Wyrok z 14 maja 2024, sygn. I C 672/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 maja 2024 roku

Sąd Okręgowy w Gliwicach I Wydział Cywilny

w składzie:

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 maja 2024 roku w Gliwicach

sprawy z powództwa P. J., G. J.

przeciwko (...) z siedzibą w K.

o ustalenie i zapłatę

1.  oddala powództwo;

2.  odstępuje od obciążenia powodów kosztami.

SSO Tadeusz Trojanowski

Sygn. akt I C 672/23

UZASADNIENIE

Powodowie P. i G. J. wnieśli ostatecznie o ustalenie nieważności umowy o kredyt budowlano – hipoteczny zawartej w dniu 6 listopada 2008 roku z pozwanym (...) z siedzibą w K. oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów 164.756,91 zł w częściach równych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia doręczenia odpisu pozwu do dnia zapłaty oraz obciążenie pozwanego kosztami postępowania.

W obszernym uzasadnieniu wskazali, iż ww. roszczeń dochodzą w związku z nieważnością umowy jako czynności sprzecznej z ustawą. Sprzeczność ta ma polegać na braku oznaczenia świadczenia w stosunku prawnym powstałym na skutek zawarcia umowy a w związku z tym z nieistnieniem zobowiązania. Nieoznaczoność ta ma wynikać z zastosowania w umowie klauzuli indeksacyjnej (przeliczenie kwoty kredytu na walutę CHF a następnie przeliczenie rat z waluty CHF na walutę polską po arbitralnie ustalonych przez siebie kursach) przez co doszło do naruszenia art. 69 Prawa bankowego oraz przekroczenia zasady swobody umów (art. 353 ^{( 1)} k. c.) poprzez naruszenie istoty umowy kredytu. Mechanizm indeksacji jest sprzeczny z ideą waloryzacji. W umowie doszło do nierównomiernego rozłożenia uprawnień i obowiązków pomiędzy stronami postępowania; nadto doszło do obarczenia powodów ryzykiem kursowym co jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Nadto pozwana naruszyła szereg obciążających ją z mocy prawa krajowego oraz wspólnotowego obowiązków informacyjnych co miało istotne znaczenie dla podjęcia decyzji przez powodów o zawarciu omawianej umowy. Powodowie mają interes prawny w ustaleniu nieistnienia lub nieważności umowy albowiem mają prawo wiedzieć, czy umowa ich wiąże. Żądanie zapłaty z kolei opierają na art. 410 k. c. dotyczącym zwrotu świadczenia nienależnego w związku z nieważnością czynności prawnej zobowiązującej do świadczenia.

Pozwany w odpowiedzi wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz obciążenie powodów kosztami postępowania. Składając odpowiedź na pozew zgłosił zarzut potrącenia wierzytelności objętej pozwem z wierzytelnością o zwrot wypłaconego powodom bez podstawy prawnej kapitału kredytu a na wypadek nieuwzględnienia tego zarzutu oraz uznania umowy za nieważną zgłosił zarzut prawa zatrzymania do wskazanej kwoty . W obszernym uzasadnieniu zaprzeczył m. in. by umowa była nieważna, wskazywane przez powodów postanowienia przesądzały o jej nieważności ewentualnie stanowiły klauzule abuzywne podlegające pominięciu przy wykonywaniu umowy a nadto, że nie dopełnił obowiązków informacyjnych względem powodów przy zawieraniu umowy. Powodowie nie mają interesu w wytaczaniu powództwa o ustalenie a żądanie zapłaty jest niewykazane co do zasady oraz co do wysokości. Umowa jest ważna, zgodna z zasadą nominalizmu, naturą kredytu oraz zasadami współżycia społecznego. Świadczenia obu stron są ekwiwalentne. Z ostrożności procesowej podniósł, iż niezasadna jest żądana przez powodów data od której należy naliczać odsetki z uwagi na niezłożenie przez powodów materialnoprawnego oświadczenia o świadomości konsekwencji nieważności umowy

Sąd ustalił:

Powodowie złożyli do pozwanego wniosek o mieszkaniowy kredyt budowlano – hipoteczny. Powód jest magistrem inżynierem ogrzewnictwa; powódka jest technikiem ochrony środowiska. Przy wypełnianiu wniosku powodowie podpisali dokument w którym oświadczyli iż dokonują wyboru oferty kredytu w złotych indeksowanego do waluty obcej mając pełną świadomość ryzyka związanego z tego rodzaju kredytami. Nadto zostali poinformowani o ryzyku i skutkach wynikających ze zmiennej stopy procentowej oraz zmiany kursów (oświadczenie w przedmiocie ryzyka, k. 106). Powodowie wybrali bank (...) kierując się posiadaniem tam rachunku.

Przed zawarciem umowy odbyli oni kilka spotkań z pracownikami banku. Nie było praktyki wynoszenia projektu umowy poza teren banku w celu skonsultowania. Powodowie mieli świadomość, iż zmiana kursu franka pociągnie za sobą zmianę wysokości rat wyrażoną w złotych przy czym byli przygotowani na nieznaczne kursu. Powodowie byli przekonani, iż będą stosowane kursy średnie NBP a nie kursy własne banku. Przed podpisaniem umowy powodów zaproszono do placówki banku gdzie czekały już przygotowane dokumenty. Do złożenia podpisu nie byli ponaglani.

W dniu 6.11. 2008 roku strony postepowania zawarły umowę o mieszkaniowy kredyt budowlano – hipoteczny w złotych indeksowany kursem CHF nr (...) na częściowe sfinansowane nabycia lokalu mieszkalnego w celu zaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych. Nie służył on do prowadzenia działalności gospodarczej. Na mocy jej postanowień pozwany udzielał pozwanym kredytu w złotych indeksowanego kursem CHF w wysokości 189.386 zł. Z dalszych istotnych postanowień umowy: Równowartość wskazanej kwoty w walucie CHF zostanie określona na podstawie gotówkowego kursu kupna CHF Banku z dnia wypłaty (uruchomienia) kredytu (kurs notowany z pierwszej tabeli kursowej Banku – tabela A w tym dniu) i zostanie podana w harmonogramie spłat. (par. 1 ust. 1). Kredyt zostanie uruchomiony w złotych , a jego równowartość w walucie CHF ustalona zostanie według kursu kupna określonego w paragrafie 1 ust. 1, w dniu uruchomienia kredytu(par. 2 ust.9 umowy). Kredyt, odsetki oraz inne zobowiązania wyrażone w CHF będą spłacane w złotych jako równowartość raty w CHF przeliczonej według gotówkowego kursu sprzedaży CHF Banku z dnia wymagalnej spłaty raty (kurs notowany z pierwszej tabeli kursowej Banku - tabela A, w tym dniu) (par. 4 ust. 1). Wartość przedterminowej spłaty kredytu w złotych obliczana jest według kursu sprzedaży CHF określonego w ust. 1 ustalanego w dniu przedterminowej spłaty kredytu lub jego części. (par. 4 ust. 8). Podczas przewalutowania przeliczeniu ulega całkowite saldo zobowiązań kredytobiorcy wobec banku przy zastosowaniu kursu sprzedaży CHF określonego w par. 5 ust. 1 ustalanego w dniu przewalutowania (par. 8 ust. 4). (umowa k. 29-40).

Opisany stan faktyczny Sąd ustalił w oparciu o powołane wyżej dowody w postaci dokumentów a w części również o przesłuchanie stron. Dokumenty podlegały zaliczeniu w poczet materiału dowodowego na zasadzie art. 243 ² kpc. Prawdziwość oraz autentyczność dokumentów dotyczycących umowy nie została zakwestionowana przez żadną ze stron.

Oceniając zeznania powodów Sąd przede wszystkim wziął je pod uwagę w zakresie takim , w jakim nie były sprzeczne z treścią dokumentów a w szczególności z treścią umowy kredytu oraz w tej części w jakiej ustalenia te uzupełniają. W pozostałym zakresie Sąd uznał zeznania te za niewiarygodne. W ocenie Sądu powodowie w części swoich zeznań wyraźnie starał się umniejszyć fakt, że powodowie nie dołożyli należytej staranności przy zawieraniu spornej umowy a skutki swoich zaniedbań próbują przerzucić na pozwanego. W świetle całokształtu ustalonych okoliczności w chwili zawierania umowy twierdzenia strony powodowej, że personel banku nie wytłumaczył im wszystkich istotnych okoliczności niezbędnych dla zawarcia umowy nie zasługują na wiarę; wiedza o dwóch kursach- w kantorach wymiany walut- jest powszechna we współczesnym społeczeństwie. Trudno zakładać, że powodowie podpisali umowę, której nie rozumieli. Powodowie nie mogą być uznani za osoby skrajnie nieporadne i nieprzystosowane społecznie. To powoduje, że zeznania powodów w wyżej przytoczonym zakresie są niewiarygodne.

Sąd zważył:

Powództwo jako niezasadne podlegało oddaleniu. Strony zawarły umowę kredytu nominowanego (indeksowanego) do waluty obcej w rozumieniu art. 69 ust 2 pkt 4a i ust 3 ustawy prawo bankowe. Istotą tego kredytu jest wydanie kredytobiorcy określonej sumy kredytowej w złotych, przy czym jej wysokość jest określana (indeksowana) według kursu innej waluty (tu: franki szwajcarskie) w dniu wydania (indeksowane do waluty obcej po cenie kupna). Bezspornym jest, iż powodowie zawarli z pozwanym umowę kredytu hipotecznego w walucie PLN indeksowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF). W ramach powództwa domagali się zapłaty wymienionej na wstępie niniejszego uzasadnienia kwoty pieniężnej wskutek uznania niektórych postanowień umowy za abuzywne a zatem tytułem świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej czynności prawnej. Podstawę prawną dochodzonego roszczenia stanowił art. 405 w zw. z art. 410 k.c.

W związku z podnoszoną w pozwie argumentacją dotyczącą abuzywności niektórych postanowień umownych odwołujących się do kursów kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego w tabeli kursów pozwanego Banku należy wskazać, iż postanowienia wskazywane jako abuzywne przewidują zasady przeliczania kwoty udzielanego czy też wypłaconego kredytu dwa z tych postanowień umownych przewidują zasady przeliczania kwoty udzielanego kredytu czy kwoty wypłaconego kredytu a nadto zasady przeliczania kredytu przedwcześnie spłacanego oraz przewalutowania kredytu.

Sąd orzekający podziela poglądy wyrażone w uzasadnieniu wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z 9 marca 2022 roku, XXV C 391/20 że nie ma podstaw do przyznania konsumentowi tak uprzywilejowanej pozycji , w której byłby zwolniony z obowiązku przejawiania jakiejkolwiek staranności przy dokonywaniu oceny treści umowy, która zamierza zawrzeć; konsument to nie jest osoba nieświadoma, która zawsze trzeba chronić w kontaktach z profesjonalistą jakim jest bank.

Wbrew twierdzeniom pozwu, istnienie wskazanych wyżej klauzul abuzywnych nie skutkuje jednak nieważnością całej umowy, która takie klauzule zawiera. W ocenie Sądu taki automatyzm nie występuje.

Sąd ma na uwadze, że przepisy art. 385 ¹ - 385 ⁴ k.c. - służą transpozycji do prawa polskiego postanowień dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz. Urz. UE, rozdział 15, t. 2, s. 288 ze sprostowaniami z dnia 13 października 2016 r., Dz.Urz. UE L 2016, nr 276, s. 17, z dnia 19 czerwca 2018 r., Dz.Urz. UE L 2018, nr 155, s. 35 oraz z dnia 29 października 2020 r., Dz.Urz. UE L 2020, nr 359, s. 21). Przy jego wykładni, a także przy wykładni przepisów regulujących rozliczenia stron związane z nieskutecznością umowy wskutek zastrzeżenia w niej klauzuli abuzywnej - w szczególności art. 410 w związku z art. 405 k.c. - należy brać pod uwagę wskazówki wynikające z tej dyrektywy i z dotyczącego jej dorobku orzeczniczego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (tak: Uchwała sądu Najwyższego z 7.05.2021 r., 111 CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Istnienie w umowie klauzul abuzywnych nie skutkuje tym że - na żądanie powoda jako konsumenta - automatycznie cała umowa jest nieważna, co zostało najpełniej wyjaśnione w Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH (ECLI:EU:C:2021:341). Powyższy wyrok został wydany w odpowiedzi na pytania prejudycjalne dotyczące wykładni powyższej dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich. W związku z tym, należy wyraźnie podkreślić, że dyrektywa 93/13 nie przewiduje sankcji nieważności umowy, w której jedna z klauzul ma charakter niedozwolony. Celem dyrektywy nie jest unieważnienie wszystkich umów zawierających nieuczciwe klauzule, lecz zastąpienie równowagi formalnej między stronami równowagą rzeczywistą poprzez wyłączenie zastosowania klauzul uznanych za nieuczciwe przy jednoczesnym zachowaniu, co do zasady, ważności pozostałych warunków umowy (Bank BPH, pkt 72, 83). Ustalenie nieważności umowy może nastąpić dopiero wtedy, gdy bez zawartych w niej nieuczciwych klauzul wykonanie umowy nie jest możliwe (Bank BPH, pkt 85, 86). Praktycznym problemem jest ustalenie kryteriów pozwalających na dokonanie oceny, czy dana umowa po wyłączeniu klauzul niedozwolonych może nadal obowiązywać. Należy jednak wyraźnie podkreślić, że - z uwagi na wymóg bezpieczeństwa prawa regulującego prowadzenie działalności gospodarczej - przy dokonywaniu tej oceny wymagane jest zastosowanie kryteriów obiektywnych. Na potrzebę uwzględniania zasady pewności prowadzenia działalności gospodarczej w sprawach o unieważnienie umów kredytowych zawieranych z udziałem konsumentów jednoznacznie wskazuje orzecznictwo TSUE (Bank BPH, pkt 56; wyrok TSUE z 15 marca 2012 r., Pereničová i Perenič, C453/10, ECLI: ECLI:EU:C:2012:144, pkt 32. W rezultacie, przy dokonywaniu tej oceny jedynym kryterium branym pod uwagę nie może być żądanie konsumenta (Bank BPH, pkt 89), sytuacja konsumenta (Bank BPH, pkt 56) bądź ocena, że unieważnienie umowy w całości byłoby bardziej korzystne dla konsumenta (Bank BPH, pkt 57).

