Zarządzenie z 20 lutego 2026, sygn. IX U 736/24
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 10 września 2024 r. znak (...) Ubezpieczeń Społecznych Oddział w N. odmówił ubezpieczonej Z. N. (1) prawa do zasiłku chorobowego za okres od 11 listopada 2020 r. do 3 stycznia 2021 r. oraz zobowiązał ją do zwrotu nienależnie pobranego zasiłku chorobowego za wskazany w decyzji okres wraz z odsetkami w łącznej kwocie 13 354,57 zł. Na ustaloną przez organ rentowy kwotę składa się należność główna w wysokości 9 776,70 zł wraz z odsetkami w kwocie 3 577,87 zł.
Uzasadniając powyższą decyzję organ wskazał, iż zgodnie ze swoimi uprawnieniami przeprowadził postępowanie wyjaśniające, mające na celu ustalenie prawidłowości wykorzystywania zwolnień lekarskich przez ubezpieczoną w okresie od 11 listopada 2020 r. do 3 stycznia 2021 r. w trakcie zatrudnienia na umowę o pracę w Samodzielnym Publicznym Wojewódzkim Szpitalu (...) w N.. W wyniku postępowania organ rentowy ustalił, że ubezpieczona, pomimo przebywania na zwolnieniu lekarskim, w okresie spornym świadczyła pracę na rzecz płatnika (...) Związku Zawodowego (...) (dalej (...)) i otrzymała za ten czas wynagrodzenie.
Ubezpieczona Z. N. (1) odwołując się od wyżej wymienionej decyzji wniosła o jej zmianę poprzez przyznanie jej prawa do zasiłku chorobowego za okres od 11 listopada 2020 r. do 3 stycznia 2021 r. oraz orzeczenie, że nie jest zobowiązania do zwrotu wypłaconego jej świadczenia wraz z odsetkami za wskazany w decyzji okres. Ponadto wniosła o zasądzenie na jej rzecz od organu rentowego zwrotu kosztów procesu według norm prawem przepisanych. Argumentując swoje stanowisko odwołująca się wskazała, iż organ rentowy błędnie przyjął, że ubezpieczona w spornym okresie wykonując czynności i działania związane z pełnioną funkcją Przewodniczącej (...) Regionu (...) otrzymując za to świadczenie pieniężne, wykonywała pracę zarobkową. Wskazała również, iż działania podejmowane na rzecz związku zawodowego są pracą społeczną, wykonywaną w związku z pełnioną przez nią funkcją. Świadczenia uzyskiwane przez nią od związku zawodowego miały na celu zrekompensowanie kosztów czasowych i finansowych poniesionych przez ubezpieczoną w związku z działalnością związkową.
W odpowiedzi organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania w całości, uzasadniając swoje stanowisko jak w zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie na jego rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych wraz z odsetkami ustawowymi zgodnie z art. 98 § 1 1 k.p.c. Organ rentowy podkreślił, że celem zwolnienia lekarskiego jest odzyskanie przez ubezpieczonego pełnej zdolności do pracy oraz regeneracja organizmu poprzez wypoczynek lub rehabilitację a wykonywanie zajęć niezwiązanych z procesem leczenia i niezaleconych przez lekarza należy traktować jako korzystanie ze zwolnienia lekarskiego niezgodnie z jego celem.
Sąd ustalił następujący stan faktyczny:
Z. N. (1) jest zatrudniona jako pielęgniarka na podstawie umowy o pracę w (...) Publicznym Wojewódzkim Szpitalu (...) w N. i z tego tytułu podlega ubezpieczeniom społecznym, w tym ubezpieczeniu chorobowemu.
Jednocześnie ma zawartą umowę zlecenia z Samodzielnym Publicznym Specjalistycznym Zakładem Opieki Zdrowotnej (...) w N.. Ponadto nieprzerwanie od 12 kwietnia 2017 r. pełni funkcję przewodniczącej (...) Związku Zawodowego (...). W związku z działalnością na rzecz (...), Z. N. (1) co miesiąc otrzymuje zryczałtowane świadczenie w wysokości 700 zł mające zrekompensować jej wydatki powstałe wskutek wykonywania działalności związkowej. Od świadczenia uzyskiwanego przez Z. N. (2) od (...) odprowadzane są zaliczki na podatek dochodowy i składki na ubezpieczenia społeczne.
Niesporne , nadto: przesłuchanie ubezpieczonej – k. 34-34v i 68-69, wyciągi z rejestru (...) k. 7-8, rachunek nr (...) z dnia 25 listopada 2020 r. – k. 17, rachunek nr (...) z dnia 28 grudnia 2020 r. – k. 18.
