Wyrok z 1 lipca 2025, sygn. I C 1520/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 lipca 2025 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: sędzia Tadeusz Bulanda

Protokolant: sekretarz sądowy Karolina Stańczuk

po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2025 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa B. B. i M. B.

przeciwko Bankowi (...) S.A. z siedzibą w W.

o ustalenie i zapłatę, ewentualnie zapłatę i ustalenie

I.  Ustala, że nieważna jest umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...) sporządzona w dniu 6 listopada 2008 r. i zawarta w dniu 7 listopada 2008 r. pomiędzy B. B. i M. B. z jednej strony oraz Bankiem (...) S.A. z siedzibą w W.;

II.  Oddala powództwo w pozostałym zakresie;

III.  Znosi koszty procesu między stronami.

Sygn. akt I C 1520/24

UZASADNIENIE

Powództwem z dnia 10 maja 2021 r. (data prezentaty), zmodyfikowanym ostatecznie w piśmie z dnia 8 maja 2023 r. (data stempla pocztowego), skierowanym przeciwko Bankowi (...) S.A. z siedzibą w W., B. B. i M. B. wnieśli o:

1.  ustalenie nieważności Umowy o kredyt hipoteczny nr (...) (...) z dnia 6 listopada 2008 r. zawartej między powodami a pozwanym;

2.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów łącznie 38 595,89 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty oraz 21 362,23 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

ewentualnie o:

3.  zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów łącznie 40 422,40 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,

a ponadto o zasądzenie zwrotu kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz kwoty 34 zł tytułem opłat skarbowych od pełnomocnictwa wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

W uzasadnieniu pozwu wskazano, że przedmiotowa umowa kredytu zawiera postanowienia abuzywne dotyczące ryzyka kursowego oraz przeliczeń walutowych, ze względu na które jest nieważna, ewentualnie pozostaje ważna, jednakże powodów nie wiążą postanowienia abuzywne (pozew – k. 3-27; modyfikacja powództwa – k. 316-317).

Bank (...) S.A. z siedzibą w W. wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie solidarnie od powodów na rzecz pozwanego zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Pozwany podniósł zarzut przedawnienia roszczenia, a także wskazał na brak interesu prawnego warunkującego żądanie ustalenia nieważności Umowy (odpowiedź na pozew – k. 72-107v; odpowiedź na modyfikację powództwa – k. 344-348v).

Pismem z dnia 4 czerwca 2024 r. (data stempla pocztowego) pozwany zgłosił zarzut prawa zatrzymania, załączając przesłane do powodów oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania.

W piśmie z dnia 17 marca 2025 r. (data stempla pocztowego) pozwany podniósł, że w oświadczeniu z dnia 24 lutego 2025 r. skierowanym do banku powodowie dokonali potrącenia przysługującej im wierzytelności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia w kwocie 193 701,60 zł z wierzytelnością pozwanego banku w kwocie 160 399,99 zł, a także skorzystali z prawa zatrzymania świadczenia spełnionego przez bank na ich rzecz, tj. kapitału wypłaconego w związku z łączącą strony umową w kwocie 193 701,60 zł do czasu zaofiarowania przez bank zwrotu świadczenia spełnionego przez powodów na rzecz banku obejmującego wpłaty uiszczone w związku z Umową (pismo procesowe pozwanego – zgłoszenie zarzutu prawa zatrzymania – k. 393-395v; pismo procesowe pozwanego – wniosek dowodowy – k. 412-413v).

Do czasu zamknięcia rozprawy w dniu 16 czerwca 2025 r. stanowiska stron nie uległy zmianie (protokół z rozprawy z dnia 16 czerwca 2025 r. – k. 422-424).

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

W dniu 20 października 2008 r. B. B. oraz M. B. złożyli do Banku (...) S.A. z siedzibą w W. wniosek o udzielenie kredytu w wysokości 160 400 zł, w walucie CHF, z przeznaczeniem na refinansowanie wydatków poniesionych na cele mieszkaniowe w wysokości 35 000 zł, spłatę kredytu mieszkaniowego w wysokości 125 000 zł oraz pokrycie kosztów okołokredytowch, tj. wyceny.

Wraz ze złożeniem wniosku kredytowego oświadczyli, że zapoznali się z „Informacją dla wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej”, w której zawarto informację o ponoszeniu przez kredytobiorcę ryzyka zmian kursów walutowych, którego występowanie sprawia, że zarówno rata spłaty jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu przeliczona na PLN na dany dzień podlega ciągłym wahaniom w zależności od aktualnego kursu waluty ( wniosek kredytowy nr (...) – k. 112-114; Informacja dla wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej – k. 116).

W dniu 7 listopada 2008 r. B. B. oraz M. B. zawarli z Bankiem (...) S.A. z siedzibą w W. umowę o kredyt hipoteczny nr (...) (...) (dalej: Umowa), z przeznaczeniem na refinansowanie kosztów poniesionych na cele mieszkaniowe w kwocie 35 000 zł, spłatę innego kredytu mieszkaniowego w kwocie 125 000 zł oraz koszty wliczone w kredyt w kwocie 400 zł (§ 2 ust. 3 Umowy).

Stosownie do § 2 ust. 2 Umowy kredyt był indeksowany kursem CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli kursów walut obcych obowiązującej w Banku (...) w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy bank miał wysłać do kredytobiorców pismo informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF oraz jego równowartości w złotych polskich zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli kursów walut obcych obowiązującej w banku w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut w trakcie okresu kredytowania miały wywrzeć wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej.

Kredytobiorca był zobowiązany spłacić kwotę kredytu w CHF, ustaloną zgodnie z § 2, w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabeli kursów walut obcych banku (§ 7 ust. 1 Umowy w zw. z § 8 ust. 3 Regulaminu).

