Postanowienie z 13 marca 2026, sygn. I Ns 1079/25

POSTANOWIENIE

Dnia 13 marca 2026 roku

Sąd Rejonowy w Grudziądzu I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący: Protokolant:

asesor sądowy Wojciech Frela sekretarz sądowy Marika Kielian

po rozpoznaniu w dniu 13 marca 2026 roku w D.

na rozprawie

sprawy z wniosku małoletnich S. S. (2), S. S. (3) reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego J. S. (3)

z udziałem J. S. (1)

o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po V. T.

p o s t a n a w i a:

I. oddalić wniosek;

II. stwierdzić, że wnioskodawca i uczestnicy ponoszą koszty związane z swoim udziałem
w sprawie.

Sygn. akt I Ns (...)25

UZASADNIENIE

postanowienia z dnia 13 marca 2026 roku

W dniu 7 listopada 2025 roku przedstawiciel ustawowy małoletnich wnioskodawców S. S. (2) i S. S. (4), działając przez profesjonalnego pełnomocnika, złożyła wniosek o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po V. T..

W uzasadnieniu przedstawiciel ustawowy wskazał, że nie złożył w imieniu małoletnich stosownego oświadczenia w przewidzianym terminie, pozostając w błędnym przekonaniu, że czynności tej dokona ojciec małoletnich, zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami między stronami.
Ponadto podkreślił, że spadkodawczyni pozostawiła po sobie liczne zobowiązania, a osoby powołane do dziedziczenia w pierwszej kolejności odrzuciły spadek.

Na rozprawie w dniu 13 marca 2026 roku J. S. (2), działając w imieniu małoletnich wnioskodawców, złożyła oświadczenie, w którym wskazała, że ojciec małoletnich uprzednio odrzucił spadek we własnym imieniu oraz wyraził zgodę na odrzucenie spadku w imieniu małoletnich, a poza małoletnimi nie mają oni innych dzieci. Jednocześnie oświadczyła, że uchyla się od skutków prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku po V. T.
oraz złożyła w imieniu małoletnich S. i S. S. (1) oświadczenie o odrzuceniu przypadającego im spadku po tej spadkodawczyni. /k. 39/.

Sprawa została rozpoznana w postępowaniu nieprocesowym.

Sąd ustalił, co następuje:

V. T. zmarła 11 maja 2024 roku w D., gdzie ostatnio stale zamieszkiwała. Syn spadkodawczyni I. S. skutecznie złożył oświadczenie o odrzuceniu spadku po matce. W wyniku odrzucenia spadku przez syna powołani do dziedziczenia zostali jego zstępni, m.in. uczestnik J. S. (1).

J. S. (1) odrzucił spadek po V. T. w dniu 10 września 2024 roku przed notariuszem S. V.. W akcie notarialnym oświadczył, że posiada dwójkę małoletnich zstępnych – S. S. (2) i S. S. (1).

Notariusz pouczyła J. S. (1), że w związku z odrzuceniem przez niego spadku należą oni do kręgu spadkobierców ustawowych po V. T.. Notariusz pouczyła stawającego także o treści art. 1015, art. 1020 oraz 1024 Kodeksu cywilnego. Notariusz także wskazała, że rozpoczął swój bieg termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich dzieci.

Przedstawiciele ustawowi małoletnich wnioskodawców nie złożyli oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich S. i S. S. (1) po zmarłej prababce V. T.. Małżonkowie S. ustalili, że mąż J. S. (1) zajmie się sprawą odrzucenia spadku po V. T.. Kiedy J. S. (1) podjął działania w celu odrzucenia spadku w imieniu małoletnich to okazało się, że termin do złożenia oświadczenia spadkowego już upłynął. Nie odrzucenie spadku
w imieniu małoletnich wynikało z omyłki w obliczaniu terminu.

Dowód: okoliczności bezsporne, akta I N 647/24, akta I N 966/24, przesłuchanie przedstawicieli ustawowych protokół skrócony k. 38v-39

Sąd zważył, co następuje:

Sąd ustalił stan faktyczny w oparciu o dowody z dokumentów oraz przesłuchania przedstawicieli ustawowych małoletnich wnioskodawców. Krąg spadkobierców oraz fakt nieodrzucenia spadku w imieniu małoletnich pozostawały bezsporne. Sąd dał wiarę zeznaniom przedstawicieli ustawowych, ponieważ były one spójne z dokumentami zgromadzonymi w aktach. W ocenie sądu przedstawiciele ustawowi przedstawili prawdziwe powody niezłożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich S. i S. S. (1).

Przechodząc do rozważań prawnych w pierwszej kolejności należy zauważyć, że zgodnie
z art. art. 1015 § 1 k.c. oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku może być złożone w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania.

Z kolei zgodnie z art. 101 § 4 k.r.o., jeżeli dziecko jest powołane do dziedziczenia wskutek uprzedniego odrzucenia spadku przez rodzica, odrzucenie spadku w imieniu dziecka przez rodzica, działającego za zgodą drugiego z rodziców, bądź wspólnie z nim, co do zasady nie wymaga uprzedniego zezwolenia sądu opiekuńczego (ani – w przypadkach określonych w przepisach – sądu spadku), o ile spadek odrzucają również inni zstępni rodziców tego dziecka. Regulacja ta w sposób istotny upraszcza aktualnie procedurę odrzucenia spadku w imieniu małoletniego, eliminując w typowych sytuacjach konieczność uprzedniego uzyskiwania zgody sądu.

Natomiast w myśl art. 1019 § 1 k.c., jeżeli oświadczenie o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku zostało złożone pod wpływem błędu lub groźby, stosuje się przepisy o wadach oświadczenia woli
z następującymi zmianami:

1)  uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia powinno nastąpić przed sądem;

2)  spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca.

3)  do zachowania terminu, o którym mowa w art. 88 § 2, wystarcza złożenie przed jego upływem wniosku do sądu o odebranie oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia.

Stosownie do § 2 powołanego przepisu spadkobierca, który pod wpływem błędu lub groźby nie złożył żadnego oświadczenia w terminie, może w powyższy sposób uchylić się od skutków prawnych niezachowania terminu. W myśl art. 1019 § 3 kc uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia
o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku wymaga zatwierdzenia przez sąd.

W myśl art. 84 § 1 i 2 k.c., w razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się
od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Można powoływać się tylko na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (błąd istotny).

Zgodnie z art. 88 § 2 k.c. uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych w razie błędu wygasa z upływem roku od jego wykrycia.

Jak wskazał Sąd Najwyższy powołanie się przez spadkobiercę, zgodnie z art. 1019 § 2
w zw. z art. 84 § 1 zd. 1 i § 2 k.c., na działanie pod wpływem błędu wymaga wykazania, że błąd był istotny, dotyczył czynności prawnej i znajduje usprawiedliwienie w okolicznościach sprawy.
Nie mogą być uznane za błąd istotny nieznajomość przedmiotu spadku, czy nieznajomość prawa spadkowego, będące wynikiem niedołożenia należytej staranności w ustaleniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego lub w ustaleniu konsekwencji ustawowych złożenia określonego oświadczenia albo jego braku. Każdorazowo jednak podkreśla się, że stwierdzenie, iż spadkobierca nie dołożył należytej staranności powinno być poprzedzone oceną okoliczności konkretnej sprawy i odnosić się
do sprecyzowanych czynności, które faktycznie i prawnie spadkobierca mógłby podjąć, zmierzając
do uzyskania koniecznej wiedzy o spadku. Ocena w tym względzie powinna być dokonana
na podstawie okoliczności każdego indywidualnie rozpatrywanego przypadku i uwzględniać przeciętny stan świadomości prawnej społeczeństwa (por. Postanowienie SN z 19.09.2025 r.,
I CSK 1762/24, LEX nr 3915002).

