Wyrok z 16 grudnia 2025, sygn. I C 688/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Pleszew, dnia 16 grudnia 2025 r.

Sąd Rejonowy w Pleszewie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: sędzia Anna Zielińska

Protokolant: Aneta Biskup

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 listopada 2025 r. w Pleszewie

sprawy z powództwa (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością
z siedzibą w A.

przeciwko J. R., I. R.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną

1.  oddala powództwo,

2.  zasądza od powoda (...) spółki z ograniczoną odpowiedzialnością
z siedzibą w A. łącznie na rzecz pozwanych J. R. i I. R. kwotę 5.434,00 zł (pięć tysięcy czterysta trzydzieści cztery złote 00/100) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, z odsetkami ustawowymi za opóźnienie obliczanymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Anna Zielińska

Sygn. akt: I C 688/23

UZASADNIENIE

Powód (...) spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w A. wniósł do Sądu Rejonowego w Pleszewie skargę pauliańską przeciwko J. R. i I. R.. Powód wniósł o:

1.  uznanie za bezskuteczną w stosunku do siebie umowy sprzedaży zawartej pomiędzy K. D., a pozwanymi J. R. i I. R. w dniu 30 listopada 2021 r. przed notariuszem (...), repertorium A numer (...), na podstawie której K. D. dokonała zbycia na rzecz pozwanych J. R. i I. R. nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze (...), jako zawartej z pokrzywdzeniem strony powodowej, będącej wierzycielem K. D. w celu zaspokojenia wierzytelności strony powodowej wynikającej z

a.  nakazu zapłaty z dnia 3 października 2022 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2537/22, opatrzonego klauzulą wykonalności z dnia 18 stycznia 2023 r.,

b.  nakazu zapłaty z dnia 14 lipca 2022 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2538/22, opatrzonego klauzulą wykonalności z dnia 10 października 2022 r.,

c.  postanowienia z dnia 6 marca 2023 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2537/22, opatrzonego klauzulą wykonalności z dnia 11 lipca 2023 r.,

d.  postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w (...) w sprawie o sygnaturze akt GKm 9/23 z dnia 30 października 2023 r.,

e.  postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w (...) w sprawie o sygnaturze akt GKm 132/23 z dnia 30 października 2023 r.,

2.  uznanie za bezskuteczną w stosunku do siebie umowy darowizny zawartej pomiędzy K. D., a pozwaną J. R. w dniu 14 kwietnia 2022 r. przed notariuszem (...), repertorium A numer (...), na podstawie której K. D. dokonała zbycia na rzecz pozwanej J. R. nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze (...), jako zawartej z pokrzywdzeniem strony powodowej, będącej wierzycielem K. D. w celu zaspokojenia wierzytelności strony powodowej wynikającej z:

a.  nakazu zapłaty z dnia 3 października 2022 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2537/22, opatrzonego klauzulą wykonalności z dnia 18 stycznia 2023 r.,

b.  nakazu zapłaty z dnia 14 lipca 2022 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2538/22, opatrzonego klauzulą wykonalności z dnia 10 października 2022 r.,

c.  postanowienia z dnia 6 marca 2023 r. wydanego przez Sąd Rejonowy w (...)VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2537/22, opatrzonego klauzulą wykonalności z dnia 11 lipca 2023 r.,

d.  postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w (...) w sprawie o sygnaturze akt GKm 9/23 z dnia 30 października 2023 r.,

e.  postanowienia Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w (...) w sprawie o sygnaturze akt GKm 132/23 z dnia 30 października 2023 r.,

Ponadto wniósł o zasądzenie od pozwanych na rzecz strony powodowej solidarnie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych z opłatą skarbową

W uzasadnieniu pozwu powód wskazał, że jest wierzycielem K. D. – siostry pozwanej J. D. (1). Na dzień sporządzenia pozwu jego wierzytelności sięgają kwoty 63.464,00 zl. W toku prowadzonych przeciwko K. D. postępowań egzekucyjnych strona powodowa powzięła informację, że dłużniczka K. D. dokonała zbycia swojej nieruchomości. Umową z dnia 30 listopada 2021 r. dłużniczka dokonała sprzedaży na rzecz pozwanych – swojej siostry J. R. oraz jej męża I. R. części nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze (...) (w dniu sprzedaży numer KW (...)) – działki oznaczonej nr (...). Umową z dnia 14 kwietnia 2022 r. dłużniczka dokonała na rzecz swojej siostry – J. R. darowizny pozostałej części nieruchomości dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze KW (...) – działki oznaczonej nr (...).

Zdaniem strony powodowej analiza stanu faktycznego prowadzi do wniosku, że zaskarżone czynności prawne – umowa sprzedaży oraz umowa darowizny zostały zawarte z pokrzywdzeniem wierzycieli K. D., w tym w szczególności strony powodowej. Umowy te służyły wyprowadzeniu majątku (nieruchomości) w celu uniemożliwienia wierzycielom, w tym zwłaszcza stronie powodowej skierowanie do nie egzekucji. Co istotne egzekucje prowadzone przeciwko K. D. są w tej chwili bezskuteczne. W konsekwencji nie dysponuje ona majątkiem, który wystarczyłby do zaspokojenia jej wierzycieli, w tym w szczególności do zaspokojenia roszczeń strony powodowej. Nie ma wątpliwości, że podejmując te czynności prawne K. D. działała ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Jako podstawę prawną powództwa powód wskazał art. 527 kc. Wskazał na domniemanie wynikające z art. 527§3 kc, zgodnie z którym, jeżeli w wyniku czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela korzyść majątkową odniosła osoba będąca w bliskim z nim stosunku (w niniejszej sprawie pozwani to siostra oraz szwagier K. D.), domniemywa się, iż osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Strona powodowa opierając się na fakcie, że umowa darowizny z dnia 14 kwietnia 2022 r. była czynnością darmą korzysta z domniemania zawartego w art. 529 kc. W zakresie czynności sprzedaży części nieruchomości – działki nr (...) należy wskazać, że fraudacyjny charakter dokonanej czynności przejawia się w tym, że nieruchomość została zbyta na rzecz pozwanych za kwotę 600.000 zł podczas gdy wartość całej nieruchomości w chwili jej nabycia przez K. D. tj. w dniu 18 września 2018 r. wynosiła 800.000 zł, co jest potwierdzone aktem notarialnym – umową darowizny z dnia 13 września 2018 r. Mając na względzie fakt, iż sprzedana część nieruchomości – działka nr (...) stanowi niemal 90% powierzchni całej nieruchomości, dla której prowadzona była księga wieczysta o numerze (...) oraz mając na względzie ciągły wzrost cen na rynku nieruchomości, z dużym prawdopodobieństwem można stwierdzić, iż pozwana dokonała zbycia tej nieruchomości po zaniżonej cenie. Zauważyć należy ponadto, iż suma wyceny sprzedaży i wartości przedmiotu darowizny określonego w umowie darowizny wynosi 750.000 zł co mając na względzie przywołany już wyżej wzrost cen nieruchomości świadczy o tym, iż cena sprzedaży nieruchomości została ustalona w sposób zaniżony.

Postanowieniem z dnia 4 stycznia 2024 r. Sąd Rejonowy w Pleszewie ustanowił zakaz zbywania i obciążania przez pozwaną J. R. nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta (...) i oddalił w pozostałym zakresie wniosek o zabezpieczenie.

W odpowiedziach na pozew złożonych przez każdego z pozwanych, tj. przez J. R. i I. R., reprezentowanych przez profesjonalnego pełnomocnika, pozwani wnieśli o oddalenie powództwa i zasądzenie od powoda na swoją rzecz kosztów procesu według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pozwani przyznali, że K. D. w dniu 30 listopada 2021 r. dokonała sprzedaży na ich rzecz części nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta (...) (w dniu zawierania umowy (...)). Pozwani nie posiadali wówczas wiedzy odnośnie zadłużenia K. D. względem powoda. K. D. nie poinformowała ich o tym. W taki sam sposób kształtowała się sytuacja w dacie zawierania umowy darowizny w dniu 14 kwietnia 2022 r.

Dopiero pismem z dnia 24 lipca 2023 r. pozwani dowiedzieli się o zadłużeniu K. D. względem powoda. Pozwani powzięli również wiedzę, iż powód jest w posiadaniu dokumentu „rozliczenie z kontrahentem”, z którego wynika, iż G. J. zapoznała się w ww. dokumencie z wierzytelnościami i nie składała do nich jakichkolwiek zastrzeżeń ani zarzutów. Jednocześnie G. J. i weszli w posiadanie dokumentu poręczyła jako współdłużnik solidarny zapłatę całego zadłużenia K. D. wobec (...) Sp. z o.o. widniejącego w przedmiotowym rozliczeniu z kontrahentem oraz oświadczyła, że uznaje w całości poręczony dług za bezsporny i wymagalny. Zadeklarowała w rozliczeniu, że dokona spłaty zadłużenia we wskazanych w tymże piśmie ratach.

Dnia 30 listopada 2021 r. I. R. przelał na konto K. D. kwotą 352.964,45 zł, a na konto (...) sp. z o.o. kwotę 197.035,50 zł z tytułu całkowitej spłaty pożyczki zgodnie z aktem notarialnym Rep. (...). Pozwani by uiścić należność względem K. D. jak i wierzyciela K. D., o którym posiadali wiedzę ((...) Sp. z o.o.) musieli zaciągnąć zobowiązanie finansowe.

Według pozwanych czynności prawne objęte pozwem nie zostały dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli.

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 27 maja 2022 r. powód (...) Sp. z o.o. wniósł do Sądu Rejonowego w (...) VIII Wydział Gospodarczy pozew przeciwko K. D. (obecnie O.) o zapłatę kwoty 25.939,13 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych i odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Powołał się na umowę o współpracy nr (...) z dnia 25 stycznia 2021 r., która została zawarta w celu ustalenia zasad, na podstawie których O. będzie sprzedawcą kontrahentowi towary znajdujące się w jej ofercie handlowej. Jako kontrahent w umowie została wymieniona K. D.. Na podstawie umowy O. wystawiła K. D. faktury VAT i tak w dniu 24 lutego 2021 r. na kwotę 30.444,45 zł z datą płatności 30 września 2021 r., w dniu 26 marca 2021 r. na kwotę 5.985,00 zł z terminem płatności 2 listopada 2021 r. i w dniu 17 marca 2021 r. z terminem płatności 2 listopada 2021 r. Postanowieniem z dnia 7 czerwca 2022 r. Sąd Rejonowy w (...) udzielił zabezpieczenia roszczenia powódki wobec pozwanej o zapłatę do sumy zabezpieczenia w wysokości 32.152,34 zł poprzez zajęcie wierzytelności z rachunków pozwanej prowadzonych przez Bank (...) w K., (...) S.A. (...) Bank (...) S.A. Następnie w dniu 3 października 2022 r. Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2537/22 wydał nakaz zapłaty, którym nakazał K. D. aby zapłaciła powodowi (...) Sp. z (...)o(...) z siedzibą w A. kwotę 25.939,13 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych liczonymi od kwoty 22.999,84 zł od dnia 27 maja 2022 r. do dnia zapłaty i odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwot 317,61 zł od dnia 2 października 2021 r. do dnia zapłaty, 649,90 zł od dnia 4 listopada 2021 r. do dnia zapłaty i 1.974,78 zł od dnia 27 maja 2022 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 3.714,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się nakaz zapłaty do dnia zapłaty. Nakaz zapłaty został doręczony K. O. (1) w dniu 10 października 2022 r. i uprawomocnił się z dniem 25 października 2022 r. Został opatrzony klauzulą wykonalności w dniu 18 stycznia 2023 r. postanowieniem z dnia 6 marca 2023 r. Sąd Rejonowy w (...) zasądził od K. D. na rzecz powoda kwotę 2.537,98 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania zabezpieczającego w sprawie GKm 38/22 Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w (...). Postanowienie zostało doręczone K. O. (1) 13 marca 2023 r. i zostało opatrzone klauzulą wykonalności na wniosek powoda w dniu 11 lipca 2023 r.

Podpis (...) złożony na umowie o współpracy (...) z dnia 25 stycznia 2021 r. nie został nakreślony przez K. O. (1).

(dowód: odpis tytułu wykonawczego k. 34-35, 38-39, umowa współpracy k. 182-183v, faktury VAT k. 223-224, 227, 232, opinia biegłego k. 397-417; w aktach sprawy VIII GNc 2537/22 SR w (...): pozew z załącznikami i kopertą k. 3-30, postanowienie k. 31, 57 nakaz zapłaty k. 36, epo k. 42, 62, wniosek k. 48, 63-66, zarządzenie k. 50, 63, 76)

W dniu 27 maja 2022 r. powód (...) Sp. z o.o. wniósł do Sądu Rejonowego w (...) VIII Wydział Gospodarczy pozew przeciwko K. D. (obecnie O.) o zapłatę kwoty 15.018,73 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych i odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Powołał się na umowę nr (...) z dnia 6 kwietnia 2021 r.. Jako sprzedający w umowie została wymieniona K. D.. W związku z niewykonaniem umowy powód w dniu 20 października 2021 r. wystawił notę księgową nr (...) i obciążył K. D. kosztami zakupu zastępczego w wysokości 10.311,60 zł oraz karą umowną w wysokości 4.018,88 zł, co dało łącznie kwotę 14.330,48 zł. W dniu 14 lipca 2022 r. Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2538/22 wydał nakaz zapłaty, którym nakazał K. D. aby zapłaciła powodowi (...) Sp. z o.o. z siedzibą w A. kwotę 15.018,73 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od kwoty 14.330,48 zł od dnia 27 maja 2022 r. do dnia zapłaty i od kwoty 688,25 zł od dnia 27 maja 2022 r. do dnia zapłaty oraz kwotę 3.417,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się nakaz zapłaty do dnia zapłaty. Nakaz zapłaty został doręczony K. O. (1) w dniu 26 lipca 2022 r. i uprawomocnił się z dniem 9 sierpnia 2022 r. Został opatrzony klauzulą wykonalności w dniu 10 października 2022 r.

Podpis (...) złożony na umowie zakupu nr (...) z dnia 6 kwietnia 2021 r. nie został nakreślony przez K. O. (1).

(dowód: odpis tytułu wykonawczego k. 36-37; umowa zakupu k. 184-185, nota księgowa k. 186, opinia biegłego k. 397-417; w aktach sprawy VIII GNc 2538/22 SR w (...): pozew z załącznikami i kopertą k. 3-22, nakaz zapłaty k. 24, epo k. 31, wniosek k. 33, zarządzenie k. 32)

Na podstawie uzyskanych tytułów wykonawczych powód wszczął przeciwko K. O. (1) postępowanie egzekucyjne. Egzekucja okazała się bezskuteczna. Postanowieniem z dnia 30 października 2023 r. wydanym w sprawie GKm 9/23 Komornik Sądowy przy SR w (...) umorzył postępowanie egzekucyjne i zwrócił wierzycielowi tytuł wykonawczy (VIII GNc 2537/22) ustalił koszty postępowania egzekucyjnego na kwotę 922,85 zł i obciążył nimi dłużnika. Postanowieniem z dnia 30 października 2023 r. wydanym w sprawie GKm 132/22 Komornik Sądowy przy SR w (...) umorzył postępowanie egzekucyjne i zwrócił wierzycielowi tytuł wykonawczy (VIII GNc 2538/22), ustalił koszty postępowania egzekucyjnego na kwotę 1.052,72 zł i obciążył nimi dłużnika.

(dowód: postanowienie Komornika k. 40-42, 43-45)

K. O. (1) (poprzednio D.) jest siostrą pozwanej J. R.. Od 10 września 2018 r. miała zarejestrowaną działalność gospodarczą pod nazwą „(...)”. Na podstawie umowy darowizny i ustanowienia służebności mieszkania z dnia 13 września 2018 r. stała się właścicielką gospodarstwa rolnego. Gospodarstwo stanowi zabudowaną nieruchomość rolną położoną w miejscowości G., gmina K. oznaczoną nr działki (...) o łącznej powierzchni 14,9000 ha zapisaną w księdze wieczystej (...) wraz z inwentarzem żywym i martwym. Darowiznę uczynił jej ojciec Ż. D.. K. O. (1) ustanowiła na tej nieruchomości nieodpłatną i dożywotnią służebność mieszkania na rzecz swoich rodziców tj. Ż. D. i J. D. (2) oraz na rzecz swoich braci R. D. i F. D.. Nieruchomość tę nabyła w czasie trwania związku małżeńskiego.

(dowód: akt notarialny k. 46-51, zeznania K. O. (1) k. 166-167, 352-352v , wydruk z bazy regon k. 220)

Po ukończeniu 18 roku życia K. O. (1) (urodzona w (...)) wyprowadziła się z domu i wraz z mężem zamieszkała u G. J. w G.. Pomagała G. J. w gospodarstwie rolnym i pozostawała na jej utrzymaniu. Umówiły się w ten sposób, że G. J. zapisywała godziny pracy K. D. i jej męża i na koniec miesiąca rozliczała pracę, zaliczając wynagrodzenie na czynsz, czy też koszty zakupu jedzenia. Wyprowadzili się w 2019 r. K. D. w 2022 r. rozwiodła się. Wcześniej poznała obecnego męża K. O. i przeprowadziła się z małym dzieckiem do niego.

(dowód: częściowo zeznania G. J. k. 326v-327, zeznania K. O. (1) k. 352-352v)

G. J. jest właścicielką gospodarstwa rolnego i przez wiele lat prowadziła z powodem współpracę handlową m.in. sprzedawała powodowi zboże i nabywała od powoda produkty niezbędne do produkcji rolnej w tym nawóz. Aktualnie ma zadłużenia wobec powoda. Przeciwko niej komornicy sądowi w (...)prowadzą postępowania egzekucyjne obejmujące egzekucję z nieruchomości. G. J. dokonuje częściowych spłat zadłużenia, w tym także zadłużenia wynikającego z tytułów wykonawczych wystawionych przeciwko K. O. (1).

(dowód: dowody wpłaty k. 291-292, 324, 385, zeznania G. J. k. 326v-327)

Jakiś czas po wyprowadzeniu się K. O. (1) do jej domu rodzinnego zaczęły przychodzić wezwania do zapłaty. Rodzina zorientowała się, że K. O. (1) ma długi. Pozwana J. R. postanowiła pomoc siostrze wyjść z zadłużeń. Wraz z mężem zaciągnęli kredyt, by odkupić ziemię i spłacić zobowiązania hipoteczne. Pozwana nie chciała, by matka i bracia stracili dach nad głową. Umową z dnia 30 listopada 2021 r. K. O. (1) dokonała sprzedaży na rzecz pozwanych – swojej siostry J. R. oraz jej męża I. R. części nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze (...) (w dniu sprzedaży numer (...)) – działki oznaczonej nr (...) o powierzchni (...) ha za cenę 600.000,00 zł. Działka nr (...) stanowi grunty orne. Część ceny została zapłacona z kredytu uzyskanego przez kupujących w Banku (...) w K.. Kredyt ten został przeznaczony między innymi na spłatę zobowiązań hipotecznych obciążających nieruchomość w tym 158.033,07 zł na rzecz (...) S.A. i 197.035,50 zł na rzecz (...) sp. Z o.o. z siedzibą w D..

Umową z dnia 14 kwietnia 2022 r. K. O. (1) dokonała na rzecz swojej siostry – J. R. darowizny pozostałej części nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze KW (...), czyli działki oznaczonej nr (...). Działka ta stanowi grunty orne, sady, pastwiska i grunty rolne zabudowane o łącznej powierzchni (...) ha i zabudowana jest budynkiem mieszkalnym parterowym, niepodpiwniczonym, o powierzchni użytkowej około 100 m2. Stanowi on dom rodzinny pozwanej i K. O. (1). Znajduje się w miejscowości G. na ulicy (...).

(dowód: akt notarialny k. 52-64, 65-70, wydruk treści kw k. 71-74, zeznania K. O. (1) k. 166-167, 352-352v, przesłuchanie J. R. k. 167-167v, przesłuchanie A. D. k. 167v)

Po otrzymaniu nakazów zapłaty w sprawach z powództwa (...) Sp. z o.o. K. O. (1) udała się na policję, gdzie została pouczona o konieczności przedstawienia dokumentów, które kwestionuje. K. O. (1) skontaktowała się więc z powodową spółką. Spółka odmówiła wydania jej dokumentów i podjęła kontakt z G. J.. W dniu 7 lutego 2022 r. powód przygotował dokument zatytułowany “Rozliczenie z kontrahentem”. Dokument dotyczył zaległości płatnych do końca października 2021 r. K. O. (1) na łączną kwotę 41.330,32 zł. G. J. pisemnie oświadczyła, że zapoznała się z wymienionymi w tym dokumencie wierzytelnościami i nie składa do nich żadnych zastrzeżeń. Poręczyła jako współdłużnik solidarny zapłatę całego długu K. O. (1) wobec (...) Sp. z o.o. oraz oświadczyła że uznaje poręczony dług za bezsporny i wymagalny. Zadeklarowała jego spłatę w ratach kwotę 5.000,00 zł do dnia 28 lutego 2022 r., 10.000,00 zł do dnia 31 marca 2022 r. oraz pozostałą kwotę wraz z odsetkami do dnia 30 kwietnia 2022 r. Częściowo spłaciła to zadłużenie.

(dowód: zeznania K. O. (1) k. 166-167, 352-352v , przesłuchanie J. R. k. 167-167v, przesłuchanie A. D. k. 167v, rozliczenie z kontrahentem k. 181, dowody wpłaty k. 291-292, 324, 385, częściowo zeznania G. J. k. 326v-327),

Pismami z dnia 24 lipca 2023 r. pełnomocnik powoda wezwał J. R. i I. R., jako osoby, które z pokrzywdzeniem wierzycieli nabyły od dłużniczki K. D. nieruchomości do zapłaty następujących kwot: 25.939,13 zł, 3.714,00 zł, 120,00 zł, 56,92 zł, 900,00 zł, 15.018,73 zł, 3.714,00 zł, 120,00 zł, 178,13 zł, 900,00 zł, 2.537,98 zł, 120,00 zł. Pozwani odmówili zapłaty.

(dowód: wezwanie do zapłaty k. 75-78, 80-83, wydruk z systemu śledzenia przesyłek k. 79, 84, odpowiedź na wezwanie k. 85-88, 89-92)

Z pozoru rozbudowany stan faktyczny jest konieczny dla prawidłowej oceny zgłoszonego roszczenia. Sąd odtwarzając istotne w sprawie fakty uznał, że należy ustalić jaka relacja łączyła G. J. z K. D.. Pozwani bronili się tym, że należności dochodzone od K. O. (1), a stwierdzone tytułami wykonawczymi w istocie są wyłącznie należnościami G. J.. Sądowi z urzędu wiadomo, że powodowa spółka jest wierzycielem G. J., a należność K. D. za którą poręczyła, jest jedynie małą częścią tego zadłużenia. Powód w jednym z pism procesowych opisał tę kwestię, rozliczając wpłaty G. J.. Poza tym sama G. J. przyznała, że zna spółkę (...) i współpracuje z nią od lat. G. J. zeznała ponadto, że K. D. kiedy zamieszkała u niej wraz z mężem, nie utrzymywała się z niczego i była całkowicie na jej utrzymaniu. K. D. wraz z mężem pracowali w gospodarstwie G. J., ona zapisywała im godziny pracy, a w zamian za pracę dostarczała jedzenie i ciepło. Ta wersja pokrywa się z zeznaniami K. D.. W tej sytuacji Sąd uznał za niewiarygodne dalsze zeznania G. J., co do tego, że K. D. podjęła współpracę z powodem i zamówiła nawóz od powoda na potrzeby własnego gospodarstwa. Nawóz, który miała zamówić K. D. nie został dostarczony do gospodarstwa w G., którego formalną właścicielką była K. D., a do gospodarstwa G. J. w G.. G. J. przyznała także, że ostatecznie po wyprowadzeniu się K. O. (2) zużyła ten nawóz na potrzeby własnego gospodarstwa. Z porównania dat wynika, że już w czasie zawarcia umowy o współpracę i dostawy nawozu K. O. (1) nie mieszkała w G..

Powód także przyznał, że towar wymieniony na fakturach i zamawiany rzekomo przez K. D. był dostarczany pod adres G. (...). W ocenie powoda nie jest niczym dziwnym, że towar w postaci materiału siewnego, czy nawozów albo środków ochrony roślin jest zamawiany do miejsca faktycznego prowadzenia produkcji rolnej, a nie miejsca zamieszkania zamawiającego. Tyle, że pod adresem G. (...) produkcję rolną prowadzi G. J., a nie K. D., a powód z racji stałej współpracy handlowej z G. J. doskonale o tym wiedział. Nie jest możliwe by dwóch aktywnych rolników - przedsiębiorców prowadziło produkcję rolną na tej samej ziemi. K. D. nigdy nie była dzierżawcą gruntów G. J.. Wyłącznie pomagała jej w gospodarstwie.

W tym kontekście umowa współpracy nr (...) i umowa zakupu nr (...) od początku budziły wątpliwości. Wątpliwości te wywołał nie tylko na adres dostawy towaru, ale także wskazanie maila do korespondencji (...).

Po przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego grafologa okazało się, że umowy, z których wynikają wierzytelności objęte skargą pauliańską nie zostały podpisane przez K. O. (1), a przez inną nieustaloną osobę.

Wnioski opinii mają dla rozstrzygnięcia sprawy ogromne znaczenie, na ich podstawie można bowiem ocenić istnienie wierzytelności oraz to, czy dłużniczka wyzbywając się nieruchomości działała ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Sąd zważył co następuje:

Powództwo nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z treścią art. 527§1 kc, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (skarga pauliańska). Paragraf 2 powołanego przepisu stanowi, iż czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności.

Skarga pauliańska jest instytucją prawną, która w określonych wypadkach zapewnia wierzycielowi ochronę przed nielojalnym zachowaniem dłużnika. Konstrukcja ochrony pauliańskiej oparta jest na instytucji względnej bezskuteczności czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzyciela ( wyrok SN z dnia 5 czerwca 2002 r., II CKN 1336/00, LEX nr 55083). Ochrona pauliańska polega na możliwości zaskarżenia przez wierzyciela krzywdzącej go czynności prawnej celem uznania tej czynności za bezskuteczną względem niego. W przypadku uwzględnienia tego żądania przez sąd wierzyciel uzyskuje możliwość dochodzenia zaspokojenia od osoby trzeciej, będącej stroną czynności prawnej uznanej za bezskuteczną wobec skarżącego, z ograniczeniem do przedmiotów majątkowych, które wskutek zaskarżonej czynności wyszły z majątku dłużnika lub do niego nie weszły ( B. Łubkowski (w:) Komentarz, t. II, 1972, s. 1244; Z. Radwański (w:) System prawa prywatnego, t. 2, s. 444 i n.; Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania, 2008, s. 29 i n.; W. Czachórski, Zobowiązania, 2009, s. 905 i n.).

Ochrona wierzyciela przewidziana w art. 527§1 kc wymaga spełnienia przez wierzyciela kumulatywnie przesłanek objętych tym przepisem. Skarga zostanie uwzględniona, kiedy wierzyciel wykaże, że na skutek dokonanej czynności prawnej dłużnik stał się niewypłacalny, ewentualnie niewypłacalny w wyższym stopniu niż był przed dokonaniem tej czynności prawnej, w chwili dokonywania czynności prawnej dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela oraz, że osoba trzecia wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć, że czynność prawna może skutkować pokrzywdzeniem wierzyciela i że dłużnik działa z taką świadomością. Obowiązek wykazania istnienia wierzytelności podlegającej ochronie obejmuje zarówno fakt przysługiwania wierzycielowi od dłużnika zaskarżalnego uprawnienia do świadczenia na jego rzecz sumy pieniężnej, jak też jej skonkretyzowania, przez określenie tytułu prawnego i wysokości.

W niniejszej sprawie istnienie wierzytelności częściowo było kwestionowane. Pozwani nie podważali orzeczeń sądowych, wskazywali natomiast na niejasne okoliczności powstania zobowiązania K. O. (1). Ona sama wprost zaprzeczyła, by podpisywała jakiekolwiek umowy z powodem.

Według powoda Sąd wbrew związaniu prawomocnymi orzeczeniami sądowymi zasądzającymi na jego rzecz należności od K. O. (1), w istocie bada istnienie tychże wierzytelności, przy czym wobec istnienia prawomocnych orzeczeń potwierdzających zadłużenie K. O. (1) wobec strony powodowej, kwestia ta nie może być ponownie badana w sprawie dotyczącej skargi pauliańskiej, co wynika z treści art. 365§1 kpc. Powód podkreślał kilkakrotnie w toku sprawy i mowie końcowej, że istnienie długów zostało potwierdzone prawomocnymi orzeczeniami sądu. Nie zachodzi więc podstawy do badania autentyczności podpisu K. O. (1), skoro wierzytelność przysługująca stronie powodowej od niej potwierdzona jest prawomocnymi orzeczeniami Sądu. Powód wskazał, że podważanie prawomocnych orzeczeń może nastąpić jedynie w drodze wznowienia postępowania, nie zaś w sprawie skargi pauliańskiej.

Sąd nie podziela wykładni art. 365§1 kpc forsowanej przez powoda. Wynikająca z art. 365§1 kpc moc wiążąca wyroku nie tworzy stanu związania innych sądów ustaleniami faktycznymi lub ocenami prawnymi, które legły u podstaw wydanego wcześniej orzeczenia dotyczącego tego samego stosunku prawnego. Przywołany przepis dotyczy wyłącznie ściśle rozumianego przedmiotu rozstrzygnięcia, wyrażonego w sentencji zapadłego w sprawie orzeczenia. Oznacza to, że sąd rozstrzygający niniejszą sprawę nie jest związany "domyślnym" ustaleniem, mającym wynikać z nakazu zapłaty. Przeciwnie, Sąd jest uprawniony do samodzielnego zbadania tej kwestii.

W orzecznictwie można wyróżnić dwa zasadnicze poglądy co do zakresu mocy wiążącej prawomocnych orzeczeń sądowych, czyli pozytywnego aspektu prawomocności materialnej (365§1 kpc). Pierwsze z zapatrywań, zaaprobowane powyżej, ujmuje wąsko zakres mocy wiążącej, jako wyznaczony treścią sentencji orzeczenia, odnoszącej się do konkretnych żądań powoda. W przypadku prawomocnych wyroków zasądzających (mutatis mutandis nakazów zapłaty) moc wiążąca orzeczeń wyraża się zatem w obowiązku przyjęcia przez sąd rozpoznający inną sprawę, że osoba wskazana w wyroku (nakazie) obowiązana jest zapłacić powodowi określoną kwotę (wyrok Sądu Najwyższego z 28 marca 2007 r., II CSK 530/06). Na podstawie 365§1 kpc sąd nie jest natomiast związany dokonaną w innym postępowaniu oceną istnienia konkretnego stosunku prawnego. Wyrok wiąże bowiem co do przysługiwania konkretnego roszczenia, ale nie co do oceny prawnej relacji zachodzącej między stronami, z której to roszczenie miałoby wynikać (wyrok Sądu Najwyższego z 29 września 2017 r., V CSK 10/17).

Na poparcie tego stanowiska przywoływany jest, po pierwsze, ten argument, że w procesie cywilnym sąd orzeka w istocie o wskazanych w pozwie (art. 187§1 pkt 1 i 2 kpc) żądaniach stron (365 in fine kpc), a nie o łączącym je stosunku prawnym (wyroki Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2016 r., III CSK 276/15 oraz z 13 października 2017 r., I CSK 46/17). Przedmiotem prawomocności materialnej jest ostateczny rezultat rozstrzygnięcia, a nie przesłanki, które do niego doprowadziły, wobec czego wyrok wiąże jedynie co do przysługiwania powodowi konkretnego roszczenia, a nie co do oceny relacji prawnej, z której to roszczenie miałoby wynikać (wyroki Sądu Najwyższego z 29 września 2017 r., V CSK 10/17 oraz z 24 stycznia 2017 r., V CSK 164/16).

Po drugie, konieczność wąskiego rozumienia art. 365§1 kpc motywowana jest spostrzeżeniem, że wszelkie wyłączenia i wyjątki od zasady samodzielności i niezawisłości sądu w dokonywaniu ocen materiału dowodowego należy interpretować ścieśniająco (wyrok Sądu Najwyższego z 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00). Sama możliwość związania sądu innym rozstrzygnięciem postrzegana jest jako ograniczenie niezawisłości sędziowskiej i odstępstwo od podstawowych zasad postępowania cywilnego, w tym zasady swobodnej oceny dowodów. Z tej przyczyny ograniczanie kompetencji jurysdykcyjnej sądu może być uznane za większe zagrożenie dla powagi wymiaru sprawiedliwości niż niepożądana - lecz dopuszczalna - rozbieżność ocen pomiędzy sądami (wyrok Sądu Najwyższego z 15 stycznia 2015 r., IV CSK 181/14). Nie bez znaczenia pozostaje także wzgląd na konieczność unikania w ten sposób ewentualnej petryfikacji błędnych ustaleń faktycznych, a w konsekwencji - opartych na nich nietrafnych rozstrzygnięć (wyrok Sądu Najwyższego z 26 maja 2017 r., I CSK 464/16).

Drugi z poglądów, szeroko ujmujący moc wiążącą orzeczeń, jest wiązany przede wszystkim z wyrażonym w uchwale Sądu Najwyższego z 29 marca 1994 r., III CZP 29/94, zapatrywaniem, że unormowanie zawarte w art. 365 kpc ma gwarantować poszanowanie prawomocnego orzeczenia sądu, regulującego stosunek prawny będący przedmiotem rozstrzygnięcia. Przywołana uchwała dotyczyła wprawdzie problematyki rozdrabniania roszczeń, w związku z którą stwierdzono, że dopuszczenie do możliwości rozbieżnej oceny zasadności tego samego roszczenia w tych samych okolicznościach byłoby zaprzeczeniem społecznie oczekiwanych reguł ochrony prawnej i naruszeniem zasady zaufania do wymiaru sprawiedliwości. Jednak w uzasadnieniu uchwały wyrażono dalej idący pogląd, że prawomocny wyrok, z punktu widzenia jego prejudycjalnego znaczenia w innej sprawie, powoduje niedopuszczalność dokonania odmiennej oceny tego samego stosunku prawnego, w tych samych okolicznościach faktycznych i prawnych, między tymi samymi stronami.

Opierając się na tym stanowisku przyjmowano, że sąd obowiązany jest uznać, iż kwestia prawna, która była już przedmiotem rozstrzygnięcia w innej sprawie, a która ma znaczenie prejudycjalne w sprawie przez niego rozpoznawanej, kształtuje się tak, jak to przyjęto we wcześniejszym, prawomocnym wyroku. W przeciwnym bowiem razie wyroki sądowe miałyby walor jedynie opiniujący, a nie stanowczy i imperatywny (wyroki Sądu Najwyższego z 12 lipca 2002 r., V CKN 1110/00 oraz z 14 maja 2003 r., I CKN 263/01).

Szerokie rozumienie art. 365§1 kpc uzasadniane było, po pierwsze, argumentem o konieczności zapewnienia prawomocnym orzeczeniom cech niewzruszalności i stabilności w celu zagwarantowania zawartym w nich rozstrzygnięciom należytej ochrony prawnej, która nie zostałaby zapewniona, gdyby możliwe było dowolne kwestionowanie stanu prawnego ukształtowanego dla danego podmiotu korzystnie w prawomocnym orzeczeniu sądowym (wyrok Sądu Najwyższego z 6 marca 2014 r., V CSK 203/13). Po drugie, na rzecz omawianego poglądu przywoływany był argument, że związanie sądu sentencją orzeczenia wynika już z art. 366 kpc, co przemawia za koniecznością nadania art. 365§1 kpc szerszego znaczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2011 r., I PK 225/10). Za takim rozumieniem mocy wiążącej miał również przemawiać cel w postaci realizacji postulatu ekonomii procesowej (uchwała Sądu Najwyższego z 12 lipca 2018 r., III CZP 3/18).

Od czasu wydania przywołanej uprzednio uchwały Sądu Najwyższego z 29 marca 1994 r., III CZP 29/94, w orzecznictwie Sądu Najwyższego symultanicznie prezentowane są oba poglądy, choć za dominujące należy uznać wąskie rozumienie mocy wiążącej orzeczeń (tak np. wyroki Sądu Najwyższego: z 17 maja 2012 r. I CSK 494/11, z 15 stycznia 2015 r., IV CSK 181/14, z 9 września 2015 r., IV CSK 726/14).

Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 13 maja 2021 r. (V CSKP 73/21, OSNC 2022, nr 2, poz. 19) podziela zapatrywanie wąsko ujmujące zakres mocy wiążącej, o której mowa w art. 365§1 kpc. Za stanowiskiem tym przemawia w pierwszym rzędzie prawidłowe rozumienie użytego w tym przepisie pojęcia "orzeczenie". Przedmiotem rozstrzygnięcia sądu są żądania stron; wniosek taki wynika wprost z art. 325 in finek. Kpc. Przepis ten jest skorelowany z art. 187§1 pkt 1 in principio kpc, nakładającym na powoda obowiązek określenia żądania, oraz z zawartym w art. 321§1 kpc zakazem orzekania ponad żądanie. Sąd ma prawo i obowiązek rozstrzygnąć wyłącznie o tym, czego domaga się powód; przedmiotem sprawy jest bowiem wyłącznie roszczenie procesowe. Przytoczone przepisy, podobnie jak sama istota zasady dyspozycyjności, nie pozwalają na przyjęcie, że sąd orzeka o czymś więcej, niż to wynika z żądania zgłoszonego przez powoda.

Nie sposób również nie dostrzec pewnych niedostatków argumentacji mającej przemawiać za szerokim rozumieniem art. 365§1 kpc. Odniesienia do społecznie oczekiwanych reguł ochrony prawnej oraz zasady zaufania do wymiaru sprawiedliwości mają w dużej mierze charakter pozajurydyczny. Trafne jest wprawdzie spostrzeżenie, że formułowanie rozbieżnych ocen tej samej kwestii wstępnej nie buduje zaufania do wymiaru sprawiedliwości, gdyż zwykle w dostrzegalny prima facie sposób świadczy o nietrafności co najmniej jednego z orzeczeń, w których dokonano tych ocen. Trudno jednak również założyć, by na pozytywny wizerunek sądownictwa wpływała petryfikacja nietrafnych rozstrzygnięć, wynikająca z szerokiego zakresu związania sądów zapadłymi wcześniej orzeczeniami.

Wypada zauważyć, że dokonanie w innej, późniejszej sprawie odmiennej oceny kwestii wstępnej w żaden sposób nie wpływa na ściśle rozumianą moc wiążącą orzeczenia wcześniejszego, a w szczególności nie pozbawia ochrony prawnej podmiotu, dla którego to wcześniejsze orzeczenie było korzystne. Wyrok wcześniejszy nie traci swojego ostatecznego charakteru i nie staje się jedynie "opinią", jak wskazano w motywach uchwały Sądu Najwyższego III CZP 29/94. Każde z orzeczeń rozstrzyga o konkretnych żądaniach stron, stąd istnienie w obrocie prawnym dwóch wyroków, w których dokonano sprzecznej oceny tej samej kwestii wstępnej, nie osłabia mocy wiążącej żadnego z nich. Możliwość istnienia w obrocie prawnym dwóch orzeczeń sprzecznie rozstrzygających o tym samym roszczeniu procesowym jest natomiast wyeliminowana przez instytucję powagi rzeczy osądzonej, czyli negatywny aspekt prawomocności materialnej.

Wątpliwe jest również odnoszenie do analizowanego problemu postulatu ekonomii procesowej. Szybkość postępowania nie jest wartością samoistną, a jedynie instrumentalną. Prakseologia nie może w tym wypadku przeważyć nad aksjologią, gdyż nawet najsprawniejsze powielanie nietrafnych rozstrzygnięć nie czyniłoby zadość głównej wartości, do realizacji której powołany jest wymiar sprawiedliwości. Nie godzi się też przyjąć, by art. 6§1 kpc mógł mieć wpływ na kierunek wykładni art. 365§1 kpc, który normuje jedną z centralnych instytucji postępowania cywilnego.

Za wąskim rozumieniem mocy wiążącej orzeczeń przemawiają również względy czysto praktyczne. Sąd Najwyższy trafnie zauważa, że pozwany o drobną kwotę może w ogóle nie podejmować obrony, względnie podjąć ją w jedynie symbolicznym zakresie, uznawszy, że koszty wynikłe z prowadzenia postępowania przewyższałyby ryzyko związane z przegraniem sprawy. W skrajnych przypadkach zadośćuczynienie oczywiście bezzasadnemu nakazowi zapłaty może być rozwiązaniem istotnie tańszym i w tym sensie dogodniejszym dla pozwanego niż złożenie sprzeciwu. W związku z tym szerokie rozumienie mocy wiążącej byłoby trudne do pogodzenia z konstytucyjnym prawem do sądu, skoro oznaczałoby, że jednorazowe niepodjęcie obrony, także w sprawie o drobne roszczenie, wiąże się z przesądzeniem o istnieniu stojącego za tym roszczeniem stosunku prawnego, z którego mogą wszak wynikać dla pozwanego dalsze, doniosłe konsekwencje.

Nietrafny jest także argument, że moc wiążąca orzeczenia powinna być ujmowana szeroko, gdyż kwestia związania stron sentencją orzeczenia wynika już z art. 366 kpc, regulującego zakres powagi rzeczy osądzonej (wyrok Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2011 r., I PK 225/10). Powagi rzeczy osądzonej, uzasadniającej odrzucenie pozwu (art. 199§1 pkt 2 in fine kpc), nie należy utożsamiać z mocą wiążącą orzeczenia, która oznacza, w pewnym uproszczeniu, nakaz przyjęcia, że sprawy mają się tak, jak wynika to z sentencji orzeczenia.

Odmienność instytucji powagi rzeczy osądzonej (art. 366 kpc) oraz mocy wiążącej orzeczeń (art. 365§1 kpc) nie prowadzi jednak do podważenia związku między tymi instytucjami oraz przydatności oceny zakresu korzystania z powagi rzeczy osądzonej w celu wyznaczenia granic mocy wiążącej orzeczeń. Na gruncie art. 366 kpc w zw. z art. 199§1 pkt 2 kpc podkreśla się, że wyrok ma powagę rzeczy osądzonej tylko w takim zakresie, w jakim roszczenie było przedmiotem żądania pozwu (postanowienie Sądu Najwyższego z 20 marca 2009 r., II CSK 595/08). Pogląd ten stanowi oczywistą konsekwencję prawidłowej wykładni art. 366 kpc, zgodnie z którym powaga rzeczy osądzonej odnosi się wyłącznie do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia. Nie sposób zidentyfikować przyczyn, dla których moc wiążąca orzeczenia miałaby obejmować zakres szerszy, niż wynikająca z niego powaga rzeczy osądzonej. Ustalenia przedmiotowych granic mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia należy więc dokonywać według reguł przyjętych w art. 366 kpc w odniesieniu do przedmiotowych granic powagi rzeczy osądzonej (wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2014 r., IV CSK 610/13).

Finalnie konieczne jest również odniesienie się do kwestii "prejudycjalności" orzeczenia, a konkretnie - do nieprawidłowej tendencji wyrażającej się w zbyt szerokim ujmowaniu tego terminu. Prejudycjalność ma miejsce wówczas, gdy między prawomocnym orzeczeniem oraz toczącą się sprawą zachodzi szczególny związek polegający na tym, że prawomocne orzeczenie oddziałuje na rozstrzygnięcie toczącej się sprawy, a nadto dotyczy rozstrzygnięcia dokonanego w stosunku do tych samych stron lub podmiotów objętych rozszerzoną prawomocnością orzeczenia (wyroki Sądu Najwyższego z 20 stycznia 2015 r., V CSK 210/14 oraz z 9 września 2015 r., IV CSK 726/14). W każdym postępowaniu cywilnym występują kwestie wstępne, ale nie każda, rozstrzygnięta wcześniej, kwestia wstępna ma rangę kwestii prejudycjalnej w innym, późniejszym postępowaniu, nawet toczącym się między tymi samymi stronami. Prejudycjalność charakteryzuje się określonym stosunkiem zależności, a jej konieczną cechą jest przesądzające znaczenie, jakie ma rozstrzygnięcie jednej kwestii dla rozstrzygnięcia kwestii wstępnej w innej sprawie (wyroki Sądu Najwyższego z 15 stycznia 2015 r., IV CSK 181/14, i z 9 września 2015 r., IV CSK 726/14).

W takim jednak przypadku moc wiążąca nie wyraża się w związaniu sądu rozpoznającego drugą (późniejszą) sprawę ustaleniami faktycznymi czy ocenami prawnymi dokonanymi w pierwszej z tych spraw; dla sądu rozpoznającego sprawę, w której występuje zagadnienie prejudycjalne, istotne, a jednocześnie wiążące jest wyłącznie rozstrzygnięcie zawarte w sentencji orzeczenia stanowiącego prejudykat. Nawet w takich wypadkach nie zachodzi więc potrzeba odejścia od wąskiej koncepcji tego, czym jest i czego dotyczy moc wiążąca orzeczeń. Wypada w tym miejscu przypomnieć, że w określonych przypadkach może zajść konieczność wyjaśnienia treści sentencji orzeczenia prejudycjalnego przez pryzmat motywów zawartych w jego uzasadnieniu, co jednak nie jest jednoznaczne z rozciągnięciem skutku z art. 365§1 kpc na treść tego uzasadnienia.

Powyższy wywód został zaczerpnięty z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2021 r. (V CSKP 73/21, OSNC 2022, nr 2, poz. 19) i sąd rozpoznający niniejszą sprawę w całości go popiera.

Obecnie za ukształtowany i dominujący należy uznać pogląd o wąskim rozumieniu mocy wiążącej orzeczeń. Oznacza to, że związanie prawomocnym orzeczeniem dotyczy ostatecznego rezultatu rozstrzygnięcia, a nie przesłanek, które do niego doprowadziły. Ustalenia faktyczne i ocena prawna przyjęta w jednej sprawie nie jest w związku z tym wiążąca dla sądu rozpoznającego inną sprawę (zob. w sprawie o zasiedzenie postanowienie SN z 7 lipca 2021 r., III CSKP 103/21, OSNC 2022, Nr 1, poz. 11; zob. też postanowienie SN z 29 października 2021 r., III CZP 64/20; wyrok SN z 13 maja 2021 r., V CSKP 73/21, OSNC 2022, Nr 2, poz. 19; uchwałę SN z 8 listopada 2019 r., III CZP 27/19, OSNC 2020, Nr 6, poz. 48; wyrok SN z 26 kwietnia 2019 r., V CSK 80/18).

Należy więc powtórzyć i podkreślić, że za wąskim ujęciem mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia przemawiają konstytucyjne gwarancje dotyczące niezawisłości sędziowskiej (art. 178 ust. 1 Konstytucji), procesowa zasada dyspozycyjności, a także chęć zapobiegania petryfikacji rozstrzygnięć błędnych. Wynik sprawy cywilnej zależy w istotnym stopniu od aktywności procesowej stron, od tego, jaki materiał dowodowy przedstawią sądowi do oceny, jakie twierdzenia i zarzuty zgłoszą na poszczególnych etapach postępowania. W każdej kolejnej sprawie, także dotyczącej np. dochodzonych osobno części świadczeń z tego samego stosunku prawnego łączącego strony, sąd może na nowo i samodzielnie poczynić ustalenia dotyczące faktów i sformułować oceny prawne, które rzutują na ostateczne rozstrzygnięcie sprawy (por. Postanowienie SN z 6.09.2022 r., I CSK 813/22, LEX nr 3484158).

W konkluzji tej części rozważań warto dodać, że “wymóg powagi wymiaru sprawiedliwości wraz z zasadą praworządności przesądza, iż większym dobrem jest doprowadzenie do rewizji błędnej oceny sądu w kolejnym postępowaniu niż ugruntowanie nietrafnych orzeczeń sądowych w kolejnych postępowaniach” (tak P. Pieczonka, Glosa do wyroku SN z 30.05.2017 r., II PK 125/16 – glosa aprobująca, „Studia Iuridica Toruniensia” 2017/21, s. 398).

Sąd w tej sprawie nie kwestionuje tytułów wykonawczych. Pozwani także w żaden sposób nie próbowali ich podważyć. Wydane nakazy tworzą ważne i wiążące dla K. O. (1) zobowiązania, a ich moc prawna pozostaje bezdyskusyjna. To jednak, że K. O. (1) zachowała bierność i nie wdała się w spór przed Sądem w (...), nie może pozbawić jej rodziny możliwości obrony w niniejszym postępowaniu. K. O. (1) wyjaśniła zresztą przyczyny swojej bierności. Po pierwsze udała się na policję, po drugie uzyskała od G. J. zapewnienie, że spłaci zadłużenie wobec (...) Sp. z o.o. K. O. (1) jawi się jako osoba kompletnie pozbawiona umiejętności racjonalnej oceny skutków swoich czynów i zaniechań. Jej uwaga koncentruje się na innych obszarach życia, co powoduje że może ulegać manipulacji i wykorzystaniu. Mimo tych cech, które raczej nie ułatwiają życia ani jej, ani jej bliskim nie można zarzucić K. O. (1), by doprowadziła do powstania długów wobec powoda. Podpisy pod umową o współpracy, na podstawie której wystawiono faktury za nawóz oraz pod umową zakupu, na podstawę której wystawiono notę obciążeniową nie były podpisami K. O. (1). Dowód z opinii biegłego grafologa pozwolił w istocie ustalić, że w chwili sprzedaży i darowizny nieruchomości K. O. (1) nie była dłużniczką powoda, a powód nie miał w stosunku do niej żadnej ważnej wierzytelności.

Warto w tym miejscu przypomnieć chronologię zdarzeń. Umowa współpracy nr (...) została zawarta 25 stycznia 2021 r., umowa nr (...) została zawarta dnia 6 kwietnia 2021 r. W związku z niewykonaniem umowy powód w dniu 20 października 2021 r. wystawił notę księgową nr (...). Żadne z tych zdarzeń nie skutkowało powstaniem ważnego długu K. O. (1) wobec powoda.

Umową z dnia 30 listopada 2021 r. K. O. (1) dokonała sprzedaży na rzecz pozwanych – swojej siostry J. R. oraz jej męża I. R. części nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze (...) (w dniu sprzedaży numer KW (...)) – działki oznaczonej nr (...) o powierzchni 13,5300 ha za cenę 600.000,00 zł. Umową z dnia 14 kwietnia 2022 r. K. D. dokonała na rzecz swojej siostry – J. R. darowizny pozostałej części nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta o numerze (...), czyli działki oznaczonej (...).

W dniu 14 lipca 2022 r. Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2538/22 wydał nakaz zapłaty, który został doręczony K. O. (1) w dniu 26 lipca 2022 r. i uprawomocnił się z dniem 9 sierpnia 2022 r.

W dniu 3 października 2022 r. Sąd Rejonowy w (...) VIII Wydział Gospodarczy, w sprawie o sygnaturze akt: VIII GNc 2537/22 wydał nakaz zapłaty, nakaz został doręczony K. O. (1) w dniu 10 października 2022 r. i uprawomocnił się z dniem 25 października 2022 r.

Dopiero w dniu 7 lutego 2022 r. powód przygotował dokument zatytułowany “Rozliczenie z kontrahentem”, który uczynił z G. J. dłużniczkę solidarną z K. O. (1).

Z powyższego wynika, że powodowi nie przysługiwała żadna wierzytelność wobec K. O. (1) w chwili gdy ta wyzbywała się nieruchomości. Powód wykazał jedynie, że przysługuje mu wierzytelność z tytułów wykonawczych, które powstały znacznie później. Przy tym istotne jest, że powód uzyskał tytuły wykonawcze wobec K. O. (1) posługując się dokumentami, które nie pochodzą od dłużniczki, czyli dokumentami podrobionymi. Stan świadomości powoda, co do prawdziwości tych dokumentów, w niniejszej sprawie nie ma większego znaczenia i Sąd nie podejmuje się oceny etyki powoda. Nimniej jednak w tym kontekście O. nie jest także przyszłym wierzycielem w rozumieniu art. 530 kc. Wskazany w tym przepisie “przyszły wierzyciel” to taki, którego wierzytelność nie istniała jeszcze w sensie prawnym w chwili podejmowania przez dłużnika czynności prawnej krzywdzącej wierzyciela, ale której powstanie jest pewne i realne. W tym przypadku wierzytelność wynikająca z tytułów wykonawczych w ogóle nie powinna powstać, a jej powstanie wobec K. O. (1) było raczej nieoczekiwane.

Z uwagi na brzmienie art. 527§1 kc ważny do rozpoznania zasadności skargi pauliańskiej jest stan świadomości dłużniczki K. O. (1) co do możliwości pokrzywdzenia wierzyciela. Pojęcie świadomości nie jest terminem prawniczym, jest pojęciem z zakresu kognitywistyki, a więc nauki interdyscyplinarnej łączącej osiągnięcia psychologii, fizyki, neurobiologii i filozofii. Przyjąć można, że świadomość to stan psychiczny, w którym jednostka zdaje sobie sprawę ze zjawisk wewnętrznych, takich jak własne procesy myślowe, oraz zjawisk zachodzących w środowisku zewnętrznym i jest w stanie reagować na nie. Działanie ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela oznacza sytuację, w której dłużnik zdaje sobie sprawę, że czynność prawna umniejszy jego majątek i tym samym powstanie stan jego niewypłacalności albo zwiększy się jego niewypłacalność względem wierzyciela. Wynika z tego, że wierzytelność musi istnieć w chwili dokonywania czynności prawnej, chociażby nie była jeszcze wymagalna. Wymóg ten łagodzi art. 530 kc w odniesieniu do wierzytelności przyszłych, stawia jednak wyższe wymogi po stronie podmiotowej, a mianowicie wprowadza przesłankę zamiaru pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli (tak B. Szolc-Nartowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz aktualizowany, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, LEX/el. 2025, art. 527).

Dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, jeżeli ma rozeznanie co do tego, że w następstwie dokonanej przezeń czynności ucierpi materialny interes wierzyciela, zazwyczaj przez wyzbycie się w całości lub w części majątku nadającego się do egzekucji. Związana z tym niewypłacalność dłużnika nie musi być całkowita, byleby wystąpiła w większym rozmiarze niż przed dokonaniem czynności. Również osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową wskutek czynności dłużnika, musi co najmniej zachować należytą staranność umożliwiającą rozpoznanie zamiaru dłużnika (wyrok SN z 29.05.2007 r., V CSK 77/07, LEX nr 611445).

W świetle powyższych rozważań i przytoczonych podstaw prawnych nie ulega wątpliwości, że K. O. (1) wyzbywając się nieruchomości nie działała ze świadomością pokrzywdzenia powodowej spółki. Postępowanie dowodowe wskazało na całkowicie odmienny wniosek, a mianowicie to, że zawarciu umowy sprzedaży nieruchomości towarzyszył zamiar spłaty wszystkich wierzycieli, tak by rodzina nie straciła dachu nad głową. Powód powołuje się co prawda w tym zakresie na zeznania pozwanej J. R., która mówiła o swojej wiedzy na temat długu wobec O., powodowi jednak umyka to, że pozwana odwoływała się do oświadczenia G. J. o poręczeniu, a oświadczenie to powstało w długim czasie po umowach sprzedaży i darowizny nieruchomości.

Konstrukcja skargi paulińskiej przewiduje pewne ułatwienia dla wierzycieli domagających się ochrony na podstawie art. 527§1 kc.

Z treści art. 527§3 kc wynika, że co do osoby, która uzyskała wskutek czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową i jest z dłużnikiem w bliskim stosunku, zachodzi domniemanie, iż wiedziała o działaniu dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli. Zgodnie natomiast z art. 528 k.c. jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Powyższe domniemania stanowią domniemania prawne w rozumieniu ar. 234 kpc i wiążą sąd. W niniejszej sprawie działają w sposób oczywisty na niekorzyść pozwanych. Obalenie tzw. dowodem przeciwnym podstawy domniemania polega na wykazaniu, że wniosek wyciągnięty z podstawy domniemania nie jest zgodny z rzeczywistym stanem rzeczy. Ciężar takiego dowodu spoczywa na osobie, która chce obalić domniemanie. Pozwani w tej sprawie zdołali to uczynić, o czy była już mowa w części uzasadnienia poświęconej omówieniu dowodów, a także przy rozważaniach prawnych.

Wobec powyższego uznając skargą pauliańską za bezzasadną Sąd orzekł jak w pkt 1 wyroku i oddalił powództwo.

O kosztach postępowania Sąd orzekł w punkcie 2 wyroku, na podstawie art. 98§1 kpc.

sędzia Anna Zielińska