Wyrok SN z 14 lutego 2013, sygn. II KK 191/12
Data orzeczenia
14 lutego 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział II
Przewodniczący
SSN Tomasz Grzegorczyk
Tagi
Podstawa prawna
Pokaż pozostałe podstawy prawne (8)
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 14 lutego 2013 r.
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Tomasz Grzegorczyk (przewodniczący)
SSN Eugeniusz Wildowicz
SSA del. do SN Mariusz Młoczkowski (sprawozdawca)
Protokolant Ewa Oziębła
przy udziale prokuratora Prokuratury Generalnej Krzysztofa Parchimowicza,
w sprawie P. W.
po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie
w dniu 14 lutego 2013 r.,
kasacji, wniesionej przez Prokuratora Generalnego
od wyroku łącznego Sądu Rejonowego w P.
z dnia 13 marca 2012 r.,
uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi
Rejonowemu w P. do ponownego
rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Rejonowy w sprawie VII K 37/12 orzekał w przedmiocie wydania wyroku
łącznego w stosunku do P. W., skazanego prawomocnymi wyrokami:
I. Sądu Rejonowego z dnia 12 listopada 2008r. wydanym w sprawie IV K
446/07, mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia
wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres dwóch lat
2
próby i orzeczono świadczenie pieniężne za czyn z art. 35 ust. 2 ustawy o
ochronie zwierząt popełniony w dniu 10 grudnia 2006r., przy czym
postanowieniem z dnia 18 marca 2011r. zarządzono wykonanie kary
pozbawienia wolności;
II. Sądu Rejonowego z dnia 12 sierpnia 2009r. wydanym w sprawie II K 119/09,
mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności z
warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres trzech lat próby i oddano
go w okresie próby pod dozór kuratora za czyn z art. 207 § 1 k.k. popełniony
w okresie od stycznia 2006r. do marca 2009r., przy czym postanowieniem z
dnia 5 marca 2010r. zarządzono wykonanie kary pozbawienia wolności;
III. Sądu Rejonowego z dnia 20 stycznia 2010r. wydanym w sprawie VI K
826/07, mocą którego wymierzono skazanemu karę dwóch lat pozbawienia
wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres pięciu lat
próby i orzeczono środek karny zakazu prowadzenia pojazdów
mechanicznych na okres czterech lat za czyn z art. 178 § 1 k.k. w zw. z art.
177 § 1 k.k. popełniony w dniu 30 listopada 2006r., przy czym
postanowieniem z dnia 11 maja 2011r. zarządzono wykonanie kary
pozbawienia wolności;
IV. Sądu Rejonowego z dnia 17 maja 2010r. wydanym w sprawie II K 282/10,
mocą którego wymierzono skazanemu karę roku pozbawienia wolności za
czyn z art. 207 § 1 k.k. popełniony w okresie od września 2009r. do stycznia
2010r.;
V. Sądu Rejonowego z dnia 25 stycznia 2011r. wydanym w sprawie VII K
1670/10, mocą którego wymierzono skazanemu karę 50 stawek dziennych
grzywny po 20 zł każda z nich za czyn z art. 222 § 1 k.k. i art. 157 § 1 k.k.
popełniony w dniu 11 czerwca 2010r.
Wyrokiem łącznym z dnia z dnia 13 marca 2012r. (VII K 37/12) Sąd
Rejonowy:
1. na podstawie art. 85 k.k. i art. 86 § 1 k.k. połączył skazanemu P. W. kary
pozbawienia wolności orzeczone prawomocnymi wyrokami wydanymi w
sprawach II K 119/09 i VI K 826/07 i wymierzył mu karę łączną roku i sześciu
miesięcy pozbawienia wolności,
2. na podstawie art. 63 § 1 k.k. w zw. z art. 577 k.p.k. na poczet kary łącznej
pozbawienia wolności zaliczył skazanemu okres pozbawienia wolności od
3
dnia 16 kwietnia 2010r. do dnia 16 kwietnia 2011r.;
3. uznał, że powyższe wyroki w zakresie kar pozbawienia wolności zostały
pochłonięte wydanym wyrokiem łącznym, a w pozostałym zakresie
podlegają odrębnemu wykonaniu;
4. nie dokonał połączenia kar z wyroków wydanych w sprawach IV K 446/07, II
K 282/10 i VII K 1670/10;
5. zasądził od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy z urzędu kwotę 147,60 zł
tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skazanemu z urzędu;
6. zwolnił skazanego w całości od kosztów postępowania związanych z
wydaniem wyroku łącznego, które przejął na rachunek Skarbu Państwa.
Powyższy wyrok łączny nie został zaskarżony; uprawomocnił się w I instancji
w dniu 21 marca 2012.
Kasację od niego wywiódł w lipcu 2012 r. Prokurator Generalny. Wyrok
zaskarżył w całości na niekorzyść skazanego P. W.
Wyrokowi łącznemu wydanemu przez Sąd Rejonowy w P. zarzucił na
podstawie art. 523 § 1 k.p.k., art. 526 § 1 k.p.k. oraz art. 537 § 1 i 2 k.p.k.:
rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie prawa karnego
materialnego, a mianowicie art. 86 § 1 k.k., poprzez wymierzenie skazanemu w
pkt 1 kwestionowanego wyroku, na podstawie tego przepisu, kary łącznej roku i
sześciu miesięcy pozbawienia wolności, to jest kary niższej od najwyższej z kar
wymierzonych za poszczególne przestępstwa, która wynosiła dwa lata
pozbawienia wolności;
rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisu prawa
karnego materialnego, a mianowicie art. 85 k.k., polegające na naruszeniu
zasad łączenia kar wymierzonych za pozostające w realnym zbiegu
przestępstwa, poprzez przyjęcie niewłaściwej konfiguracji zbiegu przestępstw,
co skutkowało nieprawidłowym połączeniem skazań wynikających z wyroków o
sygn. II K 119/09 i VI K 826/07.
Podnosząc te zarzuty, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w
całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu.
Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje.
Kasacja zasługiwała na uwzględnienie, albowiem podniesione w niej zarzuty
okazały się zasadne. Konieczne stało się więc uchylenie zaskarżonego orzeczenia i
przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji – Sądowi
4
Rejonowemu w P.
Trafnie podniósł skarżący, że Sąd Rejonowy wydając zaskarżony wyrok
łączny uchybił prawu materialnemu – zarówno przepisowi art. 86 § 1 k.k., jak i
przepisowi art. 85 k.k. Należy przy tym zauważyć, że wskazane uchybienia w
realiach niniejszej sprawy mają charakter „autonomiczny”, tj. występują niezależnie
od siebie i wzajemnie się nie warunkują. Innymi słowy, Sąd I instancji uchybił
przepisowi art. 86 § 1 k.k. niezależnie od tego, że uprzednio, określając tzw.
konfigurację przestępstw pozostających w zbiegu realnym, uchybił przepisowi art.
85 k.k. Tak więc zaskarżone orzeczenie dotknięte jest swoistym „podwójnym”
naruszeniem prawa materialnego. Ma ono przy tym charakter „rażący” w
rozumieniu art. 523 § 1 k.p.k. Nie tylko bowiem rzecz w tym, że podniesione przez
skarżącego uchybienia stanowiąc wadę samej treści prawomocnego orzeczenia z
samej swej natury miały istotny wpływ na jego treść, ale też uchybienia te są nad
wyraz oczywiste, a zarazem na tyle poważne, że rzutują na ocenę prawidłowego
rozpoznania i rozstrzygnięcia w przedmiocie przeprowadzonego przez Sąd
postępowania co do wydania wyroku łącznego.
Dla porządku trzeba też dodać – zważywszy na kierunek wniesionego w
sprawie nadzwyczajnego środka odwoławczego, tj. na niekorzyść skazanego – iż
rozpoznawana kasacja została przez Prokuratora Generalnego wniesiona przed
upływem terminu określonego w art. 524 § 3 k.p.k. (upływał on bowiem dopiero w
dniu 21 września 2012r.), co pozwala na stwierdzenie, że został spełniony warunek
formalny, od którego uzależniona jest możliwość uwzględnienia kasacjinaniekorzyść.
Dalsze rozważania należy w pierwszej kolejności odnieść do kwestii
rażącego naruszenia przez Sąd I instancji przepisu art. 85 k.k.
W sprawie nie zostało sporządzone pisemne uzasadnienie zaskarżonego
wyroku, co uniemożliwia poznanie toku rozumowania Sądu Rejonowego, ustalenie
przyczyn, dla których Sąd ten uznał, że istnieje możliwość objęcia wyrokiem
łącznym – i w konsekwencji orzeczenie kary łącznej pozbawienia wolności –
jednostkowych skazań P. W. w sprawach II K 119/09 i VI K 826/07. Tym samym, w
takich okolicznościach, nie ma możliwości odniesienia się Sądu Najwyższego do
tych, niewątpliwie wadliwych, przesłanek rozumowania Sądu I instancji (wadliwych,
gdyż świadczy o tym wydanie wyroku łącznego z naruszeniem przepisu art. 85 k.k.),
które legły u podstaw zaskarżonego orzeczenia. W konsekwencji takiego stanu
rzeczy ograniczyć się trzeba do wskazania – w szczególności dla wiedzy Sądu
5
Rejonowego - ustawowych przesłanek pozwalających na wydanie wyroku łącznego.
Wyjaśniając motywy rozstrzygnięcia Sądu Najwyższego zacząć należy od
wskazania, iż zasady wydawania wyroku łącznego określa art. 569 § 1 k.p.k. Wyrok
taki sąd wydaje z urzędu lub na wniosek skazanego, bądź prokuratora, wobec
osoby skazanej prawomocnymi wyrokami różnych sądów na kary tego samego
rodzaju lub inne podlegające łączeniu, jeśli zachodzą warunki określone w art. 85
k.k. W realiach niniejszej sprawy postępowanie w przedmiocie wydania wyroku
łącznego zostało zainicjowane wnioskiem skazanego. Prawidłowo przy tym Sąd I
instancji przedmiotem rozpoznania uczynił wszystkie znane skazania P. W. (w
sprawach: IV K 446/07, II K 119/09, VI K 826/07, II K 282/10 i VII K 1670/10).
W sytuacji, gdy sprawca popełnił dwa lub więcej przestępstw, zanim zapadł
pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do którekolwiek z tych przestępstw,
sąd orzeka karę łączną, której podstawą są kary jednostkowe wymierzone za
zbiegające się przestępstwa (art. 85 k.k.). Jest to tzw. realny zbieg przestępstw
będący formą właściwego zbiegu przestępstw. Jego zaistnienie uzasadnia
wymierzenie kary łącznej. „Granicę czasową” zbiegu realnego przestępstw, za które
wymierzana jest kara łączna, stanowi data wydania pierwszego, chociażby
nieprawomocnego wyroku. Instytucja „wyroku łącznego” służy wymierzeniu kary
łącznej za przestępstwa pozostające w danym zbiegu realnym, co w modelowej
postaci występuje przy rozpoznawaniu kwestii odpowiedzialności karnej skazanego
w jednym procesie.
Sąd Najwyższy w uchwale 7 sędziów z dnia 25 lutego 2005r. I KZP 36/04 –
której nadano moc zasady prawnej (OSNKW 2005/2/13) – w jasny sposób wyraził
zapatrywania prawne wyjaśniające zawarte w art. 85 k.k. pojęcie „zanim zapadł
pierwszy wyrok”, a mające zasadnicze znaczenie dla przesłanek wydania wyroku
łącznego. Wskazana norma prawna budziła istotne wątpliwości interpretacyjne w
orzecznictwie sądów powszechnych, które powołana uchwała Sądu Najwyższego
jednoznacznie i przekonywająco wyjaśniła. Wskazano w niej, iż określenie „zanim
zapadł pierwszy wyrok” (art. 85 k.k.) nie odnosi się do „pierwszego wyroku
dającego możliwość orzeczenia kary łącznej w układzie najkorzystniejszym dla
skazanego” (która to interpretacja skutkowała tzw. „konfiguracyjnym”
kształtowaniem zakresu wyroku łącznego), lecz odnosi się do „pierwszego
chronologicznie wyroku, który zapadł przed popełnieniem przez sprawcę kolejnego
(kolejnych) przestępstwa (przestępstw)”. Uwzględniając unormowania art. 85 k.k.
6
należy zatem stwierdzić, że sąd orzekający w przedmiocie wydania wyroku
łącznego nie ma swobody w konfigurowaniu takiego układu wyroków skazujących,
aby efekt tego był jak najkorzystniejszy dla skazanego, lecz dobór wyroków,
będących przesłanką wymiaru kary łącznej, uwarunkowany jest istnieniem cezury
czasowej – datą wydania chronologicznie pierwszego (chociażby
nieprawomocnego) wyroku za „którekolwiek z tych przestępstw” (art. 85 k.k.). Ta
właśnie data stanowi cezurę czasową skutkującą stwierdzeniem, że przestępstwa
popełnione przed tą datą (datą pierwszego chronologicznie wyroku) „pozostają w
zbiegu”, a w konsekwencji może być orzeczona za nie kara łączna. Kara ta jest
orzekana przecież za przestępstwa pozostające w zbiegu realnym, ten zaś nie jest
skutkiem określonych sytuacji procesowych wiążących się np. z wielością
toczących się w różnym czasie postępowań karnych, zamiast jednego procesu,
lecz jest konsekwencją przestępczych zachowań skazanego (przestępstw
popełnionych przed wydaniem „pierwszego chronologicznie wyroku”), niezależnie
od tego w jakich „układach procesowych” i sekwencji czasowej poszczególnych
procesów była rozpoznawana kwestia jego odpowiedzialności karnej. „Granicę
czasową” zbiegu realnego przestępstw, za które wymierzana jest kara łączna,
stanowi więc data wydania pierwszego, chociażby nieprawomocnego wyroku. Jeśli
dane przestępstwo zostało popełnione przed tą datą, to nie może być uznane za
popełnione w innym „zbiegu realnym” z przestępstwem popełnionym po dacie
wydania tegoż wyroku, chociażby nawet taka „konfiguracja” byłaby dla skazanego
„korzystniejsza”. Jak bowiem wyżej już to podniesiono, determinantem i przesłanką
wydania wyroku łącznego nie jest „poprawa sytuacji prawnej skazanego”; ta
instytucja prawa karnego służy jedynie wymierzeniu kary łącznej za przestępstwa
pozostające w danym zbiegu realnym (por. też w omawianym przedmiocie wyrok
Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2011r. III KK 370/11, opublik. w OSNKW
2011/8/76 oraz LEX nr 896142).
Przy tak rozumianej normie art. 85 k.k. stwierdzić należy, iż Sąd Rejonowy
wadliwie uznał, że w zbiegu realnym pozostają przestępstwa będące przedmiotem
osądu w sprawach II K 119/09 i VI K 826/07.
Wypada przy tym zauważyć, iż formuła przyjęta w punkcie 4 zaskarżonego
wyroku sprowadzająca się do stwierdzenia, iż Sąd orzeka, aby „nie dokonywać
połączenia kar (...)” w żadnym razie nie może być uznana za właściwą. Istotą tego
właśnie rozstrzygnięcia jest przecież (aczkolwiek w części wadliwe) stwierdzenie
7
Sądu, iż nie zachodzą w zakresie określonym w punkcie 4 zaskarżonego wyroku
przesłanki do wydania wyroku łącznego (w zakresie mającego obejmować skazania
P. W. w sprawach IV K 446/07, IV K 282/10 i VII K 1670/10). Taka zaś konstatacja
winna skutkować orzeczeniem – przy założeniu jej prawidłowości - umorzeniem
postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego, mającego obejmować
określone orzeczenia, w trybie art. 572 k.p.k., co prawidłowo oddawałoby
zastosowaną instytucję prawa procesowego.
Powracając do zasadniczego przedmiotu czynionych rozważań trzeba
podnieść, iż - na co trafnie zwrócił uwagę skarżący - w realiach rozpoznawanej
sprawy zachodziły przesłanki do wydania wyroku łącznego, przy poszanowaniu
reguły wynikającej z art. 85 k.k. w zw. z art. 569 § 1 k.p.k., obejmującego wyłącznie
skazania P. W. w sprawach Sądu Rejonowego oznaczonych sygnaturami IV K
446/07 i VI K 826/07.
Czyn osądzony w tej ostatniej sprawie (VI K 826/07) został popełniony przez
skazanego w dniu 30 listopada 2006r., a więc już po wydaniu „pierwszego” w tym
układzie procesowym wyroku, tj. wyroku w sprawie IV K 446/07, co miało miejsce
w dniu 12 listopada 2008r. Z kolei trzecie przestępstwo (w ich układzie
chronologicznym) – a będące przedmiotem osądu w sprawie II K 119/09 – zostało
popełnione przez skazanego w okresie od stycznia 2006r. do marca 2009r., co przy
uwzględnieniu, iż miało ono charakter „jednego przestępstwa wieloczynowego”
(wyczerpywało bowiem znamiona określone w art. 207 § 1 k.k.) popełnionego w
ustalonym w wyroku okresie, przemawia za stwierdzeniem, że o tyle nie może być
ono uznane za pozostające w zbiegu realnym z przestępstwami, które były
przedmiotem osądu w sprawach IV K 446/07 i VI K 826/07, że zostało popełnione
właśnie po wydaniu „pierwszego chronologicznego wyroku” (a więc po dniu 12
listopada 2008r. - IV K 446/07).
W takich zaś okolicznościach, wydanie wyroku łącznego obejmującego
skazania P. W. w sprawie VI K 826/07 i właśnie w sprawie II K 119/09 jawi się jako
rażące naruszenie przepisu prawa materialnego – art. 85 k.k., określającego
przesłanki orzeczenia kary łącznej, których spełnienie z kolei warunkuje możność
wydania wyroku łącznego.
Już stwierdzenie powyższego uchybienia uzasadniało więc uchylenie
zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do
ponownego rozpoznania.
8
Niezależnie od omówionego wyżej uchybienia, zaskarżony wyrok dotknięty
jest również drugim z afirmowanych w kasacji uchybień prawu materialnemu, tj.
rażącym uchybieniem przepisowi art. 86 § 1 k.k.
Wprawdzie konstatacja, iż Sąd Rejonowy w P. przede wszystkim uchybił
przepisowi art. 85 k.k. w swoisty sposób „dezaktualizuje” kwestię dotyczącą „granic”,
w jakich mogła być przez ten Sąd orzeczona kara łączna pozbawienia wolności –
albowiem, jak wyżej to ukazano, w ogóle nie było podstaw ustawowych do
orzekania kary łącznej dotkniętej omawianym w tym miejscu uchybieniem – to
jednak, w szczególności z uwagi na wzgląd na prawidłowość dalszego
postępowania, należy wskazać i na to drugie, z popełnionych przez Sąd Rejonowy
w P., uchybień.
Rzecz w tym, że Sąd Rejonowy w P. orzekł karę łączną pozbawienia
wolności (obejmującą kary jednostkowe pozbawienia wolności roku i dwóch lat) w
wymiarze roku i sześciu miesięcy. Uczynił tak, mimo jednoznacznej w swym
brzmieniu dyspozycji art. 86 § 1 k.k. stanowiącej (w odniesieniu do kary łącznej
pozbawienia wolności), że karę łączną wymierza się „w granicach od najwyższej z
kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa do ich sumy, nie przekraczając
(...) 15 lat pozbawienia wolności”. Tak więc – co wręcz oczywiste – kara łączna
pozbawienia wolności (pomijając w tym miejscu kwestię możności jej wymierzenia
w zakresie skazań objętych punktem 1 zaskarżonego wyroku, o czym była mowa
wyżej) nie mogła być wymierzona w wymiarze poniżej dwóch lat. Skoro zaś Sąd
orzekł ją w wymiarze roku i sześciu miesięcy, to tym samym w rażący sposób
(niezależnie od rażącego naruszenia art. 85 k.k.) naruszył przepis art. 86 § 1 k.k.
Wywody kasacji w tym przedmiocie są w pełni zasadne. Notabene, sam Sąd
Rejonowy dostrzegł to ostatnie swe uchybienie próbując jednak „naprawić” je w
zupełnie nieuprawniony sposób w drodze „sprostowania oczywistej omyłki
pisarskiej”, co zostało z kolei prawidłowo zakwestionowane przez Sąd odwoławczy
rozpoznający wniesione w tym przedmiocie zażalenie skazanego.
Tak więc, wobec stwierdzenia zasadności kasacji co do naruszenia przez
Sąd Rejonowy w P. również przepisu art. 86 § 1 k.k., należało i z tego powodu
orzec o uchyleniu zaskarżonego wyroku z przekazaniem sprawy temu Sądowi do
ponownego rozpoznania.
W ponownym postępowaniu Sąd Rejonowy w P. powinien orzec w
przedmiocie wydania wyroku łącznego wobec P. W. w sposób wolny od wad, z
9
poszanowaniem poczynionych przez Sąd Najwyższy uwag.