W sprawie o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia
o odrzuceniu spadku w terminie ciężar wykazania, że spadkobierca działał pod wpływem błędu spoczywa na wnioskodawcy (art. 6 k.c.). W postępowaniu tym sąd spadku bada wprawdzie z urzędu zasadność uchylenia się przez spadkobierców od skutków ich bezczynności, niemniej jednak mają tutaj odpowiednie zastosowanie przepisy o procesie (art. 13 § 2 k.p.c.). Z tego względu wnioskodawca nie jest zwolniony od obowiązku wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzi skutki prawne (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2010 r., V CSK 337/09, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 2010 r., I CSK 37/2010, postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 kwietnia 2013 r., II CSK 497/12).

W niniejszej sprawie nie ma wątpliwości, że oświadczenie o odrzuceniu spadku nie zostało złożone przez małoletnich wnioskodawców w sześciomiesięcznym terminie przewidzianym
w art. 1015 § 1 k.c. Ojciec małoletnich odrzucił przed notariuszem spadek po zmarłej V. T. w dniu 10 września 2024 roku i od tego dnia zaczął biec sześciomiesięczny termin do złożenia oświadczenia w imieniu małoletnich dzieci.

Matka małoletnich domagała się zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu, wskazując, że pozostawała w przekonaniu, że czynności tej dokona ojciec dzieci, zgodnie z poczynionymi między nimi ustaleniami. Okoliczności tej sąd nie kwestionuje,
gdyż z zebranego materiału dowodowego wynika bowiem, że rodzice rzeczywiście uzgodnili,
że to ojciec podejmie czynności związane z odrzuceniem spadku również w imieniu małoletnich.

Ojciec małoletnich wyjaśnił przy tym, że nie dochował terminu z uwagi na jego błędne obliczenie – pozostawał w przekonaniu, że termin do złożenia oświadczenia upływa w kwietniu 2025 roku, podczas gdy faktycznie upłynął on w marcu. Jak wskazał, zorientował się o uchybieniu dopiero po kontakcie z notariuszem. Okoliczność tę wiązał również z wykonywaniem obowiązków zawodowych oraz wyjazdami służbowymi.

Pełnomocnik matki małoletnich podnosił natomiast, że działała ona w błędzie, polegając
na przekonaniu, że ojciec dzieci – jako osoba odpowiedzialna – podejmie stosowne czynności również w imieniu małoletnich.

W ocenie Sądu wskazywane przez przedstawicieli ustawowych okoliczności nie stanowią błędu istotnego w rozumieniu art. 84 k.c. w zw. z art. 1019 k.c., lecz świadczą o braku należytej staranności.

Podkreślenia wymaga, że termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku jest jeden
i biegnie jednakowo dla wszystkich osób uprawnionych do działania w imieniu małoletniego.
Oboje rodzice, którym przysługuje władza rodzicielska, są zobowiązani do podejmowania czynności zmierzających do zabezpieczenia interesów majątkowych dziecka. Uzgodnienia między nimi
co do podziału czynności mają charakter wyłącznie wewnętrzny i nie wpływają na ocenę dochowania ustawowego terminu. Matka małoletnich wiedziała o dacie odrzucenia spadku przez ojca, a zatem posiadała wiedzę pozwalającą na ustalenie początku biegu terminu. Tym samym mogła samodzielnie podjąć czynności zmierzające do odrzucenia spadku w imieniu małoletnich albo co najmniej zweryfikować, czy czynności te zostały dokonane. Brak jakiejkolwiek aktywności w tym zakresie przez okres sześciu miesięcy nie może zostać uznany za usprawiedliwiony. Również błędne obliczenie terminu przez ojca małoletnich nie stanowi błędu prawnie istotnego. Okoliczność wykonywania pracy zawodowej, w tym odbywania podróży służbowych, nie zwalnia od obowiązku dochowania należytej staranności w sprawach dotyczących majątku dziecka.

Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że ojciec małoletnich został pouczony przez notariusza o skutkach prawnych odrzucenia spadku oraz o konieczności podjęcia dalszych czynności
w imieniu małoletnich. Otrzymał także wypis aktu notarialnego, z którego treścią mógł się ponownie zapoznać. Od przedstawicieli ustawowych małoletnich należy oczekiwać podjęcia minimalnych działań w celu zweryfikowania swoich obowiązków, tym bardziej że informacje dotyczące procedury odrzucenia spadku w imieniu małoletniego są powszechnie dostępne, a w razie wątpliwości możliwe było skorzystanie z pomocy profesjonalisty. Sąd miał na uwadze także aktualny stan prawny,
który w sposób istotny uprościł procedurę odrzucenia spadku w imieniu małoletniego. W typowych sytuacjach, takich jak rozpoznawana sprawa, nie jest wymagane uprzednie uzyskanie zgody sądu opiekuńczego, co znacząco ogranicza formalności i umożliwia niezwłoczne dokonanie czynności.
Tym bardziej brak jest podstaw do usprawiedliwiania bezczynności przedstawicieli ustawowych.

W konsekwencji Sąd uznał, że pozostawanie w przekonaniu, że drugi z rodziców podejmie czynność w imieniu małoletnich, stanowi okoliczność należącą do sfery organizacji życia rodzinnego
i nie może być kwalifikowane jako błąd istotny. Przerzucenie odpowiedzialności na drugiego rodzica nie zwalnia z obowiązku działania w ustawowym terminie. W tym stanie rzeczy nie można przyjąć,
aby przedstawiciele ustawowi działali pod wpływem błędu usprawiedliwionego okolicznościami sprawy. Ich zachowanie polegało na zaniechaniu podstawowych czynności weryfikacyjnych
oraz na bezpodstawnym założeniu, że obowiązek ten zostanie wykonany przez drugiego z rodziców.

Podkreślić należy, że instytucja uchylenia się od skutków prawnych niezachowania terminu ma charakter wyjątkowy i nie może prowadzić do usuwania skutków niedbalstwa, niezachowania należytej staranności czy braku organizacji w sprawach rodzinnych. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do faktycznego zniesienia ustawowego terminu określonego w art. 1015 § 1 k.c.

W ocenie Sądu brak jest jakichkolwiek podstaw do uznania, że przedstawiciele ustawowi dochowali choćby standardu należytej staranności wymaganej przy podejmowaniu czynności dotyczących majątku małoletnich. Nadto podkreślić należy, że w realiach niniejszej sprawy nie ma żadnych wątpliwości co do początku biegu terminu do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku.
Nie ujawniły się żadne okoliczności, które wskazywałby na jakiekolwiek wątpliwości prawne
w przedmiocie terminu do odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich.

Na końcu należy podkreślić, że w niniejszej sprawie nie zachodzą wyjątkowe okoliczności, które uzasadniałyby uwzględnienie wniosku z powołaniem się na zasady współżycia społecznego.
Jak wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 marca 2018 r., III CZP 110/17, w sytuacjach wyjątkowych, w szczególności gdy spadkobierca nie ponosi winy za niezłożenie oświadczenia
w terminie, dopuszczalne jest nieuwzględnienie skutków upływu tego terminu na podstawie art. 5 k.c.

Okoliczności takie w niniejszej sprawie nie występują. Niezłożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletnich było wyłącznie następstwem zaniechań przedstawicieli ustawowych, którzy nie podjęli działań w ustawowym terminie. Brak aktywności w tym zakresie nie może być utożsamiany z brakiem winy, lecz stanowi przejaw zaniedbania. Nie można pominąć również faktu,
że brak złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku skutkuje nabyciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza, co w sposób istotny ogranicza odpowiedzialność małoletnich za ewentualne długi spadkowe. Oznacza to, że interesy majątkowe małoletnich pozostają chronione przez obowiązujące przepisy prawa.

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. Sąd nie dostrzegł podstaw do odstąpienia od zasady ogólnej obowiązującej w postępowaniu nieprocesowym, zgodnie z którą jego uczestnicy ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie.