Wyrok SN z 22 listopada 2012, sygn. V KK 252/12
Data orzeczenia
22 listopada 2012
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział V
Przewodniczący
SSN Kazimierz Klugiewicz
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (13)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 22 listopada 2012 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Kazimierz Klugiewicz (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dariusz Świecki
SSN Włodzimierz Wróbel
Protokolant Anna Kowal
w sprawie J. P. i M. P.
skazanych z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu
w dniu 22 listopada 2012 r.,
kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego - na korzyść skazanych,
od wyroku Sądu Rejonowego w N.
z dnia 4 listopada 2011 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Rejonowemu w N. do ponownego rozpoznania.
UZASADNIENIE
J. P. i M. P. zostali oskarżeni o popełnienie - wspólnie i w porozumieniu -
przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. (pkt I aktu oskarżenia) oraz
przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. (pkt II
aktu oskarżenia).
Wraz z aktem oskarżenia prokurator złożył, na podstawie art. 335 § 1 k.p.k.,
wniosek o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy i
orzeczenie uzgodnionych z oskarżonymi jednostkowych kar pozbawienia wolności,
2
odpowiednio: za czyn z pkt. I - po roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, za czyn
z pkt. II - po 8 miesięcy pozbawienia wolności oraz orzeczenie kar łącznych w
wymiarze po 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem
ich wykonania na okres 4 lat próby a nadto zobowiązanie oskarżonych do na-
prawienia szkody wyrządzonej pokrzywdzonym w terminie 3 lat od
uprawomocnienia się wyroku oraz obciążenie ich kosztami postępowania.
Sąd Rejonowy, uwzględniając wniosek prokuratora, na posiedzeniu w dniu 4
listopada 2011 r., bez udziału stron, w wydanym wyroku, orzekł:
"1. uznaje oskarżonych J. P. i M. P. za winnych popełnienia zarzucanego im czynu
opisanego w punkcie I części wstępnej wyroku, to jest przestępstwa z art. 286 § 1
k.k. w związku z art. 91 § 1 k.k. i za to na podstawie art. 286 § 1 k.k. w związku z
art. 91 § 1 k.k. wymierza im karę po 1 (jednym) roku i 6 (sześciu) miesięcy
pozbawienia wolności;
2. uznaje oskarżonych J. P. i M. P. za winnych popełnienia zarzucanego im czynu
opisanego w punkcie II części wstępnej wyroku, to jest przestępstwa z art. 13 § 1
k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w związku z art. 91 § 1 k.k. i za to na podstawie art.
286 § 1 k.k. w zw. z art. 14 § 1 k.k. i w związku z art. 91 § 1 k.k. wymierza im karę
po 8 (osiem) miesięcy pozbawienia wolności;
3. na podstawie art. 85 k.k. i art. 91 § 2 k.k. łączy orzeczone w punkcie 1 i 2 wyroku
ciągi przestępstw i wymierza oskarżonym J. P. i M. P. po karze łącznej 2 (dwóch)
lat i 6 (sześciu) miesięcy pozbawienia wolności;
4. na podstawie art. 343 § 2 pkt 2 k.p.k. wykonanie orzeczonej łącznej kary
pozbawienia wolności oskarżonym J. P. i M. P. warunkowo zawiesza na okres
próby 4 (czterech) lat;
5. na podstawie art. 63 § 1 k.k. zalicza oskarżonemu J. P. na poczet orzeczonej w
punkcie 3 łącznej kary pozbawienia wolności okres zatrzymania w sprawie w dniu 4
marca 2011 r., przyjmując, że jeden dzień rzeczywistego pozbawienia wolności
równy jest jednemu dniowi kary pozbawienia wolności".
Ponadto Sąd Rejonowy - na podstawie art. 72 § 2 k.k. - zobowiązał
oskarżonych J. P. i M. P. do naprawienia szkody w całości poprzez zapłatę
solidarnie na rzecz pokrzywdzonych stosownych kwot w terminie 3 lat od dnia
uprawomocnienia się orzeczenia (pkt 6 wyroku) oraz obciążył ich stosownymi
kosztami sądowymi (pkt 7 wyroku).
3
Powyższy wyrok nie został zaskarżony przez żadną ze stron i uprawomocnił
się 14 listopada 2011 r.
Kasację od prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego z dnia 4 listopada
2011 r. - na korzyść skazanych J. P. i M. P. - wywiódł Prokurator Generalny, który
powołując się na zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść orzeczenia
naruszenia przepisów prawa procesowego, tj. art. 343 § 7 k.p.k. w zw. z art. 335 §
1 k.p.k., a polegającego na uwzględnieniu wadliwego w tym zakresie wniosku
prokuratora o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy i
wymierzeniu J. P. i M. P., z rażącą obrazą przepisu prawa karnego materialnego, tj.
art. 86 § 1 k.k., kar łącznych po 2 lata i 6 miesięcy pozbawienia wolności,
przekraczających sumę jednostkowych kar pozbawienia wolności orzeczonych za
poszczególne przestępstwa, która wynosiła 2 lata i 2 miesiące pozbawienia
wolności, wniósł w konkluzji o uchylenie tegoż wyroku i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w N.
W uzasadnieniu swojej kasacji Prokurator Generalny wskazał, że zgodnie z
art. 343 § 7 k.p.k. powinnością sądu rozpoznającego wniosek prokuratora, złożony
w trybie art. 335 § 1 k.p.k., jest zbadanie, czy wniosek ten odpowiada przepisom
prawa. Jeżeli wniosek oskarżyciela publicznego przepisom tym nie czyni zadość, a
tym samym nie zachodzą przesłanki do jego uwzględnienia, sąd obowiązany jest
do przekazania sprawy do rozpoznania na zasadach ogólnych. W niniejszej
sprawie, we wniosku złożonym w trybie art. 335 § 1 k.p.k., prokurator zaproponował
wymierzenie oskarżonym za popełnienie czynu z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 §
1 k.k. kar w wysokości roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności, zaś za popełnienie
czynu z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k. kar w
wysokości 8 miesięcy pozbawienia wolności z jednoczesnym orzeczeniem wobec
J. P. i M. P. kar łącznych w wysokości 2 lat i 6 miesięcy pozbawienia wolności, tj. w
wymiarze przekraczającym sumę jednostkowych kar pozbawienia wolności
orzeczonych za poszczególne przestępstwa. Stosownie do dyspozycji art. 86 § 1
k.k., sąd wymierza karę łączną w granicach od najwyższej z kar wymierzonych za
poszczególne przestępstwa do ich sumy, z obwarowaniami wynikającymi z dalszej
treści przywołanego przepisu. Tymczasem Sąd Rejonowy w N., nie dostrzegając
wadliwości wniosku prokuratora, uwzględnił go na posiedzeniu w dniu 4 listopada
2011 roku, czym niewątpliwie dopuścił się rażącego naruszenia art. 343 § 7 k.p.k. w
zw. z art. 335 § 1 k.p.k.
4
Powyższe naruszenie prawa miało w sposób oczywisty istotny wpływ na
treść zapadłego w sprawie rozstrzygnięcia. Z uwagi natomiast na przyjęty w
niniejszej sprawie konsensualny tryb procedowania sądu, zasadnym jest wniosek o
uchylenie orzeczenia w całości i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w N. do
ponownego rozpoznania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 listopada 2011
roku, sygn. IV KK 333/11 i z dnia 7 maja 2012 roku, V KK 449/11, niepubl.).
Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:
Kasacja Prokuratora Generalnego jest zasadna i zasługuje na
uwzględnienie.
W pierwszej kolejności - jedynie dla przypomnienia - należy poczynić kilka
uwag natury ogólnej, związanych z problematyką wniosku prokuratora o wydanie
wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy w trybie art. 335 § 1 k.p.k.,
który to przepis wprowadza do procesu karnego element negocjacji procesowych
pomiędzy oskarżycielem a oskarżonym. Jest przy tym sprawą oczywistą, że owe
"uzgodnienia", o których mówi wyżej wymieniony przepis, dotyczą treści wniosku
prokuratora z jakim ten występuje do sądu. Wniosek prokuratora o orzeczenie
"uzgodnionych z oskarżonym kary lub środka karnego" (oskarżyciel i oskarżony
zgadzają się na takie, jak zawarte we wniosku, rozstrzygnięcie sprawy), jest w tym
sensie wiążący dla sądu, że potrzeba dokonania zmiany w jego treści, wymaga
dokonania modyfikacji wniosku z udziałem stron bądź skierowania sprawy do
rozpoznania na zasadach ogólnych (art. 343 § 7 k.p.k. - "jeżeli sąd uzna, że nie
zachodzą podstawy do uwzględnienia wniosku, sprawa podlega rozpoznaniu na
zasadach ogólnych"; zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 2011 r., V KK
382/10, LEX nr 785292).
Sąd przy tym nie może uchylić się od zbadania sprawy zarówno pod kątem
ustaleń faktycznych i zawinienia, a także zastosowanych przepisów prawa
materialnego, zaś w sytuacji gdy uzna, że oskarżony nie popełnił zarzucanego mu
przestępstwa, gdy zauważa potrzebę zmiany kwalifikacji prawnej czynu i to
niezależnie, czy miałaby to być zmiana w kierunku łagodniejszym, czy też
surowszym, bądź też dostrzega inne wady prawne propozycji oskarżyciela
publicznego (np. dotyczące kwestii środków karnych, których orzeczenie jest
obligatoryjne), nie tylko nie może wniosku takiego uwzględnić, lecz wręcz
zobligowany jest - stosownie do treści art. 343 § 7 k.p.k. - skierować sprawę do
rozpoznania na zasadach ogólnych, chyba że w toku posiedzenia prokurator za
5
zgodą oskarżonego dokona modyfikacji wniosku w kierunku przez sąd
postulowanym (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2012 r., II KK 14/12,
Prok. i Pr. - wkł. 2012/6/7; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2006 r., III
KK 366/06, R-OSNKW 2006, poz. 2211). Z powyższego wynika zatem
jednoznacznie, że sąd nie może samodzielnie dokonać zmian w treści wniosku
złożonego przez prokuratora na podstawie art. 335 § 1 k.p.k., a każda samodzielna
zmiana treści takiego wniosku przez sąd stanowi zmianę warunków porozumienia
zawartego pomiędzy prokuratorem a oskarżonym, co w konsekwencji oznacza, że
sąd wymierza oskarżonemu karę, na którą prokurator i oskarżony nie wyrazili
zgody. Jeżeli zatem sąd orzeka na posiedzeniu z wniosku prokuratora o wydanie
wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy, bez uprzedniej modyfikacji
stanowiska stron, karę inną od proponowanej przez oskarżyciela, albo też karę, na
którą oskarżony nie wyraził wcześniej zgody, to tym samym rażąco narusza art.
335 § 1 k.p.k. i art. 343 § 7 k.p.k. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca
2009 r., III KK 33/09, R-OSNKW 2009, poz. 756).
Istotne przy tym jest to, że art. 335 § 1 k.p.k. nie pozwala na formułowanie
wniosków co do kar, poza granicami wynikającymi z prawa karnego materialnego.
Wniosku takiego nie wolno jest sądowi uwzględniać na posiedzeniu, chyba że
doszłoby tu do jego modyfikacji w tym zakresie, ale jeśli jest ona niemożliwa np. z
uwagi na nieobecność oskarżonego, to powinno to skutkować skierowaniem przez
sąd sprawy na rozprawę, jak stanowi o tym przepis art. 343 § 7 k.p.k. Wniosek
prokuratora złożony w trybie art. 335 § 1 k.p.k. musi bowiem odpowiadać wymogom
prawa karnego materialnego, a jeśli temu nie czyni zadość, to sąd nie może go
uwzględnić, albowiem nie może w konsekwencji akceptować wyroku, którego treść
byłaby niezgodna z prawem (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2009 r.,
V KK 110/09, R-OSNKW 2009, poz. 1154; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8
lutego 2000 r., I KZP 52/99, OSNKW 2000, z. 3-4, poz. 27; wyrok Sądu
Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 grudnia 2008 r., II AKa 352/08, KZS
2009/3/67). W takim też znaczeniu wadliwy wniosek prokuratora o rozstrzygnięcie
sprawy w trybie art. 335 § 1 k.p.k. nie powinien być przez sąd uwzględniony (zob.
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2008 r., V KK 288/08, R-OSNKW
2008, poz. 2146).
Nie można tracić z pola widzenia i tej okoliczności, że wymóg z art. 335 § 1
k.p.k., aby okoliczności popełnienia przestępstwa nie budziły wątpliwości, dotyczy
6
nie tylko stanu faktycznego sprawy, ale także kwestii kwalifikacji prawnej czynu
zarzucanego oskarżonemu. W wypadku bowiem, gdy nie jest ona prawidłowa, sąd
nie może uwzględnić wniosku bez jego modyfikacji w tym zakresie (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 18 stycznia 2011 r., V KK 405/10, LEX nr 736408).
Przechodząc natomiast na grunt przedmiotowej sprawy, wskazać należy na
kwestie następujące.
Jakkolwiek prokurator w swoim wniosku skierowanym do Sądu Rejonowego
w N. postulował wymierzenie oskarżonym J. P. i M. P. kar jednostkowych po roku i
6 miesięcy pozbawienia wolności (za czyn zarzucany w punkcie I aktu oskarżenia)
oraz po 8 miesięcy pozbawienia wolności (za czyn zarzucany w punkcie II aktu
oskarżenia), a nadto orzeczenie kary łącznej w wysokości 2 lat i 6 miesięcy
pozbawienia wolności, a oskarżeni na powyższe wyrazili zgodę, to jednak
uwzględnienie w takiej postaci wniosku prokuratora byłoby sprzeczne z dyspozycją
art. 86 § 1 k.k., który jednoznacznie i wprost stanowi, że sąd wymierza karę łączną
"w granicach od najwyższej z kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do
ich sumy", nie przekraczając przy tym granic o jakich mowa w dalszej części tego
przepisu, który jednak w omawianej sprawie nie ma zastosowania. Tak więc, w
odniesieniu do oskarżonych J. P. i M. P., Sąd Rejonowy w N. mógł orzec kary
łączne w granicach od roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności do 2 lat i 2 miesięcy
pozbawienia wolności. Skoro prokurator swój nierzetelnie przygotowany wniosek
złożył wbrew oczywistej treści i z obrazą przepisu art. 86 § 1 k.k., to Sąd Rejonowy
bezrefleksyjnie takiego wniosku nie mógł uwzględnić i powinien był dążyć albo do
jego modyfikacji w kierunku zgodnym z wymogami prawa karnego materialnego,
albo skierować sprawę do rozpoznania na zasadach ogólnych zgodnie z
dyspozycją art. 343 § 7 k.p.k. Skoro zaś tak się nie stało, to oczywistym jest, że
wydany przez Sąd Rejonowy w N. wyrok zapadł z obrazą przepisów wskazanych w
kasacji Prokuratora Generalnego, a to implikowało jego uchylenie i przekazanie
sprawy do ponownego jej rozpoznania.
Niezależnie jednak od powyższego należy zwrócić uwagę i na inne kwestie,
które Sąd Rejonowy winien mieć na uwadze w dalszym toku postępowania.