Powyższe stanowisko jest tylko powtórzeniem stanowiska zajętego przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 15 marca 2012 r., Pereničová i Perenič, C-453/10, w którym Trybunał wskazał, że cel realizowany przez prawodawcę unijnego w dyrektywie 93/13 nie polega na wyeliminowaniu z obrotu wszystkich zawierających nieuczciwe warunki umów, lecz na przywróceniu równowagi między stronami umowy, co do zasady przy jednoczesnym utrzymaniu w mocy umowy jako całości. Jeśli chodzi o kryteria umożliwiające dokonanie oceny tego, czy dana umowa może rzeczywiście nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej owych nieuczciwych warunków, zarówno brzmienie art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, jak i wymogi pewności prawa przy prowadzeniu działalności gospodarczej przemawiają za przyjęciem przy wykładni tego przepisu podejścia obiektywnego, w ramach którego sytuacja jednej ze stron umowy, w tym przypadku konsumenta, nie może zostać uznana za decydujące kryterium rozstrzygające o dalszym losie tej umowy. Wykładni art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie można zatem dokonywać w ten sposób, że przy ocenie kwestii, czy zawierająca jeden lub więcej nieuczciwych warunków umowa może nadal obowiązywać po wyłączeniu z niej tych warunków, sąd rozpatrujący spór mógłby przyjąć jako podstawę rozstrzygnięcia jedynie to, iż unieważnienie owej umowy w całości byłoby ewentualnie bardziej korzystne dla konsumenta. Należy jednak podnieść, że w dyrektywie 93/13 dokonano jedynie częściowej i minimalnej harmonizacji przepisów krajowych dotyczących nieuczciwych warunków umownych, przyznając państwom członkowskim możliwość zapewnienia konsumentom wyższego stopnia ochrony niż ten przewidziany w tej dyrektywie. Artykuł 8 powyższej dyrektywy przewiduje bowiem wyraźnie, że „[w] celu zapewnienia wyższego stopnia ochrony konsumenta państwa członkowskie mogą przyjąć lub utrzymać bardziej rygorystyczne przepisy prawne zgodne z traktatem w dziedzinie objętej […] dyrektywą”. Dyrektywa 93/13 nie stoi zatem na przeszkodzie temu, aby państwo członkowskie ustanowiło, z poszanowaniem prawa Unii, przepisy krajowe pozwalające na stwierdzenie nieważności całości umowy, która została zawarta między przedsiębiorcą a konsumentem i zawiera jeden lub więcej nieuczciwych warunków, jeśli takie rozwiązanie zapewnia konsumentowi lepszą ochronę (Pereničová i Perenič, pkt 31-35). Należy dalej podkreślić, że wprawdzie sąd nie może zmienić niedozwolonej klauzuli umownej, to jednak w sytuacji, gdy dany element umowy stanowi odrębne zobowiązanie, które może być przedmiotem zindywidualizowanego badania, sąd może usunąć tylko to zobowiązanie (Bank BPH, pkt 71). Przy dokonywaniu oceny, czy mamy do czynienia z takim odrębnym zobowiązaniem nie jest istotny sposób jego redakcji, co w praktyce oznacza, że na przykład usunięcie klauzuli niedozwolonej polegającej na zawyżeniu odsetek za zwłokę może polegać na redukcji zawyżonych odsetek do wysokości odsetek zwykłych (BPH, pkt 74), tj. bez konieczności unieważnienia całej umowy bądź wyeliminowania z niej postanowień dotyczących obowiązku płacenia jakichkolwiek odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia.

Z powyższych orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE wynika, że przeprowadzenie analizy w celu udzielenia odpowiedzi na pytanie, kiedy mamy do czynienia z zobowiązaniem odrębnym wymaga podejścia funkcjonalnego i nie może się ograniczać do analizy gramatycznej umowy (por. BPH, pkt 74); to samo dotyczy odróżnienia sytuacji, w której sąd dokonuje usunięcia odrębnego zobowiązania umownego - co jest jak najbardziej dopuszczalne - od sytuacji, w której sąd zmienia treść tego zobowiązania poprzez zmianę jego istoty - co jest niedopuszczalne (por. Bank BPH, pkt 80 zd. ostatnie).

Powyższe orzeczenia wskazują, że przesłanką uznania umowy zawartej z konsumentem za nieważną jest ustalenie, że bez nieuczciwych klauzul wykonanie tej umowy nie jest możliwe (Bank BPH, pkt 85, 86). Powyższe stanowisko jest spójne ze stanowiskiem zawartym w pkt 2. uchwały Sądu Najwyższego (7) z 17 maja 2021 r., sygn. III CZP 6/21, w którym Sąd Najwyższy wskazał, że konsumentowi i kredytobiorcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać.” Powyższe stanowisko jest także spójne ze stanowiskiem zajętym przez Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, Dziubak. W tym ostatnim wyroku Trybunał wskazał, że unieważnienie umowy zawierającej klauzulę abuzywną jest dopuszczalne dopiero, gdy utrzymanie umowy bez klauzul abuzywnych nie jest możliwe, a usunięcie takich klauzul spowodowałoby zmianę charakteru umowy (Dziubak, pkt 43, 45). W ocenie Sądu mamy zatem do czynienia z wyraźnym podziałem dychotomicznym umów zawierających klauzule abuzywne na umowy, których wykonanie po usunięciu takiej klauzuli jest możliwe i które mogą obowiązywać oraz na umowy których wykonanie po usunięciu klauzuli abuzywnej nie jest możliwe i które nie mogą obowiązywać. W aktualnie obowiązującym stanie prawnym ustalenie nieważności umowy jest dopuszczalne tylko w tym drugim przypadku. Z uwagi na wymóg bezpieczeństwa prawa regulującego prowadzenie działalności gospodarczej uznanie za nieważne na żądanie konsumenta automatycznie wszystkich umów zawierających klauzule abuzywne byłoby możliwe dopiero po przyjęciu stosownie do art. 8 i art. 8a dyrektywy 93/13 odpowiednich przepisów prawa polskiego pozwalających na zapewnienie wyższego standardu ochrony konsumentów (por. Pereničová i Perenič, pkt 34-35). Komisja powinna zostać poinformowana o przyjęciu takich przepisów oraz zapewnić, żeby były łatwo dostępne dla konsumentów i przedsiębiorców, między innymi na specjalnie do tego przeznaczonej stronie internetowej, co wynika z art. 8a dyrektywy 93/13.

W ocenie Sądu nawet po usunięciu klauzul wskazywanych przez powodów jako abuzywne pozwalających Bankowi na arbitralne ustalanie wysokości kursu franka szwajcarskiego umowa może nadal obowiązywać. Po takim usunięciu powstaje bowiem luka podobna do tej, jaka istnieje wówczas, gdy umowa kredytowa w ogóle nie wskazuje kursu według którego powinna następować spłata kredytu, a wcześniej jego uruchomienie. W razie istnienia takiej luki, stosownie do art. 358 par. 2 k.c. ma zastosowanie kurs średni ogłaszany przez Narodowy Bank Polski. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie było zatem przeszkód, żeby powodowie dokonywali spłaty kredytu po powyższym kursie bez konieczności unieważnienia całej umowy. Na zastosowanie powyższego rozwiązania pozwalają także przepisy dyrektywy 93/13, która w art. 1 ust. 2 stanowi, że warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe i wykonawcze nie będą podlegały przepisom dyrektywy. Z kolei w motywie trzynastym dyrektywa 93/13 wskazuje, że użyte w art. 1 ust. 2 sformułowanie „obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze”, obejmuje również zasady, które zgodnie z prawem będą stosowane między umawiającymi się stronami z zastrzeżeniem, że nie dokonano żadnych innych uzgodnień (wyrok TSUE z 2 września 2021 r. JZ przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt. i in., C-932/19, ECLI:EU:C:2021:673, pkt 28).

Art. 358 par. 2 k.c. zawiera właśnie taką zasadę, tj określa kurs, jaki będzie miał zastosowanie, gdy strony umowy nie dokonały w tym zakresie uzgodnień.Art.358 par.2 kc wszedł w życie 24 stycznia 2009 roku. Jednak okoliczność ta nie wyklucza jego zastosowania jako przepisu dyspozytywnego w miejsce stwierdzonych klauzul abuzywnych. Po pierwsze, na mocy obowiązujących w prawie krajowym reguł intertemporalnych przepis ten znajduje (wprost) zastosowanie do istniejących w dniu jego wejścia w życie stosunków zobowiązaniowych o charakterze ciągłym (vide art. L p.w.k.c). Po drugie, problem ten rozstrzygnął TSUE w wyroku wydanym w połączonych sprawach C 70/17 i C-179/17 Santos, akceptując stosownie w miejsce klauzuli abuzywnej przepisu dyspozytywnego, który wszedł w życie po zawarciu umowy, do której miałby on zostać zastosowany. Unijny system ochrony konsumenta nie funkcjonuje w oderwaniu od podstawowych zasada porządku prawnego (zarówno unijnego, jak i krajowego), zatem konsekwencje abuzywności nie mogą prowadzić do skutków sprzecznych zasadą proporcjonalności oraz pewności prawa. Zaznaczyć można ,że w ocenie Sądu orzekającego strony umów kredytowych powiązanych z CHF miały pełną świadomość mechanizmu indeksacji i się na nią godziły oczekując stosowania urzędowego kursu waluty. Dyspozytywna część przepisu art. 358 par. 2 in fine k.c. w niniejszej sprawie jest nieaktualna – zastosowanie ma tylko wstępna część przepisu; mająca stanowcze brzmienie; nie ma innej ustawy, orzeczenie sądowe właśnie zostało wydane a czynność prawna w omawianym zakresie okazała się bezskuteczna. TSUE w ukształtowanej linii orzeczniczej pozostawił badanie wskazanych kwestii sądowi krajowemu.

Najnowsze orzecznictwo TSUE odbiegające od wyżej wskazanego nurtu jest niespójne z jego dotychczasowym dorobkiem(por. orzeczenie C-776/19 BNP Personal Finance z 10.06.2021r.z analizą czy ryzyko jest niedopuszczalne nawet gdyby informacja o nim była prawidłowa - inny pogląd wyraził TSUE w sprawie C-932/19 w wyroku z 2.09.2021 r ) co znajduje potwierdzenie także w orzecznictwie sądów powszechnych (por. wyrok SO w Szczecinie z 28.02.2022 r.; sygn. akt I C 1825/20).

Powodowie żądając zapłaty domagali się także ustalenia nieważności umowy w istocie ze względu na tzw. ryzyko kursowe, które skutkowało tym, że obciążało go ryzyko wzrostu kursu rynkowego franka szwajcarskiego, do którego indeksowany jest był kredyt. Bank jako przedsiębiorca był zobowiązany do zachowania zawodowej staranności zgodnie z zasadami współżycia społecznego a w szczególności z uwzględnieniem uzasadnionych interesów kredytobiorcy. Wobec uznania zeznań powodów – jako zainteresowanych unieważnieniem umowy- za niewiarygodne, należało uznać, iż w trakcie spotkań powodów z personelem banku powodom udzielano pouczeń o ryzyku związanym ze zmianą kursów walut, a także ryzyku zmiennej stopy procentowej, przekazywano symulacje spłat, dodatkowych wyjaśnień gotowi byli udzielać doradcy kredytowi. Należało zatem domniemywać, iż na skutek tych pouczeń powodowie byli świadomy ryzyka kursowego związanego z zaciągniętym kredytem, kredytujący bank dostarczył powodom dokładnych i wystarczających informacji odnośnie ryzyka kursowego, które pozwalały im na dokonanie oceny ryzyka nawet potencjalnie znaczących skutków gospodarczych powiązania kredytu z kursem franka szwajcarskiego w trakcie wielu lat obowiązywania umowy. W szczególności przekazywane informacje nie były oparte na założeniu, że parytet złotego i franka szwajcarskiego przez okres obowiązywania umowy będzie stabilny. Tym samym spełnione zostały wymogi stawiane pouczeniom udzielanym konsumentom oceniