Wyrok z 9 maja 2024, sygn. I C 491/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 maja 2024 roku

Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny

w składzie:

Przewodniczący:	SSO Tadeusz Trojanowski
Protokolant:	stażysta Monika Atałap

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 maja 2024 roku w Gliwicach

sprawy z powództwa R. K., M. K.

przeciwko (...)

o ustalenie i zapłatę ewentualnie o ustalenie i zapłatę

1.  oddala powództwo główne o ustalenie;

2.  oddala powództwo główne o zapłatę;

3.  ustala, że powodów nie wiążą następujące postanowienia Regulaminu Kredytu Hipotecznego umowy nr (...), sporządzonej dnia 09 stycznia 2008 r. pomiędzy powodami a poprzednikiem prawnym pozwanego to jest (...) S.A. (...)

a)  paragraf 7 ust. 4 Regulaminu w zakresie słów „nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą” oraz „nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą”;

b)  paragraf 9 ust. 2 pkt 1 Regulaminu w zakresie słów „sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku”;

c)  paragraf 9 ust. 2 pkt 2 Regulaminu w zakresie słów „sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku”;

d)  paragraf 13 ust. 7 Regulaminu w zakresie słów „sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w Banku”;

4.  w pozostałym zakresie powództwo ewentualne o ustalenie oddala;

5.  oddala powództwo ewentualne o zapłatę;

6.  odstępuje od obciążenia powodów kosztami.

SSO Tadeusz Trojanowski

Sygn. akt I C 491/23

UZASADNIENIE

Powodowie R. oraz M. K. wnieśli o ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego zawartej w dniu 9 stycznia 2008 roku pomiędzy nimi a poprzednikiem prawnym pozwanego (...) nr (...) oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów do ich majątku wspólnego kwoty 109105,36 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 22 marca 2023 roku; ewentualnie ustalenie bezskuteczności par. 2 ust. 1 umowy oraz par. 7 ust. 4, 9 ust. 2, 13 ust. 7 regulaminu kredytu hipotecznego oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów do majątku wspólnego łącznie 33050 zł oraz w każdym przypadku obciążenie pozwanego kosztami postępowania. W obszernym uzasadnieniu podnieśli, iż żądanych roszczeń dochodzą w związku z zawarciem przez siebie jako konsumenci z pozwaną umowy o kredyt hipoteczny indeksowany do franka szwajcarskiego. W ocenie powodów na skutek klauzul zawartych w par. 2 ust. 1 umowy oraz 7 ust. 4 i 9 ust. 2, 13 ust.7 regulaminu zawierających niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 ^{( 1)} k. c. Wskutek ich usunięcia z umowy powstanie luka uniemożliwiająca ponowne ukształtowanie stosunku prawnego łączącego strony w szczególności ustalenie wysokości salda zobowiązania powodów w walucie CHF a przez do wysokości poszczególnych rat. Powoduje to nieważność umowy a co za tym idzie zasadność roszczenia głównego o zapłatę tytułem nienależnego świadczenia. Na wypadek gdyby w ocenie Sądu umowa kredytu nadal była ważna powodowie dochodzą roszczeń o uznanie wskazanych postanowień za niedozwolone postanowienia umowne oraz zapłaty kwoty 33050 zł tytułem zwrotu nienależnie pobranych przez pozwaną kwot z tytułu zawyżonych rat kapitałowo – odsetkowych. Powodowie wskazali, iż posiadają interes prawny w ustaleniu nieważności umowy. Wydany w niniejszej sprawie wyrok ustalający nieważność umowy zapewni powodom trwałą ochronę ich interesów albowiem zakończy ich spór z bankiem i zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Nadto zarzucili poprzednikowi prawnemu pozwanego naruszenie obowiązków informacyjnych w zakresie ryzyka kursowego, mechanizmu indeksacji, ryzyka zmiennej stopy procentowej.

Pozwany w odpowiedzi wniósł o oddalenie powództwa oraz obciążenie pozwanego kosztami postępowania. W obszernym uzasadnieniu podniósł, iż umowa jest ważna, zgodna z prawem w szczególności art. 69 prawa bankowego; zgodna z zasadami współżycia społecznego; zawarte w umowie klauzule waloryzacyjne nie są abuzywne, ich inkorporacja jest wynikiem uzgodnień między stronami. Powodowie zostali należycie poinformowani o ryzyku kursowym oraz ryzyku zmiennej stopy procentowej. Kursy walut obcych nie były przez niego ustalane w sposób dowolny. Wyłączną przyczyną wniesienia powództwa jest globalne umocnienie się waluty CHF względem innych walut w tym również PLN – na co pozwany nie miał wpływu - przez co umowa przestała być dla powodów korzystna. Nadto podniesiono zarzut przedawnienia roszczeń oraz braku statusu konsumenta po stronie powodowej zaś na wypadek uwzględnienia przez Sąd roszczeń powodów zgłoszono zarzut zatrzymania.

Sad ustalił:

Powodowie w dniu 11 grudnia 2007 roku złożyli w (...) wniosek o kredyt hipoteczny na zakup na rynku wtórnym lokalu mieszkalnego oraz refinansowanie poniesionych wydatków w łącznej kwocie 88 000 zł w walucie CHF.W chwili składania wniosku powodowie legitymowali się wykształceniem średnim i pracowali odpowiednio w (...) na stanowisku pomocnika kierownika zmiany (powód) oraz w SP ZOZ Szpitalu (...) w Z. jako pielęgniarka (powódka). Przedmiotem negocjacji było m. in. anulowanie opłaty za wcześniejszą spłatę kredytu po 3 latach (wniosek k. ). Składając wniosek powodowie podpisali oświadczenie, iż zostali zapoznani z kwestią ryzyka zmiany stopy procentowej, że zmiana ta ma wpływ na wysokość zobowiązania względem banku i jest świadomy ponoszenia tego ryzyka. Nadto powodowie oświadczyli, iż zostali zapoznani z kwestią ryzyka kursowego; będąc w pełni świadomi tego ryzyka rezygnuje z możliwości zaciągnięcia kredytu w złotych o dokonuje wyboru zaciągnięcia kredytu indeksowanego do waluty obcej; znane im są postanowienia umowy oraz regulaminu kredytu hipotecznego udzielanego przez (...) w odniesieniu do kredytów indeksowanych do waluty obcej. Wreszcie oświadczyli, iż są świadomi tego, iż ponoszą ryzyko kursowe związane z wahaniem kursów waluty do której indeksowany jest kredyt; że ryzyko kursowe ma wpływ na wysokość zobowiązanie względem banku wynikającego z umowy o kredyt oraz na wysokość rat spłaty kredytu; że kredyt zostanie wypłacony w złotych na zasadach opisanych w regulaminie; że saldo zadłużenia kredytu wyrażone jest w walucie obcej; że raty kredytu wyrażone są w walucie obcej i podlegają spłacie w złotych na zasadach opisanych w ww. regulaminie. Nadto podpisali oświadczenie iż zostali zapoznani przez pracownika banku z kwestią ryzyka zmiany stopy procentowej, jest świadomy ponoszenia tego ryzyka; wysokość stopy procentowej ma wpływ na wysokość zobowiązania względem banku wynikającego z wnioskowanego kredytu oraz na wysokość raty kredytu (oświadczenia k. 91,93).

W dniu 11 grudnia 2007 roku wydano pozytywną decyzję kredytową (k. 95) zaś w dniu 9 stycznia 2008 roku doszło do zawarcia przedmiotowej umowy. Na mocy jej postanowień bank kredytujący zobowiązał się oddać do dyspozycji powodom kwotę w wysokości 88 000 złotych w celu sfinansowania zakupu mieszkania na okres 300 miesięcy. Kredyt jest indeksowany do waluty obcej CHF (par. 2 ust. 1 umowy). Nadto w myśl regulaminu wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kursu kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane jest według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Aktualne saldo zadłużenia w walucie kredytu kredytobiorca otrzymuje listownie (par. 7 ust. 4 regulaminu). Raty kredytu podlegające spłacie wyrażone są w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane są z rachunku bankowego o którym mowa w ust. 1 według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu; jeżeli dzień wymagalności raty kredytu przypada na dzień wolny od pracy stosuje się kurs sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (par. 9 ust. 2 regulaminu). W przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej wcześniejsza spłata dokonywana jest w oparciu o kurs sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku w momencie realizacji inwestycji (par. 13 ust. 7 regulaminu) (umowa wraz z regulaminem oraz załącznikami k. 97 - 108)

Bank udzielający kredytu dopuszczał możliwość negocjowania warunków kredytu w zakresie warunków cenowych tj. marży, opłaty za uruchomienie, prowizji za wcześniejszą całkowitą spłatę kredytu przy czym negocjacje te musiał zainicjować potencjalny klient. Co do zasady kurs spłaty nie mógł być przedmiotem negocjacji aczkolwiek zdarzało się, że pojedynczym klientom udało się ustalić inny kurs sprzedaży aniżeli wynikający z tabeli. Wybór z jakiego rodzaju kredytu skorzystać – czy złotówkowego, czy indeksowanego do waluty obcej - należało do potencjalnego klienta. (...) oferował kredyty indeksowane do waluty obcej; nie miał on technicznych możliwości oferowania i uruchamiania czystych kredytów walutowych. W pierwszej kolejności potencjalnym klientom oferowano kredyt złotowy a w dalszej kolejności kredyt do waluty obcej. Wówczas tworzono odpowiednie symulacje z których m. in. wynikały wysokości rat przy obu rodzajach kredytów. Tabela kursowa była ustalana w oparciu o kursy rynkowe. Tworzona była ona na podstawie danych oferowanych przez platformy Bloomberg i Reuters do których dodawano bufory uwzględniające wahania kursów w ciągu dnia, przeniesienie kosztów wymiany walut za pośrednictwem izb rozliczeniowych. Przy kredytach indeksowanych wartość zobowiązania w walucie była znana dopiero w dniu jego uruchomienia albowiem zastosowanie miał kurs z dnia uruchomienia. Zgodnie z tzw. rekomendacją S wymagana była większa (wyższa) zdolność kredytowa o 20% aniżeli zdolność do uzyskania kredytu w walucie krajowej. Zdolność ta była obliczana na podstawie danych zawartych we wniosku kredytowym. Od drugiej połowy 2009 roku była możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie waloryzacji po podpisaniu bezpłatnie stosownego aneksu. Od września 2011 roku możliwość taka mogła być zagwarantowana już w umowie. Projekt umowy mógł zostać udostępniony do przeczytania odpowiednio wcześniej; na podpisanie umowy klienci mieli 60 -90 dni. Mieszkanie zakupione ze środków z kredytu nie służy do prowadzenia działalności gospodarczej. (zeznania świadka A. S. (1) k. 155 - 158; wiedza z urzędu z innych spraw).

Kredyt został uruchomiony w dniu 22 stycznia 2008 roku. Powodom wypłacono 88 000 zł stanowiących równowartość 39643,21 CHF po kursie 2,2198 zł. Do dnia 22 lutego 2023 roku spłacili oni łącznie 109105,36 zł (zaśw. k. 31 - 41)

Pismem z 14 marca 2023 roku powodowie złożyli u pozwanego reklamację wskazując przyczyny, z jakich umowę należy uznać za nieważną oraz domagając się zwrotu wszystkich zapłaconych na rzecz pozwanego oraz jego poprzednika prawnego świadczeń w terminie 30 dni zapowiadając skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego. Pozwany w odpowiedzi z 21 marca 2023 roku odmówił zapłaty (korespondencja k. 42 - 47)

Opisany stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o złożone do akt dowody w postaci dokumentów, zeznania świadka A. S. który w generalny sposób nakreślił mechanizm ustalania kursów walut w udzielającym kredytu banku oraz procedurę udzielania kredytu a w części również o przesłuchanie powoda. Dokumenty podlegały zaliczeniu w poczet materiału dowodowego na zasadzie art. 243 ² kpc. Oceniając zeznania powodów Sąd uznał, iż są one w dużej części wyrazem jego taktyki procesowej. Dotyczy to chociażby podważanie poinformowania o ryzyku kursowym. Dalej Sąd przede wszystkim wziął je pod uwagę w zakresie takim, w jakim nie były sprzeczne z treścią dokumentów a w szczególności z treścią umowy kredytu oraz w tej części w jakiej ustalenia te uzupełniają. W pozostałym zakresie Sąd uznał zeznania te za niewiarygodne. W ocenie Sądu powód w części swoich zeznań wyraźnie starał się umniejszyć fakt, że nie dołożył należytej staranności przy zawieraniu spornej umowy ( „(…)były odpowiedzi, że frank jest stabilną walutą, wręcz z tendencjami spadkowymi (…)”), a skutki swoich zaniedbań próbują przerzucić na pozwanego. W świetle całokształtu ustalonych okoliczności, doświadczenia życiowego powodów poziomu ich wykształcenia w chwili zawierania umowy nie dano wiary zeznaniom powodów w zakresie w jakim twierdzili, iż nie dostali projektu umowy do przeanalizowania, że nie objaśniano im zapisów w umowie, że frank szwajcarski jest walutą stabilną, że nie mieli zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu w walucie obcej, że nie wiedzieli, ż wzrost kursu franka pociągnie za sobą wzrost zobowiązania zarówno całościowego jak i ratalnego, że nie zwracano im uwagi na znaczenie tabel kursów walut obowiązujących w banku, że nie mieli możliwości w dniu zawarcia umowy spokojnego zapoznania się z jej treścią przed jej podpisaniem. Wyżej opisana wiedza jest powszechna we współczesnym społeczeństwie, a powodowie z uwagi na wynikające z poziomu jego wykształcenia kompetencje społeczne nie mogą być uznani za osoby skrajnie nieporadne i nieprzystosowane społecznie. To powoduje, że zeznania powodów w wyżej przytoczonym zakresie są niewiarygodne.

Sąd zważył:

Powództwo główne jako niezasadne podlegały oddaleniu. Strony zawarły umowę kredytu nominowanego (indeksowanego) do waluty obcej w rozumieniu art. 69 ust 2 pkt 4a i ust 3 ustawy prawo bankowe. Istotą tego kredytu jest wydanie kredytobiorcy określonej sumy kredytowej w złotych, przy czym jej wysokość jest określana (indeksowana) według kursu innej waluty (tu: franki szwajcarskie) w dniu wydania (indeksowane do waluty obcej po cenie kupna). Bezspornym jest, iż powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę kredytu hipotecznego w walucie PLN indeksowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF). W ramach powództwa ewentualnego- domagał się zapłaty wymienionej na wstępie niniejszego uzasadnienia kwoty pieniężnej wskutek uznania niektórych postanowień umowy za abuzywne a zatem tytułem świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej –częściowo wg powództwa ewentualnego -czynności prawnej. Podstawę prawną dochodzonego roszczenia stanowił art. 405 w zw. z art. 410 k.c.

W związku z podnoszoną przez powodów w pozwie argumentacją dotyczącą abuzywności niektórych postanowień umownych odwołujących się do kursów kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego w tabeli kursów pozwanego Banku należy wskazać, iż dwa z tych postanowień umownych przewidują zasady przeliczania kwoty udzielanego kredytu czy kwoty wypłaconego kredytu : są to par. 7 ust.4 regulaminu oraz par. 9 ust 2 pkt 1 regulaminu; przewidują one odwoływanie się do kursów kupna i sprzedaży dla CHF ustalanych przez poprzednika prawnego pozwanego. O ile do tych klauzul można mieć zastrzeżenia z punktu widzenia abuzywności -umowa nie zawiera przejrzystego dla klienta algorytmu -o tyle w odniesieniu do pozostałych -enumeratywnie niewymienionych - klauzul zarzutu abuzywności postawić nie można . Wskazać należy, że w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z 10 marca 2022 roku I C 600/21 zaznaczono, że dla stwierdzenia, iż klauzula umowna ma charakter niedozwolony nie wystarczy przyjęcie, że interesy konsumenta zostały naruszone; konieczne jest wykazanie naruszenia interesu konsumenta w rażącym stopniu. Sąd orzekający podziela poglądy wyrażone w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 9 marca 2022 roku, XXV C 391/20 że nie ma podstaw do przyznania konsumentowi tak uprzywilejowanej pozycji , w której byłby zwolniony z obowiązku przejawiania jakiejkolwiek staranności przy dokonywaniu oceny treści umowy, która zamierza zawrzeć; konsument to nie jest osoba nieświadoma, która zawsze trzeba chronić w kontaktach z profesjonalistą jakim jest bank. Wbrew twierdzeniom powodów, istnienie wskazanych wyżej klauzul abuzywnych nie skutkuje jednak nieważnością całej umowy, która takie klauzule zawiera. W ocenie Sądu taki automatyzm nie występuje.

Sąd ma na uwadze, że przepisy art. 385 ¹ - 385 ⁴ k.c. - służą transpozycji do prawa polskiego postanowień dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz. Urz. UE, rozdział 15, t. 2, s. 288 ze sprostowaniami z dnia 13 października 2016 r., Dz.Urz. UE L 2016, nr 276, s. 17, z dnia 19 czerwca 2018 r., Dz.Urz. UE L 2018, nr 155, s. 35 oraz z dnia 29 października 2020 r., Dz.Urz. UE L 2020, nr 359, s. 21). Przy jego wykładni, a także przy wykładni przepisów regulujących rozliczenia stron związane z nieskutecznością umowy wskutek zastrzeżenia w niej klauzuli abuzywnej - w szczególności art. 410 w związku z art. 405 k.c. - należy brać pod uwagę wskazówki wynikające z tej dyrektywy i z dotyczącego jej dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (tak: Uchwała sądu Najwyższego z 7.05.2021 r., 111 CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Istnienie w umowie klauzul abuzywnych nie skutkuje tym że - na żądanie powodów jako konsumenta - automatycznie cała umowa jest nieważna, co zostało najpełniej wyjaśnione w Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH (ECLI:EU:C:2021:341). Powyższy wyrok został wydany w odpowiedzi na pytania prejudycjalne dotyczące wykładni powyższej dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. W związku z tym, należy wyraźnie podkreślić, że dyrektywa 93/13 nie przewiduje sankcji nieważności umowy, w której jedna z klauzul ma charakter niedozwolony. Celem dyrektywy nie jest unieważnienie wszystkich umów zawierających nieuczciwe klauzule, lecz zastąpienie równowagi formalnej między stronami równowagą rzeczywistą poprzez wyłączenie zastosowania klauzul uznanych za nieuczciwe przy jednoczesnym zachowaniu, co do zasady, ważności pozostałych warunków umowy (Bank BPH, pkt 72, 83). Ustalenie nieważności umowy może nastąpić dopiero wtedy, gdy bez zawartych w niej nieuczciwych klauzul wykonanie umowy nie jest możliwe (Bank BPH, pkt 85, 86). Praktycznym problemem jest ustalenie kryteriów pozwalających na dokonanie oceny, czy dana umowa po wyłączeniu klauzul niedozwolonych może nadal obowiązywać. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że - z uwagi na wymóg bezpieczeństwa prawa regulującego prowadzenie działalności gospodarczej - przy dokonywaniu tej oceny wymagane jest zastosowanie kryteriów obiektywnych. Na potrzebę uwzględniania zasady pewności prowadzenia działalności gospodarczej w sprawach o unieważnienie umów kredytowych zawieranych z udziałem konsumentów jednoznacznie wskazuje orzecznictwo TSUE (Bank BPH, pkt 56; wyrok TSUE z 15 marca 2012 r., Pereničová i Perenič, C453/10, ECLI: ECLI:EU:C:2012:144, pkt 32. W rezultacie, przy dokonywaniu tej oceny jedynym kryterium branym pod uwagę nie może być żądanie konsumenta (Bank BPH, pkt 89), sytuacja konsumenta (Bank BPH, pkt 56) bądź ocena, że unieważnienie umowy w całości byłoby bardziej korzystne dla konsumenta (Bank BPH, pkt 57).

Powyższe stanowisko jest tylko powtórzeniem stanowiska zajętego przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 15 marca 2012 r., Pereničová i Perenič, C-453/10, w którym Trybunał wskazał, że cel realizowany przez prawodawcę unijnego w dyrektywie 93/13 nie polega na wyeliminowaniu z obrotu wszystkich zawierających nieuczciwe warunki umów, lecz na przywróceniu równowagi między stronami umowy, co do zasady przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy umowy jako całości. Jeśli chodzi o kryteria umożliwiające dokonanie oceny tego, czy dana umowa może rzeczywiście nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej owych nieuczciwych warunków, zarówno brzmienie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, jak i wymogi pewności prawa przy prowadzeniu działalności gospodarczej przemawiają za przyjęciem przy wykładni tego przepisu podejścia obiektywnego, w ramach którego sytuacja jednej ze stron umowy, w tym przypadku konsumenta, nie może zostać uznana za decydujące kryterium rozstrzygające o dalszym losie tej umowy. Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie można zatem dokonywać w ten sposób, że przy ocenie kwestii, czy zawierająca jeden lub więcej nieuczciwych warunków umowa może nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej tych warunków, sąd rozpatrujący spór mógłby przyjąć jako podstawę rozstrzygnięcia jedynie to, iż unieważnienie owej umowy w całości byłoby ewentualnie bardziej korzystne dla konsumenta. Należy jednak podnieść, że w dyrektywie 93/13 dokonano jedynie częściowej i minimalnej harmonizacji przepisów krajowych dotyczących nieuczciwych warunków umownych, przyznając państwom członkowskim możliwość zapewnienia konsumentom wyższego stopnia ochrony niż ten przewidziany w tej dyrektywie. Artykuł 8 powyższej dyrektywy przewiduje bowiem wyraźnie, że „[w] celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej […] dyrektywą”. Dyrektywa 93/13 nie stoi zatem na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie ustanowiło, z poszanowaniem prawa Unii, przepisy krajowe pozwalające na stwierdzenie nieważności całości umowy, która została zawarta między przedsiębiorcą a konsumentem i zawiera jeden lub więcej nieuczciwych warunków, jeśli takie rozwiązanie zapewnia konsumentowi lepszą ochronę (Pereničová i Perenič, pkt 31-35). Należy dalej podkreślić, że wprawdzie sąd nie może zmienić niedozwolonej klauzuli umownej, to jednak w sytuacji, gdy dany element umowy stanowi odrębne zobowiązanie, które może być przedmiotem zindywidualizowanego badania, sąd może usunąć tylko to zobowiązanie ( Bank (...), pkt 71). Przy dokonywaniu oceny, czy mamy do czynienia z takim odrębnym zobowiązaniem nie jest istotny sposób jego redakcji, co w praktyce oznacza, że na przykład usunięcie klauzuli niedozwolonej polegającej na zawyżeniu odsetek za zwłokę może polegać na redukcji zawyżonych odsetek do wysokości odsetek zwykłych ( (...), pkt 74), tj. bez konieczności unieważnienia całej umowy bądź wyeliminowania z niej postanowień dotyczących obowiązku płacenia jakichkolwiek odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia.

Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE wynika, że przeprowadzenie analizy w celu udzielenia odpowiedzi na pytanie, kiedy mamy do czynienia z zobowiązaniem odrębnym wymaga podejścia funkcjonalnego i nie może się ograniczać do analizy gramatycznej umowy (por. BPH, pkt 74); to samo dotyczy odróżnienia sytuacji, w której sąd dokonuje usunięcia odrębnego zobowiązania umownego - co jest jak najbardziej dopuszczalne - od sytuacji, w której sąd zmienia treść tego zobowiązania poprzez zmianę jego istoty - co jest niedopuszczalne (por. Bank BPH, pkt 80 zd. ostatnie).

Powyższe orzeczenia wskazują, że przesłanką uznania umowy zawartej z konsumentem za nieważną jest ustalenie, że bez nieuczciwych klauzul wykonanie tej umowy nie jest możliwe (Bank BPH, pkt 85, 86). Powyższe stanowisko jest spójne ze stanowiskiem zawartym w pkt 2. uchwały Sądu Najwyższego (7) z 17 maja 2021 r., sygn. III CZP 6/21, w którym Sąd Najwyższy wskazał, że konsumentowi i kredytobiorcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać.” Powyższe stanowisko jest także spójne ze stanowiskiem zajętym przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Dziubak. W tym ostatnim wyroku Trybunał wskazał, że unieważnienie umowy zawierającej klauzulę abuzywną jest dopuszczalne dopiero, gdy utrzymanie umowy bez klauzul abuzywnych nie jest możliwe, a usunięcie takich klauzul spowodowałoby zmianę charakteru umowy (Dziubak, pkt 43, 45). W ocenie Sądu mamy zatem do czynienia z wyraźnym podziałem dychotomicznym umów zawierających klauzule abuzywne na umowy, których wykonanie po usunięciu takiej klauzuli jest możliwe i które mogą obowiązywać oraz na umowy których wykonanie po usunięciu klauzuli abuzywnej nie jest możliwe i które nie mogą obowiązywać. W aktualnie obowiązującym stanie prawnym ustalenie nieważności umowy jest dopuszczalne tylko w tym drugim przypadku. Z uwagi na wymóg bezpieczeństwa prawa regulującego prowadzenie działalności gospodarczej uznanie za nieważne na żądanie konsumenta automatycznie wszystkich umów zawierających klauzule abuzywne byłoby możliwe dopiero po przyjęciu stosownie do art. 8 i art. 8a dyrektywy 93/13 odpowiednich przepisów prawa polskiego pozwalających na zapewnienie wyższego standardu ochrony konsumentów (por. Pereničová i Perenič, pkt 34-35). Komisja powinna zostać poinformowana o przyjęciu takich przepisów oraz zapewnić, żeby były łatwo dostępne dla konsumentów i przedsiębiorców, między innymi na specjalnie do tego przeznaczonej stronie internetowej, co wynika z art. 8a dyrektywy 93/13.

Art. 358 par. 2 k.c. zawiera właśnie taką zasadę, tj określa kurs, jaki będzie miał zastosowanie, gdy strony umowy nie dokonały w tym zakresie uzgodnień.Art.358 par.2 kc wszedł w życie 24 stycznia 2009 roku. Jednak okoliczność ta nie wyklucza jego zastosowania jako przepisu dyspozytywnego w miejsce stwierdzonych klauzul abuzywnych. Po pierwsze, na mocy obowiązujących w prawie krajowym reguł intertemporalnych przepis ten znajduje (wprost) zastosowanie do istniejących w dniu jego wejścia w życie stosunków zobowiązaniowych o charakterze ciągłym (vide art. L p.w.k.c). Po drugie, problem ten rozstrzygnął TSUE w wyroku wydanym w połączonych sprawach C 70/17 i C-179/17 Santos, akceptując stosownie w miejsce klauzuli abuzywnej przepisu dyspozytywnego, który wszedł w życie po zawarciu umowy, do której miałby on zostać zastosowany. Unijny system ochrony konsumenta nie funkcjonuje w oderwaniu od podstawowych zasada porządku prawnego ( zarówno unijnego, jak i krajowego), zatem konsekwencje abuzywności nie mogą prowadzić do skutków sprzecznych zasadą proporcjonalności oraz pewności prawa. Zaznaczyć można ,że w ocenie Sądu orzekającego strony umów kredytowych powiązanych z CHF miały pełną świadomość mechanizmu indeksacji i się na nią godziły oczekując stosowania urzędowego kursu waluty. Dyspozytywna część przepisu art. 358 par. 2 in fine k.c. w niniejszej sprawie jest nieaktualna – zastosowanie ma tylko wstępna część przepisu; mająca stanowcze brzmienie; nie ma innej ustawy, orzeczenie sądowe właśnie zostało wydane a czynność prawna w omawianym zakresie okazała się bezskuteczna. TSUE w ukształtowanej linii orzeczniczej pozostawił badanie wskazanych kwestii sądowi krajowemu.

Najnowsze orzecznictwo TSUE odbiegające od wyżej wskazanego nurtu jest niespójne z jego dotychczasowym dorobkiem(por. orzeczenie C-776/19 BNP Personal Finance z 10.06.2021r.z analizą czy ryzyko jest niedopuszczalne nawet gdyby informacja o nim była prawidłowa - inny pogląd wyraził TSUE w sprawie C-932/19 w wyroku z 2.09.2021 r ) co znajduje potwierdzenie w najnowszym orzecznictwie sądów powszechnych (por. wyrok SO w Szczecinie z 28.02.2022 r.; sygn. akt I C 1825/20).

Powodowie żądając zapłaty domagali się także ustalenia nieważności umowy w istocie ze względu na tzw. ryzyko kursowe, które skutkowało tym, że obciążało go ryzyko wzrostu kursu rynkowego franka szwajcarskiego, do którego indeksowany jest był kredyt. Bank jako przedsiębiorca był zobowiązany do zachowania zawodowej staranności zgodnie z zasadami współżycia społecznego a w szczególności z uwzględnieniem uzasadnionych interesów kredytobiorcy. Wobec uznania zeznań powodów –jako zainteresowanych unieważnieniem umowy- za niewiarygodne, należało uznać, iż w trakcie spotkań powodów z personelem banku powodom udzielano pouczeń o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut, a także ryzyku zmiennej stopy procentowej, przekazywano symulacje spłat, dodatkowych wyjaśnień gotowi byli udzielać doradcy kredytowi- taka procedurę opisał M. S. . Należało zatem domniemywać, iż na skutek tych pouczeń powodowie byli świadomi ryzyka kursowego związanego z zaciągniętym kredytem, kredytujący bank dostarczył powodom dokładnych i wystarczających informacji odnośnie ryzyka kursowego, które pozwalały im na dokonanie oceny ryzyka nawet potencjalnie znaczących skutków gospodarczych powiązania kredytu z kursem franka szwajcarskiego w trakcie wielu lat obowiązywania umowy. W szczególności przekazywane informacje nie były oparte na założeniu, że parytet złotego i franka szwajcarskiego przez okres obowiązywania umowy będzie stabilny. Tym samym spełnione zostały wymogi stawiane pouczeniom udzielanym konsumentom oceniane stosownie do art. 4 i art. 5 dyrektywy 93/13 zgodnie z interpretacją zawartą w postanowieniu TSUE z 6 grudnia 2021 r., EP i in. przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt., C-670/20.

W oparciu o cały zebrany materiał procesowy Sąd ocenia, że powodowie podejmując decyzję o zaciągnięciu kredytu kierowali się własnym interesem i postępując racjonalnie zdecydował się na kredyt powiązany z kursem franka szwajcarskiego, ponieważ te kredyty były znacznie bardziej korzystniej oprocentowane. Dzięki temu raty, które powodowie musieli spłacać były znacząco niższe niż w przypadku typowych kredytów złotowych. Powodowie zaakceptowali ryzyko kursowe, którego byli świadomi, w zamian za korzystniejszą stopę oprocentowania niż stopa oferowana za typowy kredyt w złotych. W oparciu o zebrany materiał procesowy oceniony zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego Sąd nie znajduje podstaw do uznania, że powodowie zaciągnęli ten kredyt w oparciu o inne przesłanki niż korzystna wysokość oprocentowania, która wydawała się atrakcyjna nawet przy uwzględnieniu ryzyka kursowego. Powodowie z całą pewnością rozumieli działanie prostego mechanizmu indeksacji skutkującego powstaniem ryzyka kursowego w całym okresie obowiązywania umowy, chociaż nie mógł przewidzieć, bo taka jest istota ryzyka kursowego, jak będzie się kształtował kurs franka do złotego przez następne 25 lat (300 miesięcy).

Pouczenia o ryzyku kursowym udzielane powodowo były adekwatne do okresu, w jakim umowa była zawierana i nie mogły zawierać szczegółowych informacji o kursach walut w przyszłości. Powyższe pouczenia nie zawierały informacji o tym, jak będzie się kształtował kurs franka szwajcarskiego do złotego przez kolejne 30 lat spłaty kredytu, ponieważ pozwany Bank nie miał takiej wiedzy i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mógł jej uzyskać. Tego rodzaju pouczenia ze swojej istoty nie mogą zawierać 30 letnich prognoz parytetów złotego i franka szwajcarskiego, ponieważ nikt nie wie, jaki będzie szczegółowy przebieg kursów rynkowych walut w tak długim okresie czasu. Powodowie zakładali, że przez najbliższe 25 lat frank szwajcarski nie ulegnie znacznemu wzmocnieniu w stosunku do złotówki, pomimo że relacje kursowe walut ze swojej istoty nie są możliwe do przewidywania ani trafnego prognozowania w tak długim okresie czasu. Wiedza ekspertów, co do tego, jak będzie się kształtował kurs złotego do franka szwajcarskiego lub dowolnej innej waluty bądź innego niż pieniądz miernika wartości w okresie 25 lat spłaty kredytu była taka sama, jak powodów. W celu uzyskania kredytu korzystniejszego w stosunku do kredytów złotowych powodowie podjęli jednak to ryzyko i w tym zakresie nie działali pod wpływem błędu w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego o wadach oświadczenia woli. Powodowie w szczególności, pomimo spoczywającego na nich ciężaru dowodu (art. 6 k.c.), nie dostarczyli wiarygodnego materiału dowodowego, że Bank wprowadził ich w błąd w rozumieniu art. 84 k.c. co do jakiejkolwiek okoliczności.

W tej sytuacji zarzut z art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym jest nieuzasadniony. W związku z powyższym brak jest podstaw do ustalenia nieważności umowy kredytowej i zasądzenia zwrotu wpłaconych kwot na jakiejkolwiek z podstaw wskazywanych przez powodów. Oddalono zatem powództwo główne w zakresie żądania niepieniężnego oraz pieniężnego. Zarzut przedawnienia jest nieuzasadniony-Sąd rozstrzygnął sprawę merytorycznie. Zarzutu nadużycia prawa przez powodów nie zgłoszono i rozważanie tej kwestii jest bezprzedmiotowe wobec merytorycznego oddalenia powództwa aczkolwiek jawi się widoczna rażąca dysproporcja między zakresem ochrony prawnej żądanej przez powodów a zakresem stwierdzonej abuzywności. Wobec mnogości zarzutów podnoszonych w sprawie istotne jest aby odnieść do kluczowych argumentów, których rozważenie pozwala na rozstrzygniecie sporu. Pozwany zarzucał, że powodowie nie mają interesu prawnego w rozumieniu art. 189 kpc w zakresie żądania niepieniężnego, jednak wobec możliwych dalszych sporów miedzy stronami w ocenie Sądu powodowie takowy interes mają- ale swych żądań w tym zakresie nie wykazali.

Pierwsze powództwo -główne- opierające się o zarzut nieważności umowy- jest w całości nieuzasadnione. Częściowo okazało się zasadne żądanie ewentualne. Powodowie domagali się ustalenia ustalenie, iż postanowienia zawarte w par. 2 ust. 1 umowy oraz 4 ust. 1, 7 ust. 4 i 9 ust. 2 oraz 13 ust. 7 regulaminu stanowią niedozwolone klauzule umowne i powoda nie wiążą oraz zasądzenie na swoją rzecz kwoty 109105,36 zł złotych wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 22 marca 2023 roku. W ocenie Sądu trzy z czterech wskazanych w żądaniu ewentualnym klauzul stanowią niedozwolone klauzule umowne. Klauzulą niedozwoloną jest par. 7 ust. 4 regulaminu regulujący zasady przeliczania uruchamianego kredytu. Zgodnie z jego treścią w przypadku kredytów indeksowanych do waluty obcej wypłata kredytu następuje w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach stosuje się kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone jest w walucie obcej i obliczane jest według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W przypadku wypłaty kredytu w transzach saldo zadłużenia z tytułu kredytu obliczane jest według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Aktualne saldo zadłużenia w walucie kredytu kredytobiorca otrzymuje listownie na podstawie par. 11. W ocenie Sądu sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz naruszające interesy powodów jako konsumenta jest zasada w myśl której kurs po jakim zostaje wypłacany kredyt nie jest ściśle określony. Omawiany przepis wprowadza dolną granicę, minimalną wartość poniżej której kredyt przeliczony być nie może. Nie wprowadza natomiast granicy górnej pozostawiając ustalenie kursu wypłaty arbitralnej decyzji banku. Powoduje to, iż w chwili uruchomienia kredytu powód jako konsument nie wiedział ile będzie wynosić jego saldo i w jakiej wysokości kredyt otrzyma. W tym zakresie omawiane postanowienie należało uznać za abuzywne.

Jako abuzywną należało również uznać klauzulę zawartą w par. 9 ust. 2 (oba podpunkty) regulujący, po jakim kursie pobierane są raty z rachunku bankowego (kurs sprzedaży na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności spłaty raty). Ze zgromadzonego materiału dowodowego (zeznania świadka Sejdaka; wiedza notoryjna znana z urzędu) wynika, iż kurs walut co do zasady ustalany był raz dziennie aczkolwiek mogło zdarzyć się ustalenia kilkukrotnego kursu w ciągu dnia. Zmuszało to powodów jako konsumentów do śledzenia na bieżąco kursów walut; wprowadzało w relację pomiędzy nim a bankiem element niepewności co do tego jaki kurs jest przy przeliczaniu rat ostatecznie wiążący a co za tym idzie powodowie nie wiedzą jaką sumę pieniędzy mają zostawić, by zapewnić każdorazowo pobranie całości należnego bankowi świadczenia. Nadto nieprecyzyjne jest określenie „koniec dnia roboczego” albowiem w każdym prywatnym przedsiębiorstwie w tym banku czas pracy może być regulowany indywidualnie. Określenie to nie jest zdefiniowane ani w umowie ani w regulaminie. Nie jest wiadome w ogóle czy chodzi o koniec dnia roboczego w rozumieniu końca pracy banku czy o godzinę 0:00.

Z tych samych względów za abuzywną należało uznać klauzulę z par. 13 ust. 7 – w ocenie Sądu ponownie jak w przypadku par. 9 ust. 2 – wobec niepewności co do tego jaki kurs będzie wiążący (wskutek możliwości publikowania kilku kursów w ciągu dnia) oraz niewiedzy w którym momencie będzie realizowana dyspozycja wcześniejszej spłaty kredytu – powodom niezagwarantowano pewności, iż złożona przez nich dyspozycja wcześniejszej spłaty kredytu zostanie w całości przez bank zrealizowana, że bank nie będzie zwlekał z realizacją dyspozycji na kurs dla siebie korzystniejszy by w ten sposób sztucznie kreować – w najlepszym dla powodów razie niedopłaty, w najgorszym roszczenia o niespłaconą część kredytu mogącą zostać postawioną w stan natychmiastowej wymagalności. W tym zakresie powództwo ewentualne również podlegało uwzględnieniu.

W pozostałym zakresie żądanie ewentualne podlegało oddaleniu. Sąd nie uznał za abuzywne zarówno par. 2 ust. 1 umowy jak i 4 ust. 1 regulaminu. Oba przepisy przewidują, iż strony umowy zawierają umowę kredytu indeksowanego do waluty obcej. Przepis regulaminu wprowadza generalną zasadę, iż kredyt udzielany jest w walucie polskiej; na wniosek kredytobiorcy można od tej zasady odstąpić i udzielić kredytu indeksowanego do waluty obcej. Przepis umowy precyzuje z kolei, iż powodowi udziela się kredytu indeksowanego do waluty CHF. Sąd nie dopatrzył się w obu przepisach zarówno naruszenia interesów powoda jak i sprzeczności z dobrymi obyczajami. Możliwość udzielenia kredytu indeksowanego do waluty obcej jest przewidywana przez przepisy obowiązującego prawa (art. 69 ust. 2 pkt 4a oraz ust. 3 ustawy prawo bankowe). Możliwość zawarcia tego rodzaju umowy nie jest sprzeczne z zasadą swobody umów.

Sąd wydał wyrok w oparciu o dokumenty, których prawdziwości strony nie zakwestionowały skutecznie oraz w części na podstawie przesłuchania stron. Ocena dowodów znajduje się w poprzedniej części uzasadnienia. Wskazać nadto należy, iż dokonując oceny zebranego materiału procesowego Sąd miał na uwadze, że od zawarcia umowy upłynęło około 16 lat w związku z czym nie jest możliwe odtworzenie szczegółowego przebiegu kontaktów powodów z osobami reprezentującymi Bank przy pomocy zeznań świadków, co daje powodom niemal nieograniczoną swobodę w przedstawianiu okoliczności sprawy w sposób spójny oraz zgodny z ich interesem procesowym. W związku z tym przy dokonywaniu analizy okoliczności sprawy istotne znaczenie musiały odgrywać domniemania faktyczne przewidziane w art. 231 k.p.c. Sąd ostatecznie nie dał wiary zeznaniom powodów w zakresie opisanym powyżej poza okolicznościami bezspornymi oraz wynikającymi wprost z dokumentów, oceniając w świetle całego materiału procesowego, że zeznania te — ze względu na spowodowany upływem około 16 lat od zawarcia umowy brak możliwości przedstawienia kontrdowodów przez pozwany Bank - zostały w całości podporządkowane osiągnięciu zamierzonego celu procesowego polegającego na unieważnieniu umowy i uzyskaniu od Banku wpłaconych środków w żądanej przez siebie wysokości. W ocenie Sądu zeznania powodów nie zawierają też żadnych istotnych informacji dla rozstrzygnięcia sprawy albowiem z zeznań tych wynika, iż powód nie pamięta istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności towarzyszących jej zawarciu.

Sąd-uznając wyżej wskazane klauzule za abuzywne- wobec braku stosownej inicjatywy dowodowej- nie miał podstaw by wyliczać różnicę miedzy kwotami uiszczonymi przez powodów a kwotami należnymi wg średniego kursu NBP. Wyliczenie takie wymagałoby wiadomości specjalnych; z urzędu z innych spraw wiadomo Sądowi, że różnice są nieznaczne i sięgają kilku procent kwoty kredytu w skali całego okresu umownego. Z tego też względu pominięto wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego. W ocenie Sądu dopuszczenie oraz przeprowadzenie tego dowodu było niecelowe. Prowadziło do niepotrzebnego przedłużenia postępowania oraz generowało jego zbędne koszty. W tej sytuacji oddalono również żądanie ewentualne zapłaty.

Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu orzeczono na zasadzie art. 102 k.p.c. mając na uwadze iż orzecznictwo nie jest jednolite, a powodowie mogli być subiektywnie przekonaniu o zasadności swoich roszczeń, choćby o powszechne w internecie opinie odnośnie zasadności roszczeń w sprawach umów powiązanych z CHF.

SSO Tadeusz Trojanowski

.