Wyrok z 17 grudnia 2024, sygn. I C 1070/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 grudnia 2024 roku

Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny

w składzie:

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 5 grudnia 2024 roku w Gliwicach

sprawy z powództwa syndyka masy upadłości dłużnika S. S. (1)

przeciwko R. S., T. S., K. S., P. S.

o uznanie czynności prawnej za bezskuteczną

1.  uznaje za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości dłużnika S. S. (1) umowę darowizny, umowę ustanowienia służebności osobistej oraz umowę ustanowienia użytkowania zawartą dnia 4 października 2021r. przed notariuszem L. K. w Kancelarii Notarialnej w Z., rep. (...) w zakresie:

- darowania przysługującego T. S. i S. S. (1) prawa własności lokalu mieszkalnego położonego w Z. przy ul. (...), opisanego w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w Zabrzu (...) na rzecz K. S., P. S. i R. S. w udziałach po 1/3,

- ustanowienia na wyżej opisanej nieruchomości lokalowej objętej księgą (...) na rzecz T. S. dożywotniej i nieodpłatnej służebności osobistej mieszkania polegającej na prawie zamieszkiwania oraz korzystania przez uprawnioną ze wszystkich pomieszczeń tego lokalu oraz pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku;

2.  uznaje za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości dłużnika S. S. (1) umowę darowizny, umowę ustanowienia służebności osobistej oraz umowę ustanowienia użytkowania zawartą dnia 4 października 2021r. przed notariuszem L. K. w Kancelarii Notarialnej w Z., rep. (...)
w zakresie:

- darowania przysługującego T. S. i S. S. (1) prawa własności nieruchomości gruntowej położonej przy ul. (...)
w Z., obręb ewidencyjny W., gmina Z., powiat (...), stanowiącej zabudowaną działkę gruntu, oznaczoną w ewidencji gruntów numerem (...) o obszarze 0,2266 ha, opisaną w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w Tarnowskich Górach (...) na rzecz K. S., P. S. i R. S. w udziałach po 1/3,

- ustanowienia na wyżej opisanej nieruchomości objętej księgą (...) na rzecz S. S. (1) dożywotniego
i nieodpłatnego użytkowania nieruchomości polegającego na prawie do użytkowania tej nieruchomości i pobierania pożytków;

3.  tytułem kosztów procesu zasądza od pozwanych K. S., P. S., R. S. i T. S. solidarnie na rzecz powoda kwotę 10.834 (dziesięć tysięcy osiemset trzydzieści cztery) złote z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia prawomocności wyroku;

4.  odstępuje od obciążania pozwanych kosztami sądowymi.

SSO Łucja Oleksy-Miszczyk

Sygnatura akt I C 1070/23

UZASADNIENIE

Powód - syndyk masy upadłości dłużnika S. S. (2), wniósł o uznanie za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości dłużnika S. S. (1):

1.  umowy darowizny, umowy ustanowienia służebności osobistej oraz umowy ustanowienia użytkowania zawartej dnia 4 października 2021r. przed notariuszem L. K. w Kancelarii Notarialnej w Z., rep. (...) w zakresie darowania przysługującego T. S. i S. S. (1) prawa własności lokalu mieszkalnego położonego w Z. przy ul. (...), opisanego w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w Zabrzu (...) na rzecz K. S., P. S. i R. S. w udziałach po 1/3 oraz ustanowienia na wyżej opisanej nieruchomości lokalowej objętej księgą (...) na rzecz T. S. dożywotniej i nieodpłatnej służebności osobistej mieszkania polegającej na prawie zamieszkiwania oraz korzystania przez uprawnioną ze wszystkich pomieszczeń tego lokalu oraz pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku;

2.  umowy darowizny, umowy ustanowienia służebności osobistej oraz umowy ustanowienia użytkowania zawartej dnia 4 października 2021r. przed notariuszem L. K. w Kancelarii Notarialnej w Z., rep. (...) w zakresie: darowania przysługującego T. S. i S. S. (1) prawa własności nieruchomości gruntowej położonej przy ul. (...) w Z., obręb ewidencyjny W., gmina Z., powiat (...), stanowiącej zabudowaną działkę gruntu, oznaczoną w ewidencji gruntów numerem (...) o obszarze 0,2266 ha, opisaną w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w Tarnowskich Górach (...) na rzecz K. S., P. S. i R. S. w udziałach po 1/3 oraz ustanowienia na wyżej opisanej nieruchomości objętej księgą (...) na rzecz S. S. (1) dożywotniego i nieodpłatnego użytkowania nieruchomości polegającego na prawie do użytkowania tej nieruchomości i pobierania pożytków (pozew w połączonej do wspólnego rozpoznania sprawie I C 1071/23).

W uzasadnieniu powód podnosił, że na dzień zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości tj. 27 marca 2022r. suma zobowiązań dłużnika wynosiła około 500.000,- zł. W toku postępowania upadłościowego syndyk powziął informację, że dnia 4 października 2021r. dłużnik i jego małżonka T. S. przenieśli na pozwanych K. S., P. S. i R. S. własność lokalu mieszkalnego położonego w Z. przy ul (...). Jednocześnie ustanowiono służebność mieszkania w w/w lokalu na rzecz T. S.. Tego samego dnia dłużnik i T. S. przenieśli na rzecz K. S., P. S. i R. S. prawo własności nieruchomości położonej w Z. przy ul. (...). W przypadku tej nieruchomości prawo dożywotnego i nieodpłatnego użytkowania nieruchomości ustanowiono na rzecz dłużnika. Przywołane czynności w ocenie syndyka pogłębiły stan niewypłacalności dłużnika. Powód powołał się przy tym na treść art. 527 § 3 k.p.c.

Pozwany S. S. (2) wniósł o oddalenie powództwa, powołując się na złożony przez upadłego wniosek o umorzenie postępowania upadłościowego, wolę spłaty zobowiązań przez pozwanego oraz nadpłynność masy upadłości jaka powstanie na wypadek uwzględnienia powództwa (odpowiedź na pozew k. 113).

Pozwane T. S., K. S. i P. S. nie złożyły odpowiedzi na pozew, ograniczając się do wniosku o zawieszenie postępowania w oparciu o przepis art. 178 k.p.c. z uwagi na próbę wypracowania ugody pomiędzy powodem, a pozwanym S. S. (1) (wniosek k. 94).

Powód zaprzeczył aby strony prowadziły rozmowy ugodowe (k. 96).

Ostatecznie pozwane T. S., K. S. i P. S. wnosiły o oddalenie powództwa, powołując się na trudną sytuację życiową T. S. i fakt, że sprawuje ona opiekę nad zamieszkującym w będącym przedmiotem zaskarżonej czynności lokalu, całkowicie ubezwłasnowolnionym dorosłym synem A. S., pochodzącym z małżeństwa z dłużnikiem.

Sąd ustalił co następuje:

Dnia 4 października 2021r. dłużnik i jego małżonka pozwana T. S. zawarli z pozwanymi K. S., P. S. i R. S. umowę darowizny, ustanowienia służebności osobistej oraz umowy ustanowienia użytkowania, na mocy której darowali prawo własności lokalu mieszkalnego położonego w Z. przy ul. (...), opisanego w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w Zabrzu (...) na rzecz K. S., P. S. i R. S. w udziałach po 1/3 oraz ustanowili na wyżej opisanej nieruchomości lokalowej objętej księgą (...) na rzecz T. S. dożywotnią i nieodpłatną służebność osobistą mieszkania polegającą na prawie zamieszkiwania oraz korzystania przez uprawnioną ze wszystkich pomieszczeń tego lokalu oraz pomieszczeń i urządzeń przeznaczonych do wspólnego użytku mieszkańców budynku. Na mocy tej samej umowy dłużnik i T. S. darowali na rzecz K. S., P. S. i R. S. w udziałach po 1/3 prawo własności nieruchomości gruntowej położonej przy ul. (...) w Z., obręb ewidencyjny W., gmina Z., powiat (...), stanowiącej zabudowaną działkę gruntu, oznaczoną w ewidencji gruntów numerem (...) o obszarze 0,2266 ha, opisaną w księdze wieczystej Sądu Rejonowego w Tarnowskich Górach (...) oraz ustanowili na wyżej opisanej nieruchomości objętej księgą (...) na rzecz S. S. (1) dożywotnie i nieodpłatne użytkowanie nieruchomości polegające na prawie do użytkowania tej nieruchomości i pobierania pożytków (akt notarialny z dnia 4 października 2021r. przed notariuszem L. K. w Kancelarii Notarialnej w Z., rep. (...) – kopia aktu k. 61).

Postanowieniem Sądu Rejonowego w Gliwicach z dnia 18 lipca 2023r w sprawie (...) ogłoszono upadłość dłużnika S. S. (2) jako osoby fizycznej nie prowadzącej działalności gospodarczej. Wniosek o ogłoszenie upadłości złożony został przez dłużnika w dniu 27 marca 2023r. We wniosku dłużnik jako wierzycieli wskazał (...) z wierzytelnością 47.000 zł ZUS z wierzytelnością 6.209,62 zł i Urząd Skarbowy z wierzytelnością 253.000,- zł (kopia wniosku k. 130). Z pisma uzupełniającego wniosek wynika, że dłużnik zawarł z (...) SA dwie umowy pożyczki; jedną na kwotę 107.230,89 zł, drugą na kwotę 22.408,72 zł – obie umowy zawarte zostały w roku 2018 ( pismo uzupełniające k. 146 i nast.). Zaległości wobec Urzędu Skarbowego rozpoczęły się w roku 2020, a w październiku 2021r. tj. w dacie dokonania spornej czynności wynosiły już 53.202,- zł (lista zaległości k. 169 na odwrocie). Zaległości wobec ZUS pojawiły się w roku 2022 (wezwanie do zapłaty k. 145).

Wierzytelności zgłoszone w postępowaniu upadłościowym wynoszą 513.867,89 zł, z czego (...) zgłosiła się z kwotą 143.387,54 zł, Urząd Skarbowy w Z. z kwotą 362.994,37 zł i ZUS z kwotą 7.485,98 zł. Na dzień 24 maja 2024r. stan masy upadłości wynosił 3.460,67 zł, wartość składników w masie upadłości łącznie wynosiła 201.700,- zł i składały się na nią samochód osobowy (...) wartości 18.200,- zł, samochód osobowy (...) wartości 24.300,- zł, (...) wartości 21.500,- zł, (...) (...) (...) o wartości 38.800,- zł oraz nieruchomość gruntowa o powierzchni 3,26 ha opisana w księdze wieczystej (...) o wartości 98.900,- zł. Spieniężono następujące ze składników masy: samochód (...) za kwotę 9.800,-zł, samochód (...) za kwotę 17.900,- zł, samochód (...) za kwotę 8.400,- zł Suma uzyskanych środków wynosiła 36.100,- zł. Koszty postępowania podniesione do dnia 24 maja 2024r. wynosiły 37.190,66 zł i obejmowały wydatki takie jak poszukiwanie majątku, koszty korespondencji i opłaty pocztowe, koszty materiałów biurowych, koszty transportu, obsługa informatyczna, opłaty za postój, oszacowanie, opłaty za księgi wieczyste, koszty komornicze, koszty wystąpienia z powództwem w ramach skargi paulińskiej i OC samochodu (...). Do zaspokojenia wierzycieli nie doszło (niesporne twierdzenia powoda k. 209, zestawienie operacji na rachunku k. 211, wydruk spisu inwentarza k 213, obwieszczenie informacji i przekazaniu opisu i oszacowania k. 233, plan likwidacyjny k. 234 i nast., sprawozdanie syndyka k. 237 i nast., spis inwentarza k. 242 i nast.).

W toku postępowania upadłościowego dłużnik złożył wniosek o umorzenie tego postępowania. Postanowieniem z dnia 2 lipca 2024r. wniosek został oddalony. Postanowienie jest prawomocne (okoliczności niesporne).

Pomiędzy dłużnikiem i pozwaną T. S. toczy się postępowanie rozwodowe. Pozwana T. S. i dłużnik są opiekunami prawnymi pochodzącego z ich małżeństwa niepełnosprawnego i ubezwłasnowolnionego całkowicie A. S.. Opieka prawna ustanowiona została w lutym 2008r (dekret opiekuńczy k. 223).

Opisany stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o powołane wyżej dokumenty, ewentualnie ich kopie lub wydruki dokumentów elektronicznych. Strony nie kwestionowały wiarygodności przedstawionych dowodów i nie wnosiły o uzupełnienie postępowania dowodowego.

Sąd zważył co następuje:

Stosownie do art.527 k.c. gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć ( §1 ). Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności ( §2 ). Jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli ( §3 ).

Przedmiotem zaskarżenia na podstawie art. 527 k.c. mogą być co do zasady czynności, które przynoszą korzyść majątkową osobie trzeciej, a więc czynności określane w doktrynie jako przysparzające, które są skutkiem rozporządzeń dłużnika. Czynnością taka będzie zarówno przeniesienie własności nieruchomości, jak i obciążenie jej służebnością, co w niniejszej sprawie uzasadnia legitymację bierną pozwanej T. S..

Dla skuteczności skargi paulińskiej nie jest konieczne aby dłużnik działał z zamiarem pokrzywdzenia wierzycieli ani też aby zamiar ten skierowany był przeciwko konkretnemu wierzycielowi. Wystarczające jest aby dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a zatem wiedział, że na skutek dokonanej czynności określone aktywa wyjdą z jego majątku i że na skutek tego wierzyciele będą mieli trudności z zaspokojeniem swoich wierzytelności, a w konsekwencji pociągnie to za sobą ich pokrzywdzenie. Ustawodawca zdefiniował pojęcie pokrzywdzenia wierzycieli jako stan, w którym na skutek podjętej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu niż przed dokonaniem tej czynności ( art. 527 §2 k.c.). Przenosząc te rozważania na grunt niniejszego postępowania należy stwierdzić, że ustalony stan faktyczny w sposób jednoznaczny wskazuje, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. W chwili dokonywania zaskarżonych czynności dłużnik był w sposób oczywisty świadomy zobowiązań istniejących wobec banku, a jego sytuacja majątkowa systematycznie pogarszała się, co wynika wyraźnie z rosnących zobowiązań wobec Urzędu Skarbowego. Nieodpłatne przeniesienie majątku na osoby najbliższe (dzieci dłużnika) było w tej sytuacji działaniem zmierzającym do usunięcia tego mienia spod egzekucji na wypadek całkowitej niewypłacalności dłużnika. W krótkim czasie po dokonaniu spornych czynności dłużnik faktycznie stał się całkowicie niewypłacalny, co ostatecznie skutkowało złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. W chwili dokonywania spornej darowizny dłużnik miał zatem świadomość, że czynność ta spowoduje jego niewypłacalność, a zatem spowoduje pokrzywdzenie wierzycieli, co jest przesłanką wystarczającą dla zastosowania art. 527 k.c.

W myśl art. 528 k.c., jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Cytowany przepis stanowi regulacje szczególną w stosunku do art. 527 § 1 i 3 k.c. i wyłącza przesłankę złej wiary po stronie osoby trzeciej, która na sutek dokonanej czynności otrzymała korzyść majątkową bezpłatnie. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, poza sporem bowiem jest, że przeniesienie własności na rzecz pozwanych P., K. i R. S. zostało dokonane tytułem darmym, podobnie jak ustanowienie służebności na rzecz pozwanej T. S..

Strona pozwana nie wykazała podnoszonego przez siebie zarzutu nadpłynności masy upadłości jaka powstanie po uwzględnieniu powództwa i pomimo obowiązku wynikającego z art. 6 k.c. nie naprowadziła na tę okoliczność żadnych dowodów. Z dowodów przedstawionych przez stronę powodową wynika natomiast, że składniki majątkowe zgromadzone w masie są dalece niewystarczające na pokrycie zobowiązań.

Podnoszone przez pozowaną T. S. zarzuty dotyczące nadużycia prawa przez powoda, co wynikać miało z wyjątkowo trudnej sytuacji pozwanej, jako osoby będącej opiekunem faktycznym i prawnym niepełnosprawnego i ubezwłasnowolnionego A. S., nie mogły odnieść skutku. Przede wszystkim ani sporna darowizna, ani służebność mieszkania nie zostały dokonane na rzecz A. S., co faktycznie uzasadniałoby potrzebę oceny żądania pozwu przez pryzmat art. 5 k.c. A. S. nie jest jednak beneficjentem dokonanych rozporządzeń, przeciwnie – obdarowanymi są dzieci dłużnika i T. S. poza A. S., a uprawnioną z ustanowionej służebności jest T. S.. A. S. objęty był opieką prawną już od 2008r., a zatem nie było żadnych przeszkód aby dopełnić wszystkich formalności niezbędnych do dokonania darowizny na rzecz osoby nie mającej zdolności do czynności prawnych i czynność tę skutecznie przeprowadzić, gdyby rzeczywiście wolą darczyńców było zabezpieczenie potrzeb ubezwłasnowolnionego. Ponieważ jednak A. S. nie uzyskał w ramach zaskarżonej czynności żadnych korzyści, nie ma podstaw aby przyjmować iż dokonywana ona była w jego interesie.

O obowiązku zwrotu kosztów przeciwnikowi procesowemu orzeczono zgodnie z zasadą przewidzianą w art. 98 k.p.c. Jednocześnie Sąd odstąpił od obciążania pozwanych nieuiszczonymi kosztami sądowymi ( art. 102 k.p.c. w związku z art. 113 u,k.s.c.).

SSO Łucja Oleksy-Miszczyk