Postanowienie z 18 października 2023, sygn. II Ca 2069/23

POSTANOWIENIE

Dnia 18 października 2023 r.

Sąd Okręgowy w Krakowie II Wydział Cywilny Odwoławczy w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Krzysztof Wąsik

Sędziowie: Jarosław Tyrpa

Zbigniew Zgud

po rozpoznaniu w dniu 18 października 2023 r. w Krakowie

na posiedzeniu niejawnym

sprawy z wniosku Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K.

o założenie księgi wieczystej i wpis

na skutek apelacji Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta K. od postanowienia Sądu Rejonowego dla Krakowa- Podgórza w Krakowie z 26 maja 2023 roku, sygnatura akt Dz.Kw. KR1P/147433/22

postanawia

zmienić zaskarżone postanowienie w ten sposób, że dokonać wpisu w dziale II księgi wieczystej nr (...) w postaci ujawnienia trwałego zarządu przysługującego z mocy ustawy Zarządowi Dróg Miasta K..

Sędzia Jarosław Tyrpa Sędzia Krzysztof Wąsik Sędzia Zbigniew Zgud

II Ca 2069/23

UZASADNIENIE

postanowienia Sądu Okręgowego w Krakowie z 18 października 2023 r.

Orzeczeniem z 24 marca 2023 r. referendarz w Sądzie Rejonowym oddalił wniosek Skarbu Państwa – Prezydenta Miasta K. w zakresie wpisu w księdze wieczystej nr (...) trwałego zarządu na rzecz Zarządu Dróg Miasta K., uzasadniając to tym, że instytucja ta jest jednostką budżetową Gminy Miejskiej K., a nie Skarbu Państwa.

Skargę na to orzeczenie wniósł Skarb Państwa – Prezydent Miasta K., który domagał się wpisu w dziale II księgi wieczystej trwałego zarządu na rzecz Zarządu Dróg Miasta K. powstałego z mocy prawa na podstawie art. 20 ust. 1 i 3 ustawy z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, na skutek ostatecznej decyzji Nr (...) Prezydenta Miasta K. z 2 listopada 2016 r. znak: (...) o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej p.n. „Budowa drogi gminnej od ul. (...) do skrzyżowania ulic gminnych D. i B. (...) w zw. z brzmieniem art. 19 ust. 5 ustawy z dnia 21 marca 1985 roku o drogach publicznych oraz w zw. z Uchwałą Nr (...) Rady Miasta K. w sprawie reorganizacji jednostki budżetowej Zarządu Infrastruktury i (...) w K., zmiany jej nazwy i nadania statutu oraz upoważnienia Dyrektora Zarządu Dróg Miasta K. do załatwiania indywidualnych spraw administracji publicznej.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Rejonowy oddalił wniosek w zakresie wpisu trwałego zarządu. Jako podstawę rozstrzygnięcia Sąd powołał się na art. art. 43 ust. 1 u.g.n, art. 626 ⁹ k.p.c. oraz § 33 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 15 lutego 2016 roku w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym, podkreślając, że trwały zarząd nie stanowi prawa podmiotowego o charakterze cywilnym, a w stosunkach cywilnoprawnych podmiotem praw i obowiązków, które dotyczą odpowiednio mienia państwowego (nienależącego do innych państwowych osób prawnych) i samorządowego jest odpowiednio Skarb Państwa oraz właściwa jednostka samorządu terytorialnego (art. 34 oraz art. 44 k.c.). Z tego też powodu w stosunkach rzeczowych występuje Skarb Państwa oraz jednostka samorządu terytorialnego oraz jako właściciel nieruchomości oddanej w trwały zarząd. Jak wskazał dalej, Sąd Najwyższy w uchwale z 16 października 1967 r. (III CZP 72/67) napisał, że wpis w księdze wieczystej prawa własności nieruchomości państwowej, znajdującej się w użytkowaniu (zarządzie) państwowej jednostki organizacyjnej, powinien wymieniać jako właściciela albo Skarb Państwa z równoczesnym wskazaniem państwowej jednostki organizacyjnej, jeżeli nie jest ona osobą prawną albo oznaczenia państwowej jednostki organizacyjnej, która w imieniu własnym względem zarządzanych przez nią części mienia ogólnonarodowego wykonuje uprawnienia płynące z własności państwowej, jeżeli ta jednostka ma osobowość prawną. Finalnie wskazał, że wniosek o wpis trwałego zarządu na rzecz Zarządu Dróg Miasta K. nie mógł zostać uwzględniony, bowiem własność przedmiotowej nieruchomości przysługuje Skarbowi Państwa, a zatem trwały zarząd nie mógł powstać na rzecz Zarządu Dróg Miasta K., gdyż jest to instytucja jednostki budżetowej Gminy K., a nie Państwa.

Apelację od tego postanowienia wniósł Skarb Państwa, zaskarżając je w całości i zarzucając naruszenie art. 626 ⁹ k.p.c. przez błędne uznanie, że brak jest podstaw prawnych i dokumentów niezbędnych do dokonania wpisu zgodnego z wnioskiem, a także naruszenie art. 20 ust. 1 i 3 ustawy z 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych, art. 19 ust. 1, ust. 5 i art. 21 ust. 1 ustawy z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych i § 3 ust.2 pkt 1-3 Statutu Zarządu Dróg Miasta K.. Skarżący domagał się zmiany postanowienia przez ujawnienie w dziale II księgi wieczystej nr (...) trwałego zarządu przysługującemu Zarządowi Dróg Miasta K. z mocy prawa, względnie uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje.

Apelacja zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 626 ⁸ § 2 k.p.c. rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. W zaskarżonym postanowieniu Sąd nie zakwestionował ani formalnej strony podstawy wpisu, ani niezgodności wniosku z treścią tej podstawy, czy samej księgi wieczystej. Sąd Rejonowy zakwestionował jedynie możliwość ujawnienia w księdze wieczystej trwałego zarządu nad mieniem nieruchomym Skarbu Państwa, który miałby przysługiwać nie państwowej, a samorządowej jednostce organizacyjnej, na co – w istocie to jest jedyna podstawa, do której Sąd I instancji się odwołał – ma nie pozwalać § 33 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 15 lutego 2016 roku w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym. Sąd powołał się tez na pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w uchwale III CZP 72/67. W ocenie Sądu Okręgowego stanowisko Sądu wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia nie zasługuje na aprobatę.

Zacząć trzeba od tego, że funkcją systemu ksiąg wieczystych jest zapewnienie bezpieczeństwa obrotu prawnego nieruchomościami poprzez ujawnienie stanu prawnego nieruchomości przy domniemaniu zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym oraz ochrona wobec osób trzecich ujawnionych w nich praw rzeczowych. Jeżeli przyjąć za prawidłowe i zgodne z prawem oddanie przedmiotowej nieruchomości państwowej w trwały zarząd komunalnej jednostki organizacyjnej oraz jeżeli przyjąć, że trwały zarząd nieruchomością Skarbu Państwa podlega ujawnieniu w księdze wieczystej (§ 33 ust. 2 ww. rozporządzenia), to odmowa wpisu, bez zakwestionowania zgodności treści księgi wieczystej z wnioskiem oraz treścią i formą podstaw wpisu, czego Sąd Rejonowy nie zakwestionował, kłóci się z przedstawioną na wstępie naczelną zasadą, gdyż skutkuje tym, że księga wieczysta nie oddaje rzeczywistego stanu prawnego nieruchomości.

Sąd Rejonowy odwołał się do uchwały Sądu Najwyższego z 16 października 1967 r. wyprowadzając z niej wniosek, że nieruchomość państwowa może znajdować się w zarządzenie wyłącznie państwowej jednostki organizacyjnej. Trudno jednak tezę tej uchwały traktować jako aktualną. Została ona wydana w dobie obowiązywania zasady jednolitej własności państwowej (zlikwidowanej ponad 30 lat temu), co oznaczało, że Skarb Państwa był właścicielem zarówno nieruchomości państwowych, jak i mienia państwowych osób prawnych pozostających w zarządzie tych osób, a odrębne mienie jednostek samorządu terytorialnego - które jako posiadające własną osobowość prawną nie funkcjonowały - nie istnieje.

Zgodnie z art. 43 ust. 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami będący przedmiotem rozważań trwały zarząd jest formą prawną władania nieruchomością przez jednostkę organizacyjną. Ustęp 5 tego artykułu dodaje, że nieruchomości stanowiące przedmiot własności lub przedmiot użytkowania wieczystego Skarbu Państwa oddaje się w trwały zarząd państwowej jednostce organizacyjnej, a nieruchomości stanowiące przedmiot własności lub przedmiot użytkowania wieczystego jednostki samorządu terytorialnego - odpowiedniej samorządowej jednostce organizacyjnej, chyba że odrębne przepisy stanowią inaczej. Niewątpliwie zasadą jest zatem, że nieruchomość stanowiąca własność Skarbu Państwa (albo będąca w wieczystym użytkowaniu Skarbu Państwa) może zostać oddana w trwały zarząd jedynie państwowej jednostce organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, a tą niewątpliwie Zarząd Dróg Miasta K. nie jest. Sąd Rejonowy pominął jednak, że od tej zasady przepisy rangi ustawowej przewidują wyjątki. Jeden z nich znajduje się w art. 19 ust. 5 ustawy o drogach publicznych, a stanowi on, że w granicach miast na prawach powiatu (jak K.) zarządcą wszystkich dróg publicznych, z wyjątkiem autostrad i dróg ekspresowych oraz dróg, o których mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 5 ust. 2a, jest prezydent miasta. Zgodnie z art. 21 ust. 1 zd. 1 tej ustawy zarządca drogi, o którym mowa w art. 19 ust. 2 pkt 2-4 i ust. 5, może wykonywać swoje obowiązki przy pomocy jednostki organizacyjnej będącej zarządem drogi, utworzonej odpowiednio przez sejmik województwa, radę powiatu lub radę gminy. Za Prezydenta Miasta K. zadania te - w zakresie zarządu dróg wykonuje komunalna jednostka organizacyjna pod nazwą „Zarząd Dróg Miasta K.”. Wymienione przepisy stanowią, że nie może być sytuacji, w której droga publiczna stanowiąca własność Skarbu Państwa, a położona na terenie miasta na prawach powiatu będzie oddana w trwały zarząd państwowej jednostce organizacyjnej. Jedyną taką jednostką, która taki zarząd może na gruncie obowiązującego prawa wykonywać, jest jednostka samorządowa, czyli nie państwowa.

Powołanie jako podstawy oddalenia wniosku w okolicznościach niniejszej sprawy § 33 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 15 lutego 2016 roku w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym, oznacza niejako danie prymatu aktowi niższego rzędu przed aktami wyższego, bo ustawowego rzędu, a w szczególności art. 1 ust. 1 ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz art. 19 ust. 5 i 21 ust. 1 ustawy o drogach publicznych. Stan taki nie może być akceptowany. Ujawnienie powstałego zgodnie z prawem i z mocy prawa trwałego zarządu komunalnej jednostki organizacyjnej pod nazwą „Zarząd Dróg Miasta K.” nad nieruchomością własności Skarbu Państwa objętą księgą wieczystą nr (...), powinno zostać dokonane, by rzeczywisty stan prawny nieruchomości był zgodny z tym ujawnionym w księdze wieczystej, a oddalenie wniosku taką niezgodność by wykreowało. W ocenie Sądu Okręgowego, w tym wyjątkowym wypadku należało zatem odejść od literalnej wykładni § 33 ust. 2 rozporządzenia w sprawie zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie teleinformatycznym, a sięgnąć po regułę kolizyjną lex superior derogat legi inferiori, zgodnie z którą norma wyższa uchyla normę niższą (kryterium jest tutaj hierarchia danego aktu prawnego – ustawa przed rozporządzeniem) i z powołaniem się na nią dokonać wpisu - zgodnego z wyżej omówionym prawem, treścią załączonych do wniosku dokumentów i treścią księgi wieczystej - trwałego zarządu na rzecz Zarządu Dróg Miasta K..

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., orzeczono jak w sentencji.

Sędzia Jarosław Tyrpa Sędzia Krzysztof Wąsik Sędzia Zbigniew Zgud