzeżenie praw podmiotowych, a zatem wszelkie rozstrzygnięcia prowadzące do redukcji bądź unicestwienia tych praw mają charakter wyjątkowy. Wszelkie rozstrzygnięcia będące wyjątkiem od strzeżenia praw podmiotowych wymagają ostrożności oraz wnikliwego rozważenia wszelkich aspektów rozpoznawanego przypadku (wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 17 kwietnia 2019 r., I ACa 317/18, LEX nr 2673590). Podkreślić należy, że prawo własności jest prawem objętym ochroną konstytucyjną art. 21 Konstytucji RP. Ponadto art. 140 k.c. stanowi, że w granicach określonych przez ustawy i zasady współżycia społecznego właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem swego prawa, w szczególności może pobierać pożytki i inne dochody z rzeczy. W tych samych granicach może rozporządzać rzeczą.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 21 czerwca 2023 r., sygn. II CNPP 25/22, stwierdzono, iż zakresy stosowania art. 140 i art. 5 k.c. są rozłączne, a do odmiennego wniosku nie prowadzi fakt przywołania w nich tożsamego kryterium zasad współżycia społecznego. W każdym z powyższych unormowań pełni ono bowiem odmienne funkcje: w art. 140 k.c. jest czynnikiem określającym granice treści prawa własności, a w art. 5 k.c. służy do zbadania, czy akt czynienia użytku z prawa własności, czyli wykonywania składających się na to prawo uprawnień, nie stanowi przejawu nadużycia prawa podmiotowego. Badanie (nie)sprzeczności z zasadami współżycia społecznego jest przeprowadzane sekwencyjnie, w ściśle określonej kolejności: najpierw pod kątem wyznaczenia granic prawa własności, czyli mieszczących się w treści tego prawa sposobów korzystania z rzeczy i rozporządzania nią (art. 140 k.c.), a następnie weryfikacji, czy korzystanie z prawa własności - przysługującego w granicach ustalonych uprzednio na podstawie art. 140 k.c. - in casu stanowi nadużycie prawa podmiotowego i z tej przyczyny nie korzysta z ochrony (art. 5 k.c.).

Z koeli w wyroku z dnia 24 maja 2023 r. II NSNc 210/23 OSNKN 2023/2/9 Sąd Najwyższy wskazał, iż zagwarantowana w art. 21 Konstytucji RP ochrona prawa własności wyrażająca się w możliwości wytoczenia powództwa windykacyjnego lub negatoryjnego, nie może być trwale uchylona na podstawie art. 5 k.c. Jest tak również dlatego, że wytoczenie powództwa negatoryjnego nie stanowi użytku z prawa sprzecznego z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem w rozumieniu art. 5 k.c. Wręcz przeciwnie, umożliwia ono stronie powodowej korzystanie z własności zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa. Powództwo windykacyjne, jak również powództwo negatoryjne, nie mogą być oddalone na podstawie art. 5 k.c.

Powyższy pogląd Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziel. Zatem mając na uwadze poczynione w sprawie ustalenia, zasadnym było nakazanie pozwanym opróżnienia i wydania powódce lokalu w stanie wolnym od osób i rzeczy, o czym rozstrzygnięto w pkt. I sentencji wyroku.

Pozwana G. V., jako że zamieszkała w lokalu zgodnie z wolą najemcy, przed smiercia najemcy i w czasie trwania stosunku najmu, posiada status lokatora. Zatem należało wobec pozwanej orzec, czy przysługuje jej uprawnienie do zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego wobec orzeczenia wyroku eksmisyjnego.

W zakresie ustalenia uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu zastosowanie ma art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2021 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz. U. z 2023 r. , poz. 725), który stanowi, że w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu albo braku takiego uprawnienia wobec osób, których nakaz dotyczy. Obowiązek zapewnienia najmu socjalnego lokalu ciąży na gminie właściwej ze względu na miejsce położenia lokalu podlegającego opróżnieniu. Zgodnie z ust. 4 tego przepisu sąd nie może orzec o braku uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu wobec:

1) kobiety w ciąży,

2) małoletniego, osoby niepełnosprawnej w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 100, 173 i 240) lub ubezwłasnowolnionego oraz osoby sprawującej nad nim opiekę i wspólnie z nim zamieszkałej,

3) obłożnie chorego,

4) emeryta lub rencisty spełniającego kryteria do otrzymania świadczenia z pomocy społecznej,

5) osoby posiadającej status bezrobotnego,

6) osoby spełniającej przesłanki określone przez radę gminy w drodze uchwały

- chyba że osoby te mogą zamieszkać w innym lokalu niż dotychczas używany lub ich sytuacja materialna pozwala na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych we własnym zakresie.

Mając na uwadze powyższe w punkcie II wyroku orzeczono, iż pozwanej G. V. przysługuje uprawnienie do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu ze względu na to, że obecnie jest w ciąży, co było widocznie na rozprawie w dniu 5 września 2025 r., a także zostało potwierdzone zaświadczeniem lekarskim (k. 171).

Wskazać przy tym należy, że pozwana posiada status lokatora w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie praw lokatorów, albowiem wprowadziła się do lokalu za wyraźną zgodą najemczyni – swojej babci – która akceptowała i wręcz chciała, aby wnuczka z nią zamieszkała. Tym samym pozwana nie zajęła lokalu samowolnie, lecz na podstawie dorozumianej zgody najemcy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy jest bowiem nie tylko najemca, ale również każda osoba, która używa lokalu na podstawie jakiegokolwiek tytułu prawnego, w tym zgody najemcy. Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 listopada 2001 r., sygn. akt III CZP 66/01, lokatorem jest także osoba bliska najemcy, która zamieszkała w lokalu za jego zgodą. Podobnie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 9 czerwca 2005 r., sygn. akt III CK 622/04, podkreślając, że „osoba zajmująca lokal za zgodą najemcy korzysta z ochrony przewidzianej w ustawie o ochronie praw lokatorów”. W konsekwencji, mimo że pozwana nie mogła wstąpić w stosunek najmu po śmierci babci na podstawie art. 691 § 1 k.c., to jednak należy traktować ją jako lokatora, co rodzi po jej stronie uprawnienie do ubiegania się o przyznanie lokalu socjalnego w przypadku orzeczenia eksmisji.

Odnosząc się natomiast do kwestii uprawnienia do otrzymania lokalu socjalnego przez pozwanego H. I., trzeba wyraźnie wskazać, że w świetle art. 14 ust. 1 ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, prawo do lokalu socjalnego przysługuje jedynie „lokatorowi” w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 tej ustawy, tj. osobie używającej lokalu na podstawie umowy najmu lub innego tytułu prawnego. Pozwany nie spełnia tej definicji, gdyż od początku nie posiadał żadnego tytułu prawnego do korzystania z lokalu. Wprowadził się do niego wyłącznie z woli swojej partnerki, która sama również nie posiadała prawa najmu. Brak tytułu prawnego do lokalu przesądza, że pozwany nie może być traktowany jako lokator, a w konsekwencji nie korzysta z ochrony przewidzianej w art. 14 ustawy.

W orzecznictwie podkreśla się, że przyznanie prawa do lokalu socjalnego osobom, które nigdy nie miały statusu lokatora i zajmowały lokal samowolnie, prowadziłoby do obejścia celu ustawy i mogłoby skutkować nadużywaniem systemu ochrony mieszkań komunalnych i socjalnych. Prawo do lokalu socjalnego ma bowiem charakter wyjątkowy i jest zastrzeżone wyłącznie dla osób, które faktycznie były lokatorami w rozumieniu ustawy, a mimo to – z przyczyn niezależnych od siebie – tracą tytuł prawny do lokalu.

O kosztach procesu orzeczono w pkt. III wyroku procesu zgodnie z wynikającymi z art. 98 § 1 k.p.c. zasadami odpowiedzialności za wynik postępowania i zwrotu kosztów celowych. Pozwani, którzy przegrali sprawę, zobowiązani są zwrócić powódce, zgodnie z art. 98 § 3 k.p.c. w zw. z art. 99 k.p.c., następujące koszty: opłatę od pozwu w kwocie 200 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika w osobie radcy prawnego w kwocie 480 zł (§ 7 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych). Sąd przyznał nadto powódce od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu odsetki w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty, zgodnie z art. 98 par. 1 ¹ k.p.c.

Mając powyższe na uwadze orzeczono jak w sentencji.

Sędzia Małgorzata Janik-Białek