Prokurator zarzucił oskarżonym, że:
1. w okresie od 15 stycznia 2011 r. do 4 marca 2011 r. w K., , działając wspólnie i w
porozumieniu, w warunkach ciągu przestępstw, w krótkich odstępach czasu oraz w
celu osiągnięcia korzyści majątkowej, nie będąc w posiadaniu oferowanego towaru,
7
posługując się nieprawdziwymi danymi osobowymi i adresowymi, zamieszczali w
internetowych serwisach ogłoszeniowych oferty sprzedaży tytoniu K. oraz O., a
następnie zamiast zamówionego tytoniu wysyłali odpady roślinne, czym
doprowadzili do niekorzystnego rozporządzenia mieniem własnym - wymienione z
imienia i nazwiska 118 osób, czym spowodowali straty o łącznej wartości 19.913 zł,
to jest popełnienie przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k.;
2. w okresie od 15 stycznia 2011 r. do 4 marca 2011 r. w K., działając wspólnie i w
porozumieniu, w warunkach ciągu przestępstw, w krótkich odstępach czasu oraz w
celu osiągnięcia korzyści majątkowej, nie będąc w posiadaniu oferowanego towaru,
posługując się nieprawdziwymi danymi osobowymi i adresowymi, zamieszczali w
internetowych serwisach ogłoszeniowych oferty sprzedaży tytoniu K. oraz O., a
następnie zamiast zamówionego tytoniu wysyłali odpady roślinne, czym
doprowadzili do niekorzystnego rozporządzenia mieniem własnym - wymienione z
imienia i nazwiska 22 osoby, jednakże zamierzonego celu nie osiągnęli z uwagi na
ujawnienie przestępstwa przez policję lub nieodebranie przesyłki przez
pokrzywdzonych,
to jest popełnienie przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z
art. 91 § 1 k.k.
W zaskarżonym wyroku Sąd Rejonowy uznał oskarżonych za winnych
"popełnienia zarzucanego im czynu opisanego w punkcie I części wstępnej wyroku,
to jest przestępstwa z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1 k.k." oraz za winnych
"popełnienia zarzucanego im czynu opisanego w punkcie II części wstępnej wyroku
to jest przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 1
k.k."
W przedmiotowej sprawie zarówno prokurator, jak i następnie Sąd Rejonowy
w zaskarżonym kasacją wyroku przyjęli, że oskarżeni zarzucanych im przestępstw
dopuścili się w ciągu, o jakim mowa w art. 91 § 1 k.k. Rzecz jednak w tym, że
omawiana instytucja - jak się wydaje - została zastosowana, co najmniej, niezbyt
trafnie i precyzyjnie.
Jeżeli bowiem chodzi o ciąg przestępstw, to wystarczy w tym miejscu jedynie
przypomnieć, że stanowi on odmianę realnego zbiegu przestępstw, jednakże bez
konsekwencji w postaci orzekania za poszczególne przestępstwa kar
jednostkowych, a następnie kary łącznej (zob. art. 85 i 86 k.k.). Zgodnie bowiem z
przepisem art. 91 § 1 k.k. "jeżeli sprawca popełnia w podobny sposób, w krótkich
8
odstępach czasu, dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł pierwszy wyrok,
chociażby nieprawomocny, co do któregokolwiek z tych przestępstw, sąd orzeka
jedną karę na podstawie przepisu, którego znamiona każde z tych przestępstw
wyczerpuje, w wysokości do górnej granicy ustawowego zagrożenia zwiększonego
o połowę". Przepis ten pozwala, w przypadku spełnienia przesłanek w nim
określonych, na uproszczone orzekanie o karze. Zamiast za każde z przestępstw,
przypisanych sprawcy, wymierzać kary jednostkowe i następnie karę łączną,
uznaje się oskarżonego za winnego wielu (co najmniej dwóch) przestępstw, bez
potrzeby orzekania kar jednostkowych. Zawsze więc należy oskarżonemu najpierw
przypisać popełnienie konkretnych przestępstw, ze wskazaniem ich kwalifikacji
prawnej (ale bez powoływania w tym miejscu art. 91 § 1 k.k.), a następnie
wymierzyć za nie jedną karę z powołaniem już art. 91 § 1 k.k. (zob. wyrok Sądu
Apelacyjnego w Katowicach z dnia 2 grudnia 2010 r., II AKa 393/10, KZS
2011/5/70). Skoro bowiem przepis ten dotyczy zasad wymiary kary za ciąg
przestępstw, to powołać go należy tylko przy podstawie wymiaru kary, a nie przy
podstawie kwalifikacji prawnej każdego z czynów przypisanych oskarżonemu. Nie
wydaje się przy tym trafne stanowisko wyrażone w wyroku Sądu Apelacyjnego w
Krakowie z dnia 24 lutego 2011 r. (II AKa 3/11, KZS 2011/5/53), że "skoro w
przypadku skazania za ciąg przestępstw nie skorzystano z możliwości wymierzenia
kary powyżej górnej granicy ustawowego zagrożenia, to powoływanie przepisu art.
91 § 1 k.k. w podstawie prawnej wymiaru kary nie jest właściwe". Zważyć bowiem
należy, że przepis ten w przypadku popełnienia przez sprawcę dwóch lub więcej
przestępstw, pozostających w ciągu, nakazuje wymierzenie jednej kary - gdyby nie
regulacja zawarta w tym przepisie, należałoby wymierzyć kilka kar jednostkowych
(odpowiednio do liczby przypisanych przestępstw), a następnie (w przypadku
wymierzenia kar tego samego rodzaju lub innych podlegających łączeniu)
wymierzyć karę łączną. Gdyby więc przyjąć, że przepisu art. 91 § 1 k.k. nie należy
powoływać zarówno w kwalifikacji prawnej przestępstw przypisanych oskarżonemu,
jak i przy podstawie wymiaru kary, to z wyroku mogłoby wcale nie wynikać, czy
mamy do czynienia z ciągiem przestępstw, czy też jedynie z realnym zbiegiem
przestępstw o jakim mowa w art. 85 k.k., którego konsekwencją byłaby możliwość
orzeczenia kary łącznej (oczywiście w przypadku wymierzenia kar podlegających
łączeniu).
9
Podnosi się również, że konstrukcję ciągu przestępstw traktować należy,
jako podstawę nadzwyczajnego obostrzenia kary (zob. postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 4 lutego 2008 r., III KK 363/07, OSNKW 2008/4/28 - wraz z
powołanym tam orzecznictwem oraz poglądami doktryny), chociaż dla ścisłości
należy zauważyć, iż nie brakuje także poglądów, że wymiar kary zgodnie z
przepisem art. 91 § 1 k.k. stanowi "niczym nieuzasadnione uprzywilejowanie
sprawcy przestępstw zaliczonych do ciągu przestępstw - w porównaniu ze sprawcą
sądzonym w ramach instytucji realnego zbiegu. Nie wiadomo bowiem, dlaczego
popełnienie serii przestępstw w podobny sposób i w krótkich odstępach czasu ma
być traktowane łagodniej niż popełnienie takich przestępstw w sposób różny czy w
dłuższych odstępach czasu. Raczej sytuacja zaliczona do ciągu przestępstw
wskazuje na większą determinację i specjalizację przestępczą, co powinno
skutkować surowszym, a nie łagodniejszym karaniem" (zob. A. Marek, Kodeks
karny. Komentarz, LEX 2010, wyd. V, s. 268 - teza 1). Zwrócić bowiem należy
uwagę, że o ile w przypadku ciągu przestępstw maksymalny wymiar kary za dwa
lub więcej przestępstw nie może przekroczyć najwyższego zagrożenia ustawowego
przewidzianego w przepisie, którego znamiona każde z tych przestępstw
wyczerpuje, zwiększonego o połowę, o tyle w ramach realnego zbiegu przestępstw
i wymiaru kary łącznej jej maksymalny wymiar jest równy sumie kar jednostkowych
(z tym, że nie może ona jednak przekroczyć granic określonych w art. 86 - 88 k.k.).
Niewątpliwie zatem ustalenie w realiach konkretnej sprawy, że sprawca popełnił
dwa lub więcej przestępstw w ciągu o jakim mowa w art. 91 § 1 k.k., jest najczęściej
okolicznością w zakresie wymiaru kary bardziej korzystną dla oskarżonego, aniżeli
ustalenie, że przestępstwa których się dopuścił pozostawały w zbiegu realnym.
Istotne przy tym również jest to, że skoro ciąg przestępstw jest instytucją
prawa karnego materialnego, to jej stosowanie jest obowiązkiem sądu. Przyjęcie
zatem lub odrzucenie możliwości zastosowania art. 91 § 1 k.k. uzależnione jest
wyłącznie od spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie (zob. P. Kardas,
w: A. Zoll (red.), Kodeks karny. Komentarz. Część ogólna, T. I, Zakamycze 2004,
wyd. 2, s. 120 - teza 36). Powyższy nakaz obowiązuje również i prokuratora, który
winien powyższą okoliczność - jeśli tylko wynika ona z materiału dowodowego
sprawy - wskazać w akcie oskarżenia.
Z powyższych wskazań wynika zatem, że jeżeli Sąd Rejonowy uznał, iż
oskarżeni zarzucanych im przestępstw dopuścili się w ciągu, o jakim mowa w art.
10
91 § 1 k.k., to tym samym w pierwszej kolejności winien był wskazać, ile tych
przestępstw było, każde z nich osobno i dokładnie opisać z podaniem jego
kwalifikacji prawnej, uznać w tym zakresie winę oskarżonych i dopiero wymierzyć,
zgodnie z przepisem art. 91 § 1 k.k., jedną karę. Gdyby założyć, że oskarżeni
dopuścili się tylu przestępstw, ilu było pokrzywdzonych, to należałoby przyjąć, że
oskarżeni dopuścili się 118 (stu osiemnastu) przestępstw z art. 286 § 1 k.k. i za to,
przy zastosowaniu art. 91 § 1 k.k., Sąd Rejonowy wymierzył im kary po roku i 6
miesięcy pozbawienia wolności oraz 22 (dwudziestu dwóch) przestępstw z art. 13 §
1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. i za to, przy zastosowaniu art. 91 § 1 k.k., Sąd
Rejonowy wymierzył im kary po 8 miesięcy pozbawienia wolności. Rzecz jednak w
tym, że ani z zarzutów aktu oskarżenia, ani z sentencji zaskarżonego kasacją
wyroku absolutnie nie wynika, że tak właśnie było. Ponadto, co istotne, jak wynika z
sentencji wyroku Sądu Rejonowego w N., Sąd ten nie uznał oskarżonych za
winnych popełnienia wielu przestępstw z art. 286 § 1 k.k., ani też wielu przestępstw
z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k., ale uznał ich za winnych "popełnienia
zarzucanego im czynu opisanego w punkcie I części wstępnej wyroku, to jest
przestępstwa z art. 286 § 1 k.k." (pkt 1 wyroku) oraz za winnych "popełnienia
zarzucanego im czynu opisanego w punkcie II części wstępnej wyroku, to jest
przestępstwa z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k." (pkt 2 wyroku). Użyte w
liczbie pojedynczej sformułowania, co do uznania oskarżonych za winnych
popełnienia zarzucanego im "czynu" stanowiącego "przestępstwo", zdają się raczej
wskazywać na to, że o wielości przestępstw mowy tu być nie może, skoro "ten sam
czyn może stanowić tylko jedno przestępstwo" (art. 11 § 1 k.k.). Jeżeli zaś
oskarżonym zarzucono zachowania przestępcze w okresie od 15 stycznia do 4
marca 2011 r., niewątpliwie w krótkich odstępach czasu, to należałoby rozważyć,
czy nie były to również zachowania podjęte w wykonaniu z góry powziętego
zamiaru, a więc czy nie były to zachowania stanowiące jeden czyn zabroniony
("czyn ciągły"), o czym stanowi art. 12 k.k.
Należy również zwrócić uwagę, że oskarżonym zarzucono (i Sąd Rejonowy
w tym zakresie podzielił zapatrywania prokuratora) popełnienie - odrębnie - w tym
samym okresie, a więc od 15 stycznia do 4 marca 2011 r., przestępstw z art. 286 §
1 k.k. w dwóch różnych formach stadialnych - dokonania i usiłowania (13 § 1 k.k.).
Ponieważ Sąd Rejonowy nie sporządził uzasadnienia swojego orzeczenia, to
trudno dociec jakimi motywami w tym zakresie się kierował. Niemniej wypada
11
przypomnieć, że przestępstwa popełnione w formie dokonania i usiłowania mogą
wchodzić w skład jednego ciągu przestępstw w rozumieniu art. 91 § 1 k.k. (zob.
uchwała Sądu Najwyższego z dnia 11 sierpnia 2000 r., I KZP 17/00, OSNKW
2000/7-8/56). W przypadku zaś czynu ciągłego poszczególne zachowania
wchodzące w jego skład, a oceniane oddzielnie, mogą - co oczywiste - stanowić
realizację znamion tego samego typu czynu zabronionego, różnych typów czynów
zabronionych, w różnych formach stadialnych lub zjawiskowych.
Tak więc - teoretycznie rzecz ujmując, w zależności od poczynionych w
sprawie ustaleń faktycznych - możliwym jest uznanie oskarżonych nie tylko za
winnych popełnienia dwóch ciągów przestępstw (z art. 286 § 1 k.k. oraz z art. 13 §
1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k.) lub też jednego ciągu przestępstw (z art. 286 § 1 k.k.
i art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 11 § 2 k.k. - przy czym każde z
tych przestępstw powinno wówczas zostać oddzielnie szczegółowo opisane i
następnie przypisane oskarżonym), ale również dwóch lub tylko jednego
przestępstwa popełnionego w ramach czynu ciągłego (art. 12 k.k.).
Ponieważ kasacja Prokuratora Generalnego została wniesiona na korzyść
oskarżonych, przeto oczywistym jest, że w toku dalszego postępowania
obowiązywał będzie zakaz reformationis in peius (art. 443 k.p.k. w zw. z art. 518
k.p.k.). Wynikający z tego przepisu zakaz wydania surowszego orzeczenia należy
jednocześnie powiązać z art. 434 § 1 k.p.k., a to z kolei oznacza zakaz
pogorszenia sytuacji prawnej oskarżonych w ponownym postępowaniu w stosunku
do poprzednio wydanego wyroku. Ponadto, zgodnie z przepisem art. 538 § 3 k.p.k.,
w przypadku ponownego skazania oskarżonych na kary pozbawienia wolności z
warunkowym zawieszeniem ich wykonania, na poczet okresu próby należy zaliczyć
okres próby, który upłynął od uprawomocnienia się wyroku do daty jego uchylenia.
Wydaje się również zasadnym wskazać, że w dalszym ciągu w sprawie
istnieje wniosek prokuratora o jakim mowa w art. 335 § 1 k.p.k. i jeśli tylko, za
zgodą oskarżonych, zostanie on zmodyfikowany tak, aby w pełni odpowiadał
wymogom prawa, to nie ma formalnych przeszkód, aby Sąd Rejonowy go
uwzględnił na posiedzeniu w trybie art. 343 § 5 k.p.k. W przeciwnym razie sprawa
powinna zostać rozpoznana na zasadach ogólnych.
Mając zatem powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku.
12
l