Kwota wcześniejszej spłaty kredytu miała być obliczona według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w banku Tabeli kursów z dnia realizacji, wskazanego przez kredytobiorcę w dyspozycji o dokonanie wcześniejszej spłaty. Prowizja za wcześniejszą spłatę przewidziana w § 8 ust. 3 Umowy miała być ustalona od kwoty tej spłaty, przeliczonej według kursu sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w banku Tabeli kursów z dnia realizacji spłaty (§ 10 ust. 4 i 5 Regulaminu).

W przypadku powstania zaległości w spłacie kredytu w walucie obcej, bank miał dokonać przewalutowania całego wymagalnego zadłużenia na PLN z zastosowaniem aktualnego kursu sprzedaży dewiz, określonego przez bank w Tabeli kursów walut obcych (§ 9 ust. 4 Regulaminu).

W przypadku przewalutowania kredytu na wniosek kredytobiorcy i pobrania przez bank prowizji za zmianę waluty kredytu, prowizji za podwyższenie kwoty kredytu na wniosek kredytobiorcy, a także w przypadku odnawiania zabezpieczeń kredytu w walucie obcej – bank miał stosować kurs sprzedaży dewiz na podstawie obowiązującej w banku Tabeli kursów walut obcych (§ 11 ust. 4 i 11, § 12 ust. 3, § 13 ust. 4 Regulaminu).

Umowa została zawarta według standardowego wzorca umownego stosowanego przez bank. M. B., który zajmował się formalnościami i sam uczestniczył w spotkaniach poprzedzających podpisanie spornej Umowy, był zapewniany o stabilności kursu CHF i że oferta kredytu walutowego jest dla niego i jego żony najkorzystniejsza, nie poinformowano go jednak szczegółowo o ryzyku kursowym, nie przedstawiono symulacji zmiany rat kredytu ograniczając się do zapewnień, że jest to stabilna waluta. B. B. była obecna jedynie przy podpisaniu Umowy (Umowa o kredyt hipoteczny nr (...) (...) z dnia 7 listopada 2008 r. – k. 20-25, 121-123; Regulamin – k. 30-39, 125-134, 136-145; zeznania powoda złożone na rozprawie w dniu 16 czerwca 2025 r. – k. 423-424; zeznania powódki złożone na rozprawie w dniu 16 czerwca 2025 r. – k. 424).

Bank wypłacił kwotę kredytu w dniu 17 listopada 2008 r. ( zestawienie transakcji – k. 158; decyzja kredytowa wraz z opinią – k. 118-119).

Aneksem nr (...) z dnia 29 kwietnia 2011 r. (data podpisu) strony zmieniły brzmienie Umowy w zakresie ubezpieczenia nieruchomości (aneks nr (...) z dnia 29 kwietnia 2011 r. – k. 26-27, 153).

Aneksem nr (...) z dnia 13 czerwca 2012 r. (data podpisu) ustalono, że bank umożliwia kredytobiorcom spłatę kredytu bezpośrednio w walucie, do której kredyt jest indeksowany (aneks nr (...) z dnia 13 czerwca 2012 r. – k. 28-29, 155).

Kredytobiorcy nadal spłacają przedmiotowy kredyt i w dalszym ciągu zamieszkują w nieruchomości sfinansowanej kredytem. Nieruchomość ta nie była wynajmowana (zeznania powoda złożone na rozprawie w dniu 16 czerwca 2025 r. – k. 423-424).

W dniu 17 października 2019 r. B. B. i M. B. skierowali do banku wniosek o zawezwanie do próby ugodowej w zakresie żądania uznania postanowień spornej Umowy za nieważne oraz abuzywne w rozumieniu art. 385 ¹ k.c. oraz żądania zwrotu różnicy pomiędzy sumą rat spłaconych w złotych polskich, a sumą rat, jakie winny być płacone przy uwzględnieniu, że zarówno wypłata kapitału, jak i spłata poszczególnych rat następowały w walucie polskiej bez przeliczania kursem franka szwajcarskiego. W piśmie z dnia 19 grudnia 2019 r. bank nie wyraził zgody na zawarcie ugody na warunkach określonych we wniosku. Wobec niezawarcia ugody, na posiedzeniu w dniu 4 lutego 2020 r. postępowanie z ww. zostało zakończone (wniosek o zawezwanie do próby ugodowej z dnia 17 października 2019 r. – k. 48-50; odpowiedź na wniosek o zawezwanie do próby ugodowej z dnia 19 grudnia 2019 r. – k. 51-51v; protokół z rozprawy z dnia 4 lutego 2020 r., sygn. akt II Co 3458/19 – k. 52-52v).

W dniu 17 stycznia 2024 r. bank skierował do kredytobiorców oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania świadczeń spełnionych przez nich na rzecz banku w wykonaniu Umowy, do zwrotu których bank może zostać zobowiązany w przypadku prawomocnego zakończenia postępowania do czasu zaofiarowania przez kredytobiorców zwrotu świadczenia spełnionego przez bank na ich rzecz w postaci kwoty 160 000 zł, tj. udostępnionego kapitału kredytu. Oświadczenie to kredytobiorcy odebrali w dniu 23 stycznia 2024 r. (oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania z dnia 17 stycznia 2024 r. skierowane do M. B. – k. 396-397; oświadczenie o skorzystaniu z prawa zatrzymania z dnia 17 stycznia 2024 r. skierowane do B. B. – k. 399-400; potwierdzenia odbioru z dnia 23 stycznia 2024 r. – k. 402-403).

W dniu 27 lutego 2025 r. (data prezentaty banku) B. B. i M. B. skierowali do banku oświadczenie o potrąceniu oraz skorzystaniu z prawa zatrzymania. Kredytobiorcy przedstawili do potrącenia z wierzytelnością banku o zwrot świadczenia w kwocie 160 399,99 zł, przysługującą im wierzytelność o zwrot nienależnego świadczenia w kwocie 193 701,60 zł, na którą składały się następujące kwoty:

1.  38 595,89 zł stanowiąca sumę należności uiszczonych przez kredytobiorców do kwietnia 2020 r. włącznie tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych kredytu w walucie PLN;

2.  5 900,41 zł stanowiąca sumę odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od kwoty 38 595,89 zł za okres od 18 października 2023 r. do 24 lutego 2025 r.;

3.  94 393,28 zł stanowiąca sumę należności uiszczonych przez kredytobiorców do kwietnia 2020 r. włącznie tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych kredytu w walucie CHF z zastosowaniem kursu średniego NBP z dnia 24 lutego 2025 r., tj. 4,4187 (równowartość kwoty 21 362,23 CHF);

4.  14 430,54 zł stanowiąca sumę odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od kwoty 94 393,28 zł za okres od 18 października 2023 r. do 24 lutego 2025 r.;

5.  40 381,48 zł stanowiąca sumę należności uiszczonych przez kredytobiorców od maja 2020 r. do stycznia 2025 r. włącznie tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych kredytu w walucie CHF z zastosowaniem kursu średniego NBP z dnia 24 lutego 2025 r., tj. 4,4187 (równowartość kwoty 9 138,77 CHF).

Kredytobiorcy, powołując się na art. 497 k.c. w zw. z art. 496 k.c. oświadczyli, że korzystają z prawa zatrzymania świadczenia spełnionego przez bank na ich rzecz, stanowiącego udostępniony im kapitał, w zakresie, w jakim wierzytelność ta nie uległa umorzeniu na skutek dokonanego przez nich potrącenia, do czasu zaofiarowania przez bank zwrotu świadczenia spełnionego przez kredytobiorców na rzecz banku, w zakresie, w jakim wierzytelność ta nie uległa umorzeniu na skutek dokonanego przez nich potrącenia (oświadczenie o potrąceniu oraz o skorzystaniu z prawa zatrzymania – k. 414-414v).

Powyższy stan faktyczny ustalono na podstawie powołanych w treści uzasadnienia dokumentów, których autentyczności nie kwestionowała żadna ze stron, a i Sąd nie znalazł podstaw do zakwestionowania tych dowodów.

Zeznaniom powodów, a zwłaszcza M. B., Sąd dał wiarę w zakresie, w jakim korelują z materiałem dowodowym w postaci dokumentów. Powodowie zeznawali w sposób spontaniczny i szczery. Co do zasadniczych kwestii zeznania M. B., który opisywał w nich proces zawierania spornej Umowy, były spójne z zeznaniami powodów (kredytobiorców) składanymi w szeregu podobnych spraw. W okresie, gdy zawierana była sporna w sprawie Umowa, ryzyko istotnego wzrostu kursu CHF do PLN postrzegane było jako mało prawdopodobne i owo przekonanie, również pośród pracowników banków i doradców finansowych, znajdowało wyraz w treści informacji udzielanych klientom zainteresowanym kredytem waloryzowanym do CHF.

Sąd ustalając stan faktyczny nie oparł się na złożonych na rozprawie w dniu 7 listopada 2023 r. zeznaniach świadka A. S., która co prawda kojarzyła M. B. zarówno, jako pracownika banku, jak i klienta, ale nie pamiętała samego procesu zawierania spornej Umowy. Przedstawiła ona jedynie posiadaną przez siebie ogólną wiedzę dotyczącą realizacji umów kredytowych indeksowanych w CHF zawieranych w pozwanym banku, opisała stosowane w nim procedury, jednak nie udzieliła informacji kluczowych z punktu widzenia istoty sporu, a mianowicie w zakresie prawidłowości pouczenia powodów o ryzyku kursowym, kursie waluty, spreadzie oraz kosztach kredytu.

Postanowieniem wydanym na rozprawie w dniu 18 kwietnia 2023 r. (k. 308v) Sąd pominął dowody z opinii biegłych sądowych, zgłoszone przez obie strony postępowania, bowiem – wobec oceny prawnej przedmiotowej Umowy, a także z przyczyn, jakie legły u podstaw oddalenia powództwa w zakresie roszczenia o zapłatę – o czym w dalszej części uzasadnienia, dowody te okazały się nieprzydatne dla rozstrzygnięcia.

Sąd pominął także zawnioskowany przez pozwanego dowód z zeznań świadka A. D. jako zbędny dla rozstrzygnięcia sprawy przede wszystkim stwierdzając, iż podpisu danego świadka nie ma na spornej Umowie, a co za tym idzie świadek ten nie mógłby udzielić kredytobiorcom kluczowych z punktu widzenia istoty sporu informacji o ryzyku kursowym, kursie waluty, spreadzie oraz kosztach kredytu.

Sąd pominął także pozostały materiał, jako niemający istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w części.

Przedmiotowa Umowa kredytu zawiera postanowienia abuzywne, które nie mogą być zastąpione jakimikolwiek innymi umownymi lub wynikającymi z przepisów prawa, co skutkuje nieważnością przedmiotowej Umowy.

Powodom przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności spornej Umowy (art. 189 k.p.c.). Będący przesłanką powództwa o ustalenie interes prawny jest obiektywną w świetle obowiązujących przepisów prawa, wywołaną rzeczywistym naruszeniem albo zagrożeniem określonej sfery prawnej, potrzebą uzyskania wyroku, który wprowadzi jasność co do konkretnego prawa lub stosunku prawnego w celu ochrony przed grożącym naruszeniem sfery uprawnień powoda (patrz: wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 lipca 1972 r., III CRN 607/71, OSNC 1973, nr 4, poz. 64 i z dnia 22 września 1999 r., I PKN 263/99, OSNAP 2000, nr 2, poz. 36 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 r., III CZP 121/13, orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1987 roku, III CRN 57/87, OSNPG 1987, nr 7, poz. 27). Powód nie posiada interesu prawnego, gdy obok powództwa o ustalenie istnieje inna forma ochrony jego praw podmiotowych, a więc np. w procesie o świadczenie lub ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa (patrz: orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia z 6 czerwca 1997 roku, II CKN 201/97). Istnienie interesu prawnego należy oceniać na dzień orzekania (patrz: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 lutego 2019 r., sygn. III CSK 237/18).

W ocenie Sądu powodowie posiadają interes prawny w żądaniu ustalenia, czy zawarta przez nich Umowa kredytu jest nieważna, bowiem według Umowy ostateczny termin spłaty przypada na rok 2038, a wyrok ustalający wprowadza jasność co do sytuacji prawnej powodów, w szczególności co do istnienia uprawnienia banku do dalszego żądania od nich spłaty zadłużenia i sposobu ustalania wysokości rat kapitałowo-odsetkowych.

W myśl art. 58 § 1-3 k.c. czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż na miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy. Nieważna jest też czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana.

Umowa kredytu bankowego jest umową nazwaną uregulowaną w art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe. Zgodnie z art. 69 ust. 1 tej ustawy w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia przez powodów umowy kredytowej, przez umowę kredytu bank zobowiązuje się oddać do dyspozycji kredytobiorcy na czas oznaczony w umowie kwotę środków pieniężnych z przeznaczeniem na ustalony cel, a kredytobiorca zobowiązuje się do korzystania z niej na warunkach określonych w umowie, zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu wraz z odsetkami w oznaczonych terminach spłaty oraz zapłaty prowizji od udzielonego kredytu. Stosownie do ust. 2 cytowanego przepisu, umowa kredytu powinna być zawarta na piśmie i określać w szczególności: strony umowy, kwotę i walutę kredytu, cel, na który kredyt został udzielony, zasady i termin spłaty kredytu, wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany, sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, zakres uprawnień banku związanych z kontrolą wykorzystania i spłaty kredytu, terminy i sposób postawienia do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych, wysokość prowizji, jeżeli umowa ją przewiduje, warunki dokonywania zmian i rozwiązania umowy.

Zawarta przez powodów Umowa kredytu zawiera elementy wskazane w art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego, w szczególności określa kwotę udzielonego kredytu (160 400 zł), zasady i termin spłaty kredytu (okres kredytowania wynoszący 360 miesięcy), wysokość oprocentowania kredytu i warunki jego zmiany (oprocentowanie stanowiące sumę stawki bazowej LIBOR i marży banku).

Zgodnie z art. 353 ¹ k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Poddanie wynikających z Umowy kredytu świadczeń w PLN waloryzacji wartością CHF nie jest sprzeczne z przepisami regulującymi typ umowy kredytu. Po pierwsze w dacie zawarcia umowy kredytu stanowiącej przedmiot niniejszej sprawy obowiązywał art. 358 ¹ § 2 k.c., zgodnie z którym strony mogły zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości. Chodzi tu o miernik inny niż pieniądz, w którym zobowiązanie zostało wyrażone. Miernikiem tym może być także inna waluta (M. Gutowski (red.), Kodeks cywilny. Tom I. Komentarz. Art. 1-44911. Warszawa, 2016). Po drugie, brak jest przepisów prawa powszechnie obowiązującego, które wyłączałyby zastosowanie waloryzacji w przypadku umów kredytu. Po trzecie, poddanie waloryzacji świadczeń stron umowy kredytu nie jest sprzeczne z funkcją tego typu umowy, którą sprowadza się do odpłatnego (odsetki) sfinansowania przez bank określonego celu, który chce osiągnąć kredytobiorca.

W dacie zawarcia spornej Umowy (17 listopada 2008 r.) ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz. U. z 1997 r. Nr 140, poz. 939, z późn. zm.) nie zawierała uregulowań, które odnosiłyby się do umów kredytu denominowanego/indeksowanego w walucie obcej. Tym niemniej obecnie nie budzi wątpliwość dopuszczalność zawierania takich umów zgodnie z zasadą swobody umów (art. 353 ¹ k.c.) w okresie przed ich uregulowaniem wprost w ustawie. Potwierdza to ustawa z dnia 11 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 165, poz. 984 – „ustawa antyspreadowa”), a zwłaszcza te jej przepisy, które znajdują zastosowanie także w odniesieniu do umów zawartych przed dniem jej wejścia w życie, w zakresie niespłaconej jeszcze części pożyczki/kredytu. (art. 69 ust. 2 pkt 4a i art. 75b Prawa bankowego w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej). Dopuszczalność umowy kredytu indeksowanego i denominowanego przed wejściem w życie tej ustawy jest także ugruntowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z 27 lutego 2019 r. w sprawie II CSK 19/18 i powołane tam wcześniejsze orzecznictwo).

W ocenie Sądu przedmiotowa Umowa nie jest sprzeczna z przepisami Prawa bankowego i zawiera wszelkie wymagane elementy (w tym kwotę kredytu i sposób jej spłaty).

Problematykę abuzywności postanowień umownych reguluje art. 385 ¹ § 1 k.c., zgodnie z którym postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie – poza postanowieniami określającymi główne świadczenia stron – nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Zważywszy na treść wskazanego artykułu nie ulega zatem wątpliwości, iż uznanie konkretnej klauzuli umownej za postanowienie niedozwolone wymaga stwierdzenia łącznego wystąpienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek, tj. kontrolowane postanowienie umowy zawartej z konsumentem (lub wzorca umownego):



nie było postanowieniem uzgodnionym indywidualnie,



nie było postanowieniem w sposób jednoznaczny określającym główne świadczenia stron,



kształtowało prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy.

Paragraf 2 powołanego przepisu wskazuje, że jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane umową w pozostałym zakresie. Natomiast § 3 definiuje nieuzgodnione indywidualnie postanowienia umowy jako te, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. W szczególności odnosi się do postanowień umowy przejętych z wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Zgodnie z § 4 powołanego przepisu ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie spoczywa na tym, kto się na to powołuje.

Powodom przysługuje status konsumenta, bowiem przedmiotowy kredyt zaciągnęli celem refinansowania kosztów poniesionych na cele mieszkaniowe oraz spłaty innego kredytu mieszkaniowego. Powodowie w dalszym ciągu mieszkają w kredytowanym lokalu.

Materiał dowodowy zgromadzony w toku postępowania pozwala na przyjęcie, że Umowa kredytu zawarta została przez strony przy wykorzystaniu wzoru przygotowanego przez bank i nie była przedmiotem negocjacji, albowiem jej zapisy zasadniczo nie odbiegają od zapisów innych umów stosowanych przez bank przy udzielaniu kredytów powiązanych z walutą obcą. Powodowie mogli podpisać umowę w kształcie zaproponowanym przez bank lub z kredytu zrezygnować.

Pozwany nie udowodnił, aby konkretne postanowienia wzorca zostały zmienione w Umowie z powodami, a także, aby poza teoretyczną możliwością podjęcia negocjacji przez powodów, rzeczywiście została stworzona możliwość negocjacji zapisów Umowy. Skoro sporna Umowa została zawarta przy zastosowaniu standardowego wzorca umownego stosownego przez pozwanego, to postanowienia tej Umowy obejmuje domniemanie, iż nie zostały uzgodnione indywidualnie, którego to domniemania pozwany nie wzruszył. Sam wybór określonego produktu oferowanego przez pozwanego w postaci kredytu indeksowanego nie świadczy, aby postanowienia umowne były negocjowane przez powodów. O indywidulanym uzgodnieniu treści umowy można bowiem mówić wtedy, gdy strony wprowadzają do umowy nowe, nieprzewidziane wcześniej przez bank rozwiązania, a więc gdy konsument ma rzeczywisty wpływ na postanowienia umowy.

Postanowienia odnoszące się do ryzyka walutowego oraz przeliczeń walutowych zawarte w § 2 ust 2 oraz § 7 ust. 1 Umowy w zw. z § 8 ust. 3, § 9 ust. 4, § 10 ust. 4 i 5, § 11 ust. 4 i 11, § 12 ust. 3 oraz § 13 ust. 4 Regulaminu należy uznać za postanowienia abuzywne w rozumieniu art. 385 ¹ k.c. Wskazać należy, że postanowienia te określają świadczenia główne w rozumieniu art. 385 ¹ k.c., ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń walutowych koniecznych do realizacji takiej umowy określa sama istota umowy kredytu powiązanego z walutą obcą.

W wyroku TSUE z dnia 20.09.2017 r. w sprawie C-186/16 Trybunał wyodrębnił klauzulę ryzyka walutowego jako niezależną grupę postanowień umowy kredytu, która musi być badana przez sąd meritii w ramach kontroli postanowień wzorca umownego, a zastrzeżony w nim mechanizm podlegać musi ocenie, czy właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości wzrostu lub spadku kursu waluty obcej, w której kredyt został zaciągnięty, ale również oszacować potencjalnie istotne konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych.

W świetle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości, kredytobiorca-konsument musi zostać jasno poinformowany, że podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej , ponosi przez cały okres obowiązywania umowy ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku zmian kursowych waluty kredytu. W tym obszarze, względem przedsiębiorcy zawierającego umowę z konsumentem, stawiane są wysokie wymagania - nie wystarczy przekazanie konsumentowi informacji - nawet licznych, w tym pozwalających konsumentowi na zrozumienie, że zmiana kursu może pociągać za sobą niekorzystne konsekwencje dla jego zobowiązań finansowych, ani przedstawienie mu ewentualnych wahań kursów wymiany. Istotne jest zwrócenie uwagi na powagę zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna (przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolności do spłacania kredytu. Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia dla konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie na wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi wyliczeniami w tym uświadamiać, że deprecjacja taka może powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko utraty nieruchomości - stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta - obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu (por. wyroki z dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-186/16, (...) A. i in. przeciwko (...) SA, pkt 59, 50, z dnia 20 września 2018 r., C-51/17, (...) Bank (...), pkt 74-75, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank (...) Z.., pkt 34-35, 40, 43, 46, z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, (...), pkt 56, 69, 71, 72, 74, postanowienia z dnia 22 lutego 2018 r. w sprawie C-119/17, L. P. L., O. L. przeciwko (...)., pkt 25 i n. i z dnia 6 grudnia 2021 r., C-670/20, (...) Bank (...), pkt 34, teza).

Odnosząc powyższe do całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności zeznań powoda M. B. wskazać należy, iż klauzula ryzyka walutowego nie pozwalała na zrozumienie wszelkich konsekwencji finansowych związanych z zawarciem kredytu powiązanego z walutą obcą, w szczególności dotyczących konsekwencji wzrostu kursu waluty na saldo zadłużenia przeliczone na złotówki. Trudno bowiem uznać, mając na uwadze, że strona powodowa nie osiągała dochodów w CHF, że gdyby faktycznie uzmysłowiono jej ryzyko jakie wiąże się z zaciągnięciem kredytu powiązanego z walutą obcą, w szczególności możliwego wpływu wzrostu kursu na saldo zadłużenia przeliczne na złotówki (że może wzrastać mimo regularnej spłaty kredytu), że zdecydowałaby się na zawarcie takiej umowy.

Dalej wskazać należy, że przywołane wyżej postanowienia przeliczeniowe zawarte w Umowie przyznawały wyłącznie bankowi uprawnienie do jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń stron, przez stosowanie bliżej niesprecyzowanego mechanizmu ustalania kursów walut, które najpierw używane są w celu oznaczenia kwoty kredytu w walucie polskiej, która zostanie udostępniona kredytobiorcy, a następnie do określenia wysokości rat, którymi kredytobiorca spłaca taki kredyt.

Postanowienia umowne odnoszące się do bankowej tabeli kursów dają bankowi możliwość uzyskania korzyści finansowych stanowiących dla kredytobiorców dodatkowe koszty kredytu, których oszacowanie nie jest możliwe w dniu podpisania umowy. Czynniki obiektywne, a zatem sprawdzalne z punktu widzenia konsumenta, jak w szczególności wysokość rynkowych kursów wymiany CHF, tylko częściowo wpływają na ostateczny koszt kredytu ponoszony przez konsumenta. Kurs sprzedaży waluty obcej określony w tabeli kursowej banku zawiera bowiem także marżę kupna lub sprzedaży, która to wartość jest zależna wyłącznie od woli banku. W ocenie Sądu, taka regulacja stanowi naruszenie przez bank dobrych obyczajów, które nakazują, aby ponoszone przez konsumenta koszty związane z zawarciem umowy były możliwe do przewidzenia.

W ocenie Sądu przeciętny konsument, a za takiego należy uznać każdego z powodów, nie był w stanie zrozumieć i zweryfikować na podstawie takiej treści zapisów, jak druga strona umowy kształtuje kursy wymiany walut i jakimi zasadami przy tym się kieruje. Tak właśnie było w przypadku powodów, którym pomimo niejasnych zapisów Umowy, nie udzielono dodatkowych wyjaśnień, które przybliżałyby stosowany mechanizmu ustalenia kursów na potrzeby wykonania umowy, co wynika z treści zeznań przede wszystkim powoda.

W świetle powyższego należało uznać, że kwestionowane postanowienia umowne nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem, ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania Umowy kredytu.

Stwierdzona niejednoznaczność postanowień przeliczeniowych pozwala na dokonanie przez Sąd oceny, czy przedmiotowe postanowienia umowne kształtowały prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ¹ § 1 k.c.).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że klauzula pozwalająca na pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną, kształtując prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 385 ¹ §1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na CHF w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Przenosząc to na okoliczności przedmiotowej sprawy, zdaniem Sądu, zastosowane w spornej umowie konstrukcje, pozwalały bankowi arbitralnie wpływać na wyjściowy rozmiar wypłaconego kredytu, a także na wielkość świadczeń należnych mu z tytułu spłaty, co oznacza nadużycie pozycji banku, jako silniejszego kontrahenta umowy. Takie rozwiązania umowne są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy klienta banku, który jako strona słabsza, pozbawiony był realnego wpływu na kształt tych zapisów.

Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków wynikających z umowy na jego niekorzyść, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, nie publ., z dnia 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017, Nr 1, poz. 9; z dnia 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, nie publ.; z dnia 30 września 2015 r., I CSK 800/14, nie publ. i z dnia 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12, nie publ.).

Nie miały znaczenia natomiast okoliczności, w jaki sposób bank rzeczywiście stosował abuzywne postanowienia umowne, czy stosowane przez niego tabele kursowe miały charakter zbliżony do rynkowych. Znaczenie miało to, że w umowie nie określono precyzyjnie od czego zależy kurs waluty, dając tym samym bankowi możliwość jednostronnego kształtowania zobowiązania kredytobiorcy. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy. Nie ma więc znaczenia jak umowa była wykonywa później i jakie kursy bank faktycznie ustalał (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, Nr 1, poz. 2 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały).

Mając na uwadze powyższe rozważania, w ocenie Sądu, postanowienia dotyczące nieograniczonego ryzyka kursowego oraz przeliczeń kursowych zawarte w przedmiotowej Umowie kredytu uznać należało za abuzywne w rozumieniu art. 385 ¹ § 1 k.c.

Zgodnie z art. 385 ¹ § 1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta. Co do możliwości uzupełnienia przez sąd powstałej luki po niedozwolonej klauzuli umownej, należy mieć na względzie stanowisko wyrażone przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z dnia 3 października 2019 roku, C-260/18, który wykluczył uzupełnianie luk w umowie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, w szczególności odwołujących się do zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów i to niezależnie od zgody stron, a także w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r. C 212/20, w którym wskazano, że art. 5 i 6 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter warunku umowy dokonał wykładni tego warunku w celu złagodzenia jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego dający sądowi możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści owego warunku. Możliwość taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości, narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje.

Sąd Najwyższy również opowiedział się za możliwością zastąpienia niedozwolonej klauzuli umownej jedynie wtedy, gdy jej brak naraża konsumenta, przez upadek umowy w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące w tym zakresie jest zdanie konsumenta (por. np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK 1669/22 i przywołane tam orzecznictwo).

Na niedopuszczalność zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych odsyłających do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej, odesłaniem do kursu średniego waluty obcej ustalanego przez Narodowy Bank Polski, względnie ogólnie pojmowanego „kursu rynkowego”, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę w licznych orzeczeniach (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22; zob. też wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22 i z dnia 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22; w nowszym orzecznictwie - np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23).

Przywołać należy w tym miejscu treść jednej z ostatnich uchwał Sądu Najwyższego (III CZP 25/22 z 25 kwietnia 2024 r.), z godnie z treścią której w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

Mając na uwadze powyższe, ugruntowane już orzecznictwo, po wyeliminowaniu z Umowy postanowień uznanych za abuzywne, które określają główny przedmiot Umowy i niezastąpieniu ich innymi postanowieniami, należało przyjąć i ustalić, że Umowa nr (...) nie mogłaby obowiązywać, gdyż nie zawiera elementów istotnych dla tej Umowy, tj. określenia świadczenia stron, także w rozumieniu art. 353 ¹ k.c.

Sąd uznając abuzywność klauzul kursowych i przeliczeniowych w ww. Umowie orzekł o ustaleniu, że jest ona nieważna.

Powodowie wnosili również o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kwot tytułem rozliczenia stron na podstawie art. 405-410 k.c. Jeżeli w następstwie zastosowania przedstawionych reguł umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna (nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. ( vide: uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego - zasada prawna z dnia 7 maja 2021 roku, III CZP 6/21, Legalis nr 2563899; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 kwietnia 2019 roku, III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z dnia 9 maja 2019 roku, I CSK 242/18, Legalis nr 1966950 i z dnia 11 grudnia 2019 roku, V CSK 382/18, OSNC zb. dod. 2021/B/20, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16 lutego 2021 roku, III CZP 11/20, Legalis nr 2532281).

Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. W myśl zaś art. 410 § 1 i 2 k.c., przepisy artykułów poprzedzających stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego. Świadczenie jest nienależne, jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia.

W toku niniejszego postępowania powodowie skierowali do banku oświadczenie o potrąceniu kwoty 193 701,60 zł, na którą składały się kwoty:

1)  38 595,89 zł stanowiąca sumę należności uiszczonych przez powodów do kwietnia 2020 r. włącznie tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych kredytu w walucie PLN;

2)  5 900,41 zł stanowiąca sumę odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od kwoty 38 595,89 zł za okres od 18 października 2023 r. do 24 lutego 2025 r.;

3)  94 393,28 zł stanowiąca sumę należności uiszczonych przez powodów do kwietnia 2020 r. włącznie tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych kredytu w walucie CHF z zastosowaniem kursu średniego NBP z dnia 24 lutego 2025 r., tj. 4,4187 (równowartość kwoty 21 362,23 CHF);

4)  14 430,54 zł stanowiąca sumę odsetek ustawowych za opóźnienie liczonych od kwoty 94 393,28 zł za okres od 18 października 2023 r. do 24 lutego 2025 r.;

5)  40 381,48 zł stanowiąca sumę należności uiszczonych przez powodów od maja 2020 r. do stycznia 2025 r. włącznie tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych kredytu w walucie CHF z zastosowaniem kursu średniego NBP z dnia 24 lutego 2025 r., tj. 4,4187 (równowartość kwoty 9 138,77 CHF).

Rozstrzygając w przedmiocie roszczenia o zapłatę Sąd doszedł do przekonania, że należy odstąpić od dotychczasowej linii orzecznictwa przyjmującej, że w razie ustalenia nieważności umowy kredytu do rozliczenia stron takiej umowy powinna mieć zastosowanie tzw. teoria dwóch kondykcji (patrz: uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., w sprawie III CZP 11/20 oraz uchwała 7 Sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. w sprawie III CZP 6/21), bowiem stała się ona nieaktualna w świetle wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 19 czerwca 2025 r., w sprawie C-396/24.

W ww. wyroku TSUE wskazał, że dyrektywa 93/13 ma na celu zapewnienie wysokiego poziomu ochrony konsumenta. Nie wskazuje ona jednolitych rozwiązań w odniesieniu do konsekwencji, jakie należy wyciągnąć ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku umownego, jednakże konsekwencje, jakie należy wyciągnąć ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru warunku znajdującego się w umowie zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem, powinny umożliwić osiągnięcie dwóch celów: po pierwsze, sąd powinien czuwać nad tym, aby możliwe było przywrócenie równości stron umowy, której istnienie zostało zagrożone w wyniku stosowania nieuczciwego warunku wobec konsumenta, po drugie, należy upewnić się, że przedsiębiorca zostanie zniechęcony do wprowadzania takich warunków w umowach oferowanych konsumentom. W sytuacji gdy umowa nie może dalej obowiązywać po usunięciu z niej danych nieuczciwych warunków, gdy unieważnienie rzeczonej umowy powodowałoby szczególnie szkodliwe konsekwencje dla konsumenta i gdy nie istnieje żaden przepis prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym, sąd krajowy powinien podjąć, z pełnym uwzględnieniem prawa krajowego, wszelkie niezbędne środki mające na celu ochronę konsumenta przed szczególnie szkodliwymi konsekwencjami, jakie może wywrzeć unieważnienie owej umowy. Wymóg dokonywania wykładni zgodnej z celami dyrektywy 93/13 obejmuje w szczególności obowiązek zmiany, w stosownych przypadkach, przez sądy krajowe utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na wykładni prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami dyrektywy. Sąd krajowy nie może zatem ważnie stwierdzić, iż nie można dokonać wykładni przepisu prawa krajowego zgodnie z prawem Unii jedynie ze względu na to, że do tej pory niezmiennie interpretowano ten przepis w sposób niezgodny z prawem Unii. W konsekwencji art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku gdy warunek umowy kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy, przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty.

Analizując powyższe motywy wyroku w sprawie C-396/24 zważyć trzeba, że dotyczą one wprost roszczenia banku o zwrot udostępnionego kapitału, TSUE nie wypowiedział się zaś wprost odnośnie roszczenia kredytobiorcy o zwrot świadczenia nienależnego spełnionego na rzecz banku w wykonaniu umowy, które ze względu na postanowienie abuzywne została uznana za nieważną. Wykładania omawianego wyroku zakładająca utrzymanie rozliczenia wg teorii dwóch kondykcji w przypadku roszczenia kredytobiorcy i wg teorii salda w przypadku roszczenia banku w świetle zasad logiki nie zasługuje na akceptację. Jeżeli bowiem, w myśl ww. rozstrzygnięcia TSUE, bank nie może żądać więcej niż różnicy pomiędzy kapitałem udostępnionym kredytobiorcy, a świadczeniem spełnionym przez kredytobiorcę (oczywiście pod warunkiem, że świadczenie kredytobiorcy jest mniejsze), to świadczenie kredytobiorcy nie może być uznane za świadczenie nienależne w rozumieniu art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c.

Przez świadczenie w rozumieniu art. 410 k.c. należy rozumieć każde celowe i świadome przysporzenie na rzecz majątku innej osoby, które z punktu widzenia odbiorcy można przyporządkować jakiemuś zobowiązaniu, choćby w ogóle lub jeszcze nieistniejącemu albo nieważnemu. Przysporzenie rozumieć tu przy tym należy najszerzej, tj. jako każde zachowanie prowadzące do wzbogacenia innej osoby. Innymi słowy, nienależne świadczenie jest szczególnym przypadkiem bezpodstawnego wzbogacenia, gdzie wzbogacenie uzyskiwane jest na drodze świadczenia zubożonego (patrz: komentarz do art. 410 k.c. w: W. Borysiak (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 33, 2024 oraz w: E. Gniewek, P. Machnikowski (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 12, 2025).

Jeżeli zatem w myśl wyroku TSUE z dnia 19 czerwca 2025 r. świadczenie spełnione przez kredytobiorcę na rzecz banku wywołuje taki skutek, że zmniejsza wysokość świadczenia nienależnego, którego bank może dochodzić od kredytobiorcy, to nie można uznać, że suma świadczeń kredytobiorcy nie przenosząca udostępnionego mu kapitału kredytu w jakimkolwiek zakresie bezpodstawnie wzbogaca bank – w wyniku spełnienia przez kredytobiorcę świadczenia na rzecz banku nie dochodzi w istocie do wzbogacenia banku, lecz zmniejszenia wzbogacenia kredytobiorcy. Skoro zatem suma świadczeń kredytobiorcy nieprzekraczająca kapitału kredytu nie powoduje bezpodstawnego wzbogacenia banku, to świadczenie kredytobiorcy w tym zakresie nie może być uznane za nienależne w rozumieniu art. 410 k.c.

Należy nadto podzielić argumentację wyrażoną przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu postanowienia z dnia 9 lipca 2025 r., w sprawie I CSK 625/25, w którym wskazał, że: „ …teoria salda działa w obie strony…. Przyjęcie teorii salda oznacza, że termin wymagalności roszczeń z tytułu zwrotu wzajemnych świadczeń pieniężnych spełnionych na podstawie nieważnej umowy, do wysokości niższego świadczenia (…) powstaje w tym samym czasie, a zatem opóźnienie w spełnieniu świadczenia zwrotnego odnosi się do tej części, która przekracza wysokość świadczenia zwrotnego drugiej strony. (…) Zgodnie z art. 455 k.c. jeżeli termin świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W przypadku teorii salda postawienie w stan wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego jednej strony nieważnego kontraktu skutkuje powstaniem stanu wymagalności roszczenia pieniężnego zwrotnego drugiej strony do wysokości niższej wierzytelności. W tym bowiem zakresie termin spełnienia wzajemnego świadczenia (tj. z tytułu zwrotu kwoty kapitału) wynika z właściwości zobowiązania w rozumieniu art. 455 k.c. (…) W konsekwencji tzw. teoria salda przy wzajemnych świadczeniach pieniężnych zwrotnych ma sens prawny, ekonomiczny i społeczny gdy powinność odliczenia przez jedną stronę nieważnego kontraktu od swojego świadczenia zwrotnego wysokości tego, co świadczyła na jej rzecz druga strona, następuje z chwilą powstania stanu wymagalności roszczenia zwrotnego jednej ze stron (w związku z wezwaniem drugiej strony do zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie nieważnego kontraktu), nawet gdyby druga strona z uwagi na jej stanowisko o ważności tej umowy nie wystosowała formalnego wezwania o zwrot spełnionego przez nią świadczenia Inne rozumienie teorii salda, w kontekście roszczenia odsetkowego konsumenta naruszałoby zasadę proporcjonalności sankcji z Dyrektywy 93/13 w stosunku do przedsiębiorcy za stosowanie abuzywnych postanowień w umowach z udziałem konsumentów, a tym samym i konstytucyjną zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Teoria salda, powinna działać w stosunku do świadczeń zwrotnych obydwu stron, czyli nie tylko w odniesieniu do roszczenia zwrotnego konsumenta w stosunku do banku, ale także i roszczenia zwrotnego banku przeciwko konsumentowi. Jest korzystna dla konsumenta, gdyż nie naraża go na dodatkowe koszty procesu sądowego związane z roszczeniem zwrotnym banku. Poza tym przyjęcie działania teorii salda jedynie na korzyść konsumenta prowadziłaby do komplikacji procesowych i materialnoprawnych, gdyż konsument mając prawomocny wyrok oparty na teorii dwóch kondykcji mógłby prowadzić egzekucję, zaś bank (dochodząc zwrotu kapitału) zmuszony byłby do odliczenia kwoty z prawomocnego wyroku zapadłego w sprawie z powództwa konsumenta przeciwko bankowi, nie mogąc w tej części uzyskać tytułu egzekucyjnego, zaś wyjście z tej sytuacji mogłoby nastąpić jedynie poprzez podniesienie przez bank zarzutu potrącenia, a następnie wystąpienie z powództwem przeciwegzekucyjnym, co jednak i tak generowałoby potrzebę kolejnego procesu przeciwko konsumentowi i kosztów z tym związanych (patrz: postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2025 r. I CSK 652/25).”.

Mając powyższe na uwadze uznać trzeba, że zwrotowi jako nienależne podlega świadczenie kredytobiorcy jedynie w tej części, która przekracza kwotę udostępnionego mu kredytu.

Powodowie przedstawili do potrącenia roszczenie o zapłatę kwot 38 595,89 zł oraz 21 362,23 CHF, które stało się wymagalne najwcześniej z dniem doręczenia pozwanemu odpisu pozwu (12 sierpnia 2021 r.), bowiem we wniosku o zawezwanie do próby ugodowej powodowie nie sformułowali jakiegokolwiek roszczenia o zapłatę, a i nie przedstawili innych dowodów na wcześniejsze niż w pozwie wezwanie banku do zwrotu określonego świadczenia nienależnego. Równowartość kwoty 21 362,23 CHF wg kursu średniego NBP z dnia wezwania do zapłaty (kurs 4,2404 z dnia 12 sierpnia 2021 r.) wynosi 90 661,30 zł.

Skoro pozwany bank udostępnił powodom kredyt w kwocie 160 399,99 zł, a objęte żądaniem pozwu spełnione przez powodów na rzecz banku świadczenie stanowi sumę 129257,19 zł (38 595,89 zł + 90 661,30 zł), a przy tym powodowie złożyli pozwanemu oświadczenie o potrąceniu wierzytelności o zapłatę tych kwot z wierzytelnością banku o zwroy kapitału kredytu, to brak było podstaw do zasądzenia na rzecz powodów jakiejkolwiek części tego świadczenia, a w konsekwencji nie było podstaw do zasądzenia świadczenia ubocznego w postaci odsetek.

Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w punktach I i II wyroku.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 100 k.p.c., zgodnie z którym w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania albo gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu. Powództwo zostało uwzględnione w zakresie roszczenia o ustalenie, a oddalone w zakresie roszczenia o zapłatę, dlatego też należało znieść koszty procesu między stronami (punkt III wyroku).