Z. N. (1) była niezdolna do pracy w związku z zarażeniem koronawirusem. Od 27 października 2020 r. do 6 listopada 2020 r. była hospitalizowana. Dalszych zwolnień, po przeprowadzeniu teleporad lub wizyt ambulatoryjnych, udzielała jej lekarz rodzinna Z. H. w okresie od 11 listopada 2020 r. do 3 stycznia 2021 r. Za ten okres Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłacił Z. N. (1) zasiłek chorobowy w łącznej kwocie 9 776,70 zł.
W toku wizyty 30 listopada 2020 r. Z. N. (1) skarżyła się na osłabienie, bóle pleców i zmiany rumieniowe. 18 grudnia 2020 r. u Z. N. (2) utrzymywały się zmiany skórne i świąd. 4 stycznia 2021 r. uzyskała zaświadczenie o zdolności do pracy. Do 11 grudnia 2020 r. lekarz rodzinna wskazywała w zwolnieniu, że pacjent musi leżeć natomiast od 12 grudnia 2020 r. zwolnienie wskazywało, że pacjent może chodzić. Poza tym lekarz rodzinna nie kierowała wobec pacjentki szczególnych zaleceń w zakresie ograniczenia aktywności.
Niesporne , nadto: zwolnienia lekarskie, notatka w sprawie nadpłaty – nienumerowane karty akt organu rentowego, historia choroby – k. 56-62, zeznania świadka Z. H. – k. 67-68, przesłuchanie ubezpieczonej – k. 34-34v i 68-69.
W okresie spornym w niniejszej sprawie, ubezpieczona pełniła funkcję Przewodniczącej (...) Regionu (...). Jesień 2020 r. była okresem nasilenia pandemii (...)19. W związku z tym związek zawodowy pielęgniarek i położnych miał bardzo dużo obowiązków. Pracownicy personelu medycznego zgłaszali do organizacji związkowych wiele problemów związanych z reżimem obejmującym ich zatrudnienie w placówkach medycznych. Owo zatrudnienie wymagało szczególnej dyspozycyjności pielęgniarek i stałego pozostawania przez nie w sytuacji zagrożenia zakażeniem koronawirusem w związku w wykonywaniem czynności medycznych. Związek zawodowy tej grupy pracowniczej miał do podjęcia wiele decyzji zmierzających do zabezpieczenia jej praw, konsultował wiele poszczególnych sytuacji i metod działania pracowników. W związku ze znaczną dynamiką sytuacji wiele decyzji należało podejmować na bieżąco, niezależnie od pory dnia. W przypadku (...) Związku Zawodowego (...) osobą decyzyjną była Z. N. (1). W związku z pełnioną funkcją, jako lider była aktywna na wielu płaszczyznach. Będąc członkiem krajowego zarządu związku była zobowiązana do przekazywania informacji organizacją regionalnym, które zostały ustalone przez Zarząd Krajowy. Nawet w okresie zwolnienia lekarskiego była zmuszona koordynować pracę Regionu (...). Odbywała liczne rozmowy telefoniczne, brała udział w telekonferencjach przy pomocy komputera. Kontaktowała się telefonicznie i teleinformatycznie z innymi członkami zarządu oraz innymi działaczami w terenie. Wzmożony kontakt uzasadniony był sytuacją pandemiczną panującą w Polsce w tym okresie. Żadna z osób będących w Zarządzie Regionu (...) nie potrafiła zastąpić Z. N. (2) w podejmowaniu bieżących decyzji i organizowaniu pracy Związku. Osoby te nie miały tak rozległych kontaktów oraz umiejętności koordynacyjnych.
Dowód: zeznania świadka M. I. – k. 31v-32, zeznania świadka R. U. – k. 33-33v, zeznania świadka E. U. – k. 34, przesłuchanie ubezpieczonej – 34-34v i 68-69.
Działalność związkowa prowadzona przez Z. N. (2) miała charakter ciągły i nie była ograniczona sztywnymi ramami czasowymi ani sformalizowanym systemem ewidencjonowania czasu tej działalności. Specyfika pełnionej przez nią funkcji lidera organizacji związkowej wymagała podejmowania aktywności w każdym czasie, niezależnie od grafiku pracy, w tym również w okresach korzystania z urlopów wypoczynkowych czy przebywania na zwolnieniu lekarskim (w tym podczas hospitalizacji). Nie mogła być skutecznie zastępowana przez inne osoby. Dotyczyło to w szczególności jej członkostwa w gremiach takich jak Rada Dialogu Społecznego oraz Zespół (...) powołany w związku z epidemią (...)19, gdzie jej udział miał charakter imienny i osobisty. (...) organizacją pozostawało skoncentrowane bezpośrednio na osobie Z. N. (2), która utrzymywała stały kontakt z innymi osobami, nie delegując uprawnień do kontaktów na rzecz innych członków związku.
Dowód: przesłuchanie ubezpieczonej – 34-34v i 68-69.
Z. N. (1) pełniąc funkcję przewodniczącej (...) Regionu (...) co miesiąc otrzymywała świadczenie pieniężne w wysokości 700 zł, będące rekompensatą za ponoszone koszty związane z działalnością związku zawodowego. Kwotą była stała, ponieważ nie było możliwości skrupulatnego wyliczania co miesiąc wysokości poniesionych przez nią kosztów związanych z dojazdami, opłatami za telefon i internet, energię elektryczną oraz ogólną działalnością związku zawodowego (np. zakupem materiałów biurowych).
Z. N. (1) nie musiała przedstawiać co miesiąc zestawienia poniesionych kosztów. W przypadku nie wykonywania w jakimś miesiącu czynności na rzecz związku to również otrzymywałaby świadczenie, ponieważ przysługiwało jej ono ubezpieczonej przez cały okres pełnienia funkcji lidera związku. Nie stanowiło wynagrodzenia za pracę.
Dowód: zeznania świadka M. I. – k. 31v-32, zeznania świadka D. Z. – k. 32, zeznania świadka R. U. – k. 33-33v, zeznania świadka E. U. – k. 34, przesłuchanie ubezpieczonej – k. 34-34v i 68-69.
Sąd zważył, co następuje:
Odwołanie okazało się uzasadnione.
Regulacje dotyczące świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, do których należy zasiłek chorobowy zawarte zostały w przepisach ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2780 z późn. zm.), zwanej dalej „ustawą zasiłkową”. W myśl art. 6 tej ustawy, zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który stał się niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania ubezpieczenia chorobowego.
Ustawodawca wyłączył w pewnych sytuacjach prawo do zasiłku chorobowego. Uczynił to w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej. Zgodnie z treścią tego przepisu ubezpieczony wykonujący w okresie orzeczonej niezdolności do pracy pracę zarobkową lub wykorzystujący zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres tego zwolnienia. Przesłanki stanowiące podstawę utraty prawa do zasiłku zostały we wskazanym przepisie wymienione alternatywnie, zatem do pozbawienia ubezpieczonego prawa do zasiłku chorobowego wystarczy wystąpienie jednej z tych przesłanek. Przez pracę zarobkową należy przy tym rozumieć wszelką pracę zarobkową wykonywaną na każdej podstawie prawnej albo bez takiej podstawy, bez względu na wymiar czasu tej pracy. Natomiast za wykorzystanie zwolnienia od pracy niezgodnie z jego celem uważa się nieprzestrzeganie wskazań lekarskich, np. nakazu leżenia w łóżku, zakazu wykonywania różnych prac domowych, pracę w ogrodzie lub gospodarstwie rolnym itp. lub wykorzystywanie tego zwolnienia dla innych celów niż leczenie. W tych przypadkach utrata prawa do zasiłku chorobowego następuje za cały okres otrzymanego zwolnienia.
W przedmiotowej sprawie bezsporne pozostawało, że stan zdrowia ubezpieczonej skutkował jej niezdolnością do pracy w okresie od 11 listopada 2020 r. do 3 stycznia 2021 r. Natomiast sporne pomiędzy stronami pozostawało czy ubezpieczonej przysługiwało prawo do zasiłku chorobowego w okresie sporny, z uwagi na otrzymywanie przez nią co miesiąc wynagrodzenia z tytułu pełnienia funkcji Przewodniczącej (...) Związku Zawodowego (...). Nie było przy tym okolicznością sporną, że w objętym decyzja okresie Z. N. (1) nie wykonywała pracy pielęgniarki i nie otrzymywała wynagrodzenia od podmiotów medycznych, które ją regularnie zatrudniały. Jej aktywność ograniczała się do niezbędnej działalności związkowej.
Na potrzeby oceny tej aktywności należało zdefiniować istotę związków zawodowych. Jak wskazuje sama ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. z 2025 r. poz. 440 z późn. zm.), związki zawodowe to organizacje społeczne o charakterze korporacyjnym zrzeszające ludzi pracy. Są one dobrowolną formą samoorganizacji zbiorowości ludzi pracy w stosunkach przemysłowych państw cywilizowanych. Działają w oparciu o statutowo ukształtowane struktury organizacyjne posiadające osobowość prawną. W sferze normatywnej ich status został uregulowany w płaszczyźnie ustawowej, w tym także przez ustawę zasadniczą. Działalność organizacji z założenia ma charakter niezarobkowy, społeczny.
Wskazując pogląd orzecznictwa przykładem pracy niezarobkowej może być praca społeczna, czyli aktywność podejmowana dla dobra ogółu, wykonywana poza zajęciami zawodowymi. Oznacza to, że w okresie stwierdzonej niezdolności do pracy i pobierania zasiłku chorobowego, ubezpieczony może wykonywać pewne prace, nie ryzykując utraty prawa do zasiłku, pod warunkiem, że prace te nie mają charakteru zarobkowego. Podkreśla się, że nie można zaakceptować stanowiska, że użyty w art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej zwrot „praca zarobkowa” oznacza każdą pracę, czyli aktywność ludzką, niezależnie od stosunku prawnego, w ramach którego jest realizowana, oraz celu jej podejmowania, jeśli przynosi ona jakikolwiek dochód (zob. wyrok SN z 6.06.2023 r., II USKP 40/22, OSNP 2024, nr 6, poz. 62.).
Natomiast w przypadku uznania, że comiesięczne świadczenie, które otrzymywała odwołująca się za pełnioną funkcję jest wynagrodzeniem, należałoby uznać, jak w postanowieniu Sądu Najwyższego dnia 25 sierpnia 2022 r. ( III USK 522/21, LEX nr 3483063), że działalność uzasadniona potrzebą środowiskową, społeczną czy publiczną, za którą otrzymuje się wynagrodzenie w okresie orzeczonej niezdolności do pracy, nie jest pracą zarobkową w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.
Przeprowadzone postępowanie dowodowe, w szczególności spójne i wiarygodne zeznania świadków oraz wyjaśnienia samej ubezpieczonej, pozwoliły jednak na sformułowanie wniosków przeciwnych. Sąd ustalił, iż kwota w wysokości 700 zł wypłacana comiesięcznie na rzecz odwołującej nie posiadała charakteru wynagrodzenia za świadczoną pracę. W rzeczywistości środki te stanowiły świadczenie pieniężne o charakterze ryczałtowej rekompensaty za koszty ponoszone przez ubezpieczoną w związku z pełnieniem funkcji przewodniczącej (...) Regionu (...). Istotnym jest przy tym fakt, iż prawo do przedmiotowego świadczenia było ściśle związane z czasem trwania kadencji organu, a nie z faktycznym nakładem pracy w danym miesiącu. Jak ustalono, ubezpieczona zachowywała prawo do tej kwoty również w okresach, w których nie podejmowała żadnych merytorycznych czynności na rzecz związku zawodowego, co ostatecznie wyklucza możliwość zakwalifikowania tych wypłat jako wynagrodzenia za pracę zarobkową w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych.
Stan faktyczny w przedmiotowej sprawie Sąd ustalił na podstawie dowodów z dokumentów zgromadzonych w aktach sprawy oraz w aktach organu rentowego, a także w oparciu o zeznania ubezpieczonej oraz przesłuchanych w sprawie świadków. Dokumentacja stanowiąca podstawę ustaleń została uznana za w pełni rzetelną i autentyczną, a jej prawdziwość nie była kwestionowana przez żadną ze stron w toku postępowania. Sąd dał również wiarę zeznaniom ubezpieczonej oraz świadków, oceniając je jako spontaniczne, spójne i korespondujące z pozostałym materiałem dowodowym szczegółowo wymienionym w pierwszej części niniejszego uzasadnienia.
Ze względu na istnienie drugiej przesłanki negatywnej prawa do zasiłku chorobowego zawartej w art. 17 ust 1 ustawy zasiłkowej należało rozważyć, czy podejmowana przez ubezpieczoną w okresie niezdolności do pracy aktywność nie pozostawała w sprzeczności z celem udzielonego jej zwolnienia lekarskiego. Odmawiając prawa do zasiłku w związku z wymogami art. 232 k.p.c., Zakład Ubezpieczeń Społecznych, powinien wykazać, że zachowanie ubezpieczonej jest sprzeczne z celem zwolnienia.
Przekładając powyższe na grunt niniejszej sprawy należy zauważyć, organ wydając decyzję w przedmiotowej sprawie, nie sprostał ciążącemu na nim ciężarowi dowodu i nie wykazał, iż działania ubezpieczonej jako przewodniczącej (...) Regionu (...) spełniały przesłankę wykonywania w okresie orzeczonej niezdolności do pracy, pracy zarobkowej lub wykorzystywania zwolnienia od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia. Organ rentowy, wydając decyzję o odmowie przyznania prawa do zasiłku, opierał się na ustalonej informacji, iż kwota, którą ubezpieczona otrzymywała od (...), była pomniejszana o kwotę przeznaczoną na ubezpieczenia społeczne oraz podatek dochodowy. Organ w trakcie postępowania wyjaśniającego nie ustalił z jakiego tytułu odwołująca się otrzymywała świadczenie. Jak wynika również z zeznań świadka R. U. to księgowa ustaliła, że nie ma innej możliwości rozliczania przyznanego ubezpieczonej świadczenia jak wynagrodzenia, choć nie było ono wynagrodzeniem za wykonaną pracę.
W toku procesu organ rentowy z kolei nie wykazał, czy aktywność przejawiana przez Z. N. (2) przekraczała granice zgodności z celem udzielnego jej zwolnienia. Z zeznań świadków ani ubezpieczonej nie wynika jednoznacznie jaką dokładnie intensywność działań przejawiała ubezpieczona w okresie spornym, jakie były ramy czasowe tej działalności i jak dokładnie wpływało to na jej stan zdrowia. Oceny tej ostatniej okoliczności nie umożliwiają zeznania świadka Z. H.. Lekarce rodzinnej ubezpieczonej trudno było ocenić jakie dokładnie działania ubezpieczone mogą uniemożliwiać bądź opóźniać odzyskanie przez nią zdolności do pracy. Świadek, z uwagi na sytuację pandemiczną, miała utrudniony osobisty kontakt z pacjentką (udzielała jej głównie teleporad), nie wiedziała czym dokładnie ubezpieczona się zajmuje i nie formułowała specjalnych zaleceń dotyczących rekonwalescencji. Nie była w stanie również jednoznacznie ocenić przykładów aktywności ubezpieczonej w toku przesłuchania. Z perspektywy odzyskania przez ubezpieczoną zdolności do pracy po dniu 3 stycznia 2021 r. trudno czynić założenia co do ewentualnego wydłużenia jej niezdolności do pracy wskutek podejmowanej działalności związkowej. Zdaniem Sądu nie jest to możliwe do jednoznacznej oceny bez wskazania konkretnych parametrów co do czasu i intensywności działań Z. N. (2).
Mając wszystko powyższe, Sąd doszedł do przekonania, że ubezpieczona nie wykonywała pracy zarobkowej w okresie od 11 listopada 2020 r. do 3 stycznia 2021 r. Sąd uznał, że z istoty pojęcia „działalności zarobkowej” wynika konieczność podejmowania aktywnych działań ubezpieczonego prowadzących do uzyskania przychodu, nie samo zaś bierne uzyskanie wynagrodzenia, które w przypadku przedmiotowej sprawy nie było stricte wynagrodzeniem dla ubezpieczonej, lecz rekompensatą za poniesione przez nią koszty związane z działalnością związku zawodowego. Materiał dowodowy nie wskazuje, ponadto aby w okresie spornym ubezpieczona podejmowała działania, które w sposób jednoznaczny pozostawałyby sprzeczne z celem udzielnego jej zwolnienia. Czynności były wymuszone okolicznościami i nie sposób stwierdzić czy i w jaki sposób wpływały negatywnie na stan jej zdrowia. W tej sytuacji Sąd uznał, że Z. N. (1) przysługuje prawo do zasiłku chorobowego za okres od 11 listopada 2020 r. do 3 stycznia 2021 r. Konsekwencją przyznania tego prawa jest orzeczenie o braku obowiązku zwrotu wypłaconych świadczeń przez odwołującą się wobec nieuznania ich w ustalonych okolicznościach sprawy za świadczenia nienależne w świetle art. 84 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2024 r., poz. 497 z późn. zm.).
Wobec tak przeprowadzonych ustaleń, na podstawie całości materiału dowodowego, Sąd zmienił zaskarżoną decyzję w oparciu o treść art. 477 14 § 2 k.p.c.
Organ rentowy przegrał proces, a odwołująca się była reprezentowana przez radcę prawnego, zatem zgodnie z art. 98 § 1 w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (j.t. – Dz. U. z 2023 r. poz. 1935), Sąd w punkcie drugim wyroku zasądził od organu rentowego na rzecz ubezpieczonej należną na podstawie powyższych przepisów stawkę minimalną wynagrodzenia radcy prawnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (zgodnie z art. 98 § 1 1 k.p.c.) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
ZARZĄDZENIE
1. (...)
2. (...)
3. (...)
(...)