Postanowienie z 10 października 2025, sygn. II Ca 1528/24
Pokaż pozostałe podstawy prawne (3)
POSTANOWIENIE
Dnia 10 października 2025 r.
Sąd Okręgowy w Poznaniu Wydział II Cywilny Odwoławczy
w składzie:
Przewodniczący: sędzia Ryszard Małecki
po rozpoznaniu w dniu 10 października 2025 r. w Poznaniu
na posiedzeniu niejawnym
sprawy z wniosku (...) Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w P.
przy udziale A. M., D. M., Skarbu Państwa – Starosty (...)
o zasiedzenie
na skutek apelacji wniesionej przez wnioskodawcę
od postanowienia Sądu Rejonowego we Wrześni
z dnia 13 czerwca 2024 r.
sygn. akt I Ns 1583/15
postanawia
uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę przekazać do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu we Wrześni, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania odwoławczego.
Ryszard Małecki
UZASADNIENIE
Pismem z dnia 29 grudnia 2015 r. wnioskodawca (...) Sp. z o.o. z siedzibą w P. wniósł o stwierdzenie, iż z dniem 21 stycznia 1990 r. Skarb Państwa (lub ewentualnie z dniem 21 stycznia 2010 r. – wnioskodawca) nabył w drodze zasiedzenia, na należącej do uczestnika postępowania A. M., nieruchomości położonej we W., gmina K., powiat (...), województwo (...), dla której Sąd Rejonowy (...) W. prowadzi księgę wieczystą nr (...), służebność gruntową odpowiadającą treścią służebności przesyłu (ewentualnie służebność przesyłu, w przypadku ustalenia terminu zasiedzenia na dzień 21 stycznia 2010 r.), polegającą na:
1. prawie korzystania z nieruchomości przez wnioskodawcę – każdoczesnego nabywcę przedsiębiorstwa wnioskodawcy lub nabywcę urządzeń lub instalacji elektroenergetycznych posadowionych na nieruchomości – przez czas nieokreślony, w zakresie odnoszącym się do istniejących na niej urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, tj. linii elektroenergetycznej wysokiego napięcia 110 kV relacji S.-N. wraz z słupami podtrzymującymi tę linię, a także do instalacji i urządzeń nowobudowanych, umożliwiających w szczególności:
korzystanie z tych urządzeń i instalacji zgodnie z ich przeznaczeniem oraz obowiązującymi przepisami dotyczącymi urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, ochrony życia i zdrowia ludzkiego oraz ochrony środowiska,
władanie, używanie i pobieranie użytków z tych urządzeń i instalacji elektroenergetycznych,
uprawnionemu oraz osobom przez niego upoważnionym – swobodny dostęp i dojazd przez nieruchomość obciążoną do ww. urządzeń i instalacji elektroenergetycznych wszelkimi środkami transportu, w tym ciężkim sprzętem, w celu dokonywania czynności polegających w szczególności na: eksploatacji, usuwaniu awarii, konserwacji, remontach, przebudowie, modernizacji, kontroli i przeglądach oraz wymianie urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, a także na wyprowadzaniu z nich nowych obwodów energetycznych,
w przypadku przekroczenia przez drzewostan dopuszczalnych wysokości oraz stwarzania zagrożenia dla bezpieczeństwa – wycinkę drzew i krzewów w pasie zajmowanym przez urządzenia i instalacje elektroenergetyczne, z uwzględnieniem prawa wejścia i wjazdu na nieruchomość obciążoną odpowiednim sprzętem
oraz
2. obowiązku znoszenia przez każdoczesnego właściciela nieruchomości obciążonej, przez czas nieokreślony:
ograniczeń i zakazów wynikających z istnienia urządzeń i instalacji oraz związanego z nimi pasa technologicznego o szerokości odpowiadającej rozpiętości skrajnych przewodów linii, powiększonej o 3,5 m z każdej strony z zachowaniem wokół słupów elektroenergetycznych odległości 4 m mierzonej w poziomie od obrysu trzonu słupa przy powierzchni terenu,
możliwości budowy na nieruchomości obciążonej i w przestrzeni nad oraz pod powierzchnią tej nieruchomości urządzeń i instalacji elektroenergetycznych,
zakazu wznoszenia na nieruchomości obciążonej budynków i budowli w obszarze pasa technologicznego,
nakazu uzgadniania z uprawnionym lokalizacji wszelkich obiektów na nieruchomości obciążonej (w tym drzew, krzewów i innej roślinności) i zmian w klasyfikacji tej nieruchomości,
obowiązku korzystania z nieruchomości obciążonej w sposób zgodny z obowiązującymi przepisami dotyczącymi urządzeń i instalacji elektroenergetycznych, ochrony życia i zdrowia ludzkiego oraz ochrony środowiska.
Wnioskodawca wniósł jednocześnie o zasądzenie na jego rzecz od uczestnika A. M. zwrotu kosztów postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz opłaty od pełnomocnictwa w wysokości 17 zł.
W odpowiedzi na wniosek Skarb Państwa – Starosta (...) wniósł o oddalenie wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu na dzień 21 stycznia 1990 r. (ewentualnie z dniem 21 stycznia 2010 r.) przez Skarb Państwa – Starostę (...), ewentualnie zwolnienie od udziału w sprawie Starosty (...) jako niewłaściwie wskazanego statio fisci Skarbu Państwa w wypadku, gdyby Sąd uznał, że zaistniały przesłanki do zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu na dzień 21 stycznia 1990 r. (ewentualnie z dniem 21 stycznia 2010 r.) i prowadzenie sprawy przy udziale innego statio fisci Skarbu Państwa. Uczestnik wniósł nadto o zasądzenie na swoją rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na wniosek uczestnik A. M. wniósł o jego oddalenie oraz zasądzenie na swoją rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów procesu, w szczególności kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Postanowieniem z dnia 7 lipca 2022 r. Sąd Rejonowy wezwał do udziału w sprawie D. M..
W odpowiedzi na wniosek uczestnik D. M. wniósł o oddalenie wniosku w całości oraz o zasądzenie na swoją rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Postanowieniem z dnia 13 czerwca 2024 r. Sąd Rejonowy we Wrześni Wydział I Cywilny (sygn. akt I Ns 1583/15):
1. oddalił wniosek;
2. kosztami postępowania obciążył wnioskodawcę, pozostawiając szczegółowe ich wyliczenia referendarzowi sądowemu.
Apelację od przedmiotowego postanowienia wniósł wnioskodawca, zaskarżając je w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu apelujący zarzucił:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 305 1 k.c. i w zw. z art. 305 4 k.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że brak jest możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu zarówno przed, jak i po 3 sierpnia 2008 r., albowiem brak jest podstawy normatywnej do konstruowania tego rodzaju służebności;
2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 292 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. w zw. z art. 176 § 1 k.c. w zw. z art. 305 4 k.c. poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że niemożliwe jest zaliczenie do okresu posiadania wymaganego do zasiedzenia służebności przesyłu okresu posiadania służebności o treści służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r.
Wobec powyższego, apelujący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, zgodnie z wnioskiem, względnie – o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Jednocześnie, apelujący wniósł o zasądzenie od uczestników postępowania na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
W odpowiedzi na apelację uczestnicy A. M. oraz D. M. wnieśli o jej oddalenie oraz zasądzenie na swoją rzecz od wnioskodawcy zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Okręgowy zważył, co następuje:
Apelacja wnioskodawcy zasługiwała na uwzględnienie w zakresie skutkującym uchyleniem postanowienia i przekazaniem sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. W ocenie Sądu Okręgowego, w niniejszej sprawie doszło do nierozpoznania istoty sprawy przez Sąd Rejonowy.
Z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia wynika, że w ocenie Sądu Rejonowego brak było możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści służebności przesyłu przed dniem 3 sierpnia 2008 r. Przyjęcie, iż możliwe było ustanowienie służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu w czasie przed wejściem w życie ustawy zmieniającej k.c. w dniu 3 sierpnia 2008 r. stanowiło zdaniem Sądu I instancji naruszenie zasady numerus clausus praw rzeczowych, a w konsekwencji naruszenie zasady zaufania obywateli do państwa i prawa, wywodzonej z art. 2 Konstytucji RP. Sąd Rejonowy doszedł do przekonania, iż niemożliwe było, zarówno przed, jak i po 3 sierpnia 2008 r., ustanowienie bądź też zasiedzenie służebności przesyłu, albowiem brak jest podstawy normatywnej do konstruowania tego rodzaju służebności. Jak wskazał Sąd I instancji dopiero od dnia 3 sierpnia 2008 r. przedsiębiorca przesyłowy może nabyć na swoją rzecz służebność przesyłu, uregulowaną przepisami art. 305 1 k.c. i art. 305 4 k.c. Wskazana argumentacja prowadziła Sąd Rejonowy również do przekonania, że niemożliwe jest zaliczenie do okresu posiadania wymaganego do zasiedzenie służebności przesyłu okresu posiadania służebności o treści służebności przesyłu przed 3 sierpnia 2008 r. przez tego przedsiębiorcę lub jego poprzedników prawnych.
Punktem wyjścia dla rozważenia zasadności zarzutu zasiedzenia musi być spostrzeżenie, że zgodnie z art. 305 ( 4) k.c. do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych, a więc także art. 292 k.c., który przewiduje powstanie tego prawa na skutek zasiedzenia. Przepisy art. art. 305 ( 1) k.c. do art. 305 ( 4) k.c. zostały wprowadzone ustawą z 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny i niektórych innych ustaw, która weszła w życie z dniem 3 sierpnia 2008 r. Ocena zarzutu zasiedzenia zależy więc od odpowiedzi na pytanie, czy przedsiębiorca przesyłowy może doliczyć okres korzystania z nieruchomości o treści obecnie odpowiadającej służebności przesyłu, w okresie wcześniejszym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego istotnie ukształtowany jest pogląd, zgodnie z którym przed dniem wejścia w życie art. 305 ( 1) k.c. istniała możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Punktem wyjścia dla tej linii orzeczniczej była uchwała z 17 stycznia 2003 r. (III CZP 79/02, OSNC 2003 nr 11, poz. 142), w której po raz pierwszy Sąd Najwyższy opowiedział się na możliwością ustanowienia w drodze umowy służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, przy czym za nieruchomość władnącą uznano nieruchomość wchodzącą w skład przedsiębiorstwa energetycznego. W wyroku z 8 września 2006 r. (II CSK 112/06) pogląd ten rozciągnięto na możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o takiej treści. Podobne stanowisko wyrażono także w postanowieniach SN: z 4 października 2006 r. (II CSK 119/06) i z 10 lipca 2008 r. (III CSK 73/08). Następnie, w uchwale z 7 października 2008 r. (III CZP 89/08) Sąd Najwyższy potwierdził dopuszczalność nabycia w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa, ale w przeciwieństwie do wcześniejszych orzeczeń nie wymagał już wskazania nieruchomości władnącej, gdyż stwierdził, że przy instytucji służebności przesyłu taka kategoria w ogóle nie występuje. Kontynuacją tej linii orzeczniczej była uchwała SN z 22 maja 2013 r., III CZP 18/13 (OSNC 2013 nr 12, poz. 139), w której przyjęto, że okres występowania na nieruchomości stanu faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed wejściem w życie art. 305 ( 1) k.c. i następnych podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego do zasiedzenia tej służebności. Pogląd ten jest konsekwentnie podtrzymywany w późniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego [w tym uzasadnieniu uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13, a także – w zdecydowanej większości – sądów powszechnych, w których zdarzały się jednak orzeczenia odmienne, także wydane już po podjęciu uchwały w sprawie III CZP 18/13 (tak np. postanowienia Sądów Okręgowych: w Świdnicy z 26 września 2013 r., II Ca 566/13, w Warszawie z 4 listopada 2014 r., V Ca 4071/14, z 21 maja 2015 r., V Ca 2345/14]. W orzecznictwie wskazuje się zatem, że przed dniem ustawowego uregulowania służebności przesyłu, tj. przed 3 sierpnia 2008 r., istniała możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności o treści odpowiadającej treści służebności przesyłu (por. uchwała SN z 7.10.2008 r., III CZP 89/08; aktualnie pogląd odmienny: postanowienie SN z 24.02.2023 r., III CZP 108/22).
Zagadnienie zasiedzenia służebności przesyłu budziło i wciąż budzi wiele kontrowersji, przede wszystkim w doktrynie. Judykatura – nieraz w sprzeczności z poglądami części doktryny – w większości zajmuje stanowisko o możliwości zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu oraz o możliwości analogicznego stosowania art. 145 k.c. do dnia 3 sierpnia 2008 r. (por. ww. uchwała SN). Kwestia zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu bądź służebności przesyłu, którego bieg rozpoczął się przed 3 sierpnia 2008 r., a skończył po tej dacie (por. uchwała SN z 22.05.2013 r., III CZP 18/13), nadal budzi więc wątpliwości. Sąd Najwyższy potwierdził jednak dopuszczalność zaliczania posiadania przedsiębiorstw państwowych przy ustalaniu okresu niezbędnego do nabycia służebności w wyżej omówiony sposób. W aktualnym stanie prawnym nie budzi zaś wątpliwości możliwość nabycia służebności przesyłu w drodze zasiedzenia ze względu na treść art. 292 k.c. w związku z art. 305 4 k.c.
Sąd Okręgowy przychyla się do poglądu, według którego również przed ustawowym uregulowaniem służebności przesyłu dopuszczalne było nabycie w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa. Zgodnie z treścią art. 305 4 k.c. do służebności przesyłu stosuje się odpowiednio przepisy o służebnościach gruntowych. Zgodnie natomiast z treścią art. 292 k.c. służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypadku, gdy polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu własności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się odpowiednio. Do zasiedzenia służebności przesyłu stosuje się odpowiednio m.in. przepisy o terminach zasiedzenia dla posiadających w dobrej i w złej wierze (art. 172 k.c.), o zawieszeniu biegu zasiedzenia z powodu siły wyższej (art. 175 k.c. w zw. z art. 121 pkt 4 k.c.), o przerwie w biegu zasiedzenia (art. 175 k.c. w zw. z art. 123 § 1 pkt 1 k.c.) oraz o doliczeniu posiadania poprzednika (art. 176 k.c.).
Reasumując, Sąd Okręgowy podziela ugruntowane stanowisko Sądu Najwyższego w kwestii dopuszczalności nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu – por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 czerwca 2019 r., II CSK 626/18 i powołane tam orzecznictwo.
Sąd Okręgowy miał na względzie, że postępowanie apelacyjne jest kontynuacją merytorycznego rozpoznania sprawy, dlatego niepodzielenie rozstrzygnięcia Sądu Rejonowego powinno skutkować przede wszystkim jego zmianą (art. 386 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania powinno następować wyjątkowo, a art. 386 § 4 k.p.c. nie może podlegać wykładni rozszerzającej. W sprawie ma jednak miejsce przypadek określony w tym przepisie, gdyż Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy. W odniesieniu do trybu procesowego przyjmuje się, że to uchybienie ma miejsce wtedy, gdy sąd I instancji oddalił powództwo na tej podstawie, że stwierdził istnienie przesłanki unicestwiającej roszczenie (np. brak legitymacji procesowej, przedawnienie roszczenia, przedwczesność powództwa) i nie rozpoznał merytorycznie podstaw powództwa (zob. np. T. Ereciński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Część pierwsza. Postępowanie rozpoznawcze. Tom III, WKP 2016, teza 10 do art. 386).
Sąd Rejonowy, przyjmując jeden z funkcjonujących w judykaturze i piśmiennictwie poglądów konkurencyjnych, nie dokonał oceny przesłanek nabycia przez wnioskodawcę służebności gruntowej o treści służebności przesyłu lub (o ile nabycie miałby nastąpić po 3 sierpnia 2008 r.) służebności przesyłu określonych w art. 172 kc. w zw. z art. 292 kc. Sąd nie ocenił, czy przy założeniu dopuszczalności nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, wnioskodawca lub podmiot wskazany we wniosku, spełnił kryteria nabycia przez zasiedzenie służebności o treści wskazanej we wniosku co do charakteru posiadania zależnego polegającego na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia przez wymagany okres czasu odpowiednio w zależności od objęcia posiadania w dobrej albo złej wierze i możliwości doliczenia posiadania wykonywanego przez poprzedników prawnych (art. 176 § 1 kc.).
Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia nie zawiera też ustaleń dotyczących zakresu, w jakim podmiot zasiadujący służebność korzystał z nieruchomości w okresie biegu terminu zasiedzenia i w konsekwencji zakresu, w jakim nabył ją przez zasiedzenie – należy pamiętać, że treść służebności nabytej przez zasiedzenie musi odpowiadać faktycznemu zakresowi posiadania, czyli korzystania z nieruchomości, a nie postulowanemu zakresowi jak to ma miejsce w sprawach o ustanowienie służebności przesyłu. Sąd w związku z tym nie ocenił opinii biegłego z dziedziny geodezji co do ustalenia zakresu obciążenia nieruchomości i sporządzenia mapy w tym zakresie, ani odniósł się do rozbieżnych stanowisk wnioskodawcy i uczestników w tym zakresie. Sąd Okręgowy dostrzega, że pominięcie tych kwestii było usprawiedliwione przyjętą przez Sąd Rejonowy koncepcją rozstrzygnięcia sprawy. Niemniej jednak, w świetle reprezentowanego przez Sąd Okręgowy poglądu zachodziłaby potrzeba poczynienia tych wszystkich ustaleń i rozważań po raz pierwszy w drugiej instancji, a strony nie miałyby możliwości wniesienia zwykłego środka odwoławczego od orzeczenia Sądu Okręgowego. Sąd Rejonowy przeprowadził przy tym jedynie postępowanie dowodowe w zakresie m. in. opinii biegłego sądowego geodety. Po pierwsze, wyniki tego postępowania nie znalazły odzwierciedlenia w ustaleniach faktycznych i ocenach prawnych Sądu I instancji. Biegły geodeta nie ma jednak wiadomości specjalnych, które pozwalałyby na określenie przez niego sposobu obciążenia nieruchomości, a w szczególności – szerokości pasów służebności. Wiadomości specjalne w tym zakresie ma wyłącznie biegły z zakresu elektroenergetyki. Punktem wyjścia dla określenia treści służebności nabytej przez zasiedzenie i jej przestrzennego zakresu powinny być ustalenia co do zakresu posiadania prowadzącego do zasiedzenia. Jak słusznie zauważono w doktrynie, „treść służebności przesyłu powinna wskazywać, w jakim zakresie przedsiębiorca jest uprawniony do korzystania z nieruchomości obciążonej. W szczególności treść służebności przesyłu powinna wskazywać rodzajowo czynności, które mogą być podejmowane przez przedsiębiorcę korzystającego z nieruchomości obciążonej. Czynności takie mieszczą się zasadniczo w jednej z czterech kategorii: 1) umieszczenie urządzeń przesyłowych na nieruchomości obciążonej, 2) korzystanie z nich, 3) ich konserwacja oraz 4) usunięcie. W tak określonym zakresie czynności mieści się również wymiana istniejących urządzeń przesyłowych na nowe” (B. Lanckoroński w: Kodeks cywilny. Komentarz pod red. K. Osajdy, wyd. C.H. Beck, Legalis, stan prawny na 2019, nt. 27 do art. 305 1). Po przeprowadzeniu dowodu z opinii biegłego z zakresu elektroenergetyki Sąd Rejonowy powinien – dokonując analizy orzecznictwa Sądu Najwyższego w tym zakresie (zob. przede wszystkim uchwałę SN z 11 grudnia 2015 r. III CZP 88/15, OSNC 2016/12/144 i postanowienia: z 25 maja 2016 r., V CSK 531/15, OSNC-ZD 2018, nr 1, poz. 14, z 12 października 2017 r., IV CSK 724/16, i z 13 czerwca 2018 r., III CZP 118/17).
Z tych przyczyn uznano za konieczne uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, o czym Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Wobec tego, że Sąd Okręgowy wydał rozstrzygnięcie kasatoryjne, o kosztach postępowania orzeknie Sąd Rejonowy w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie (art. 108 § 2 k.p.c.).
Ryszard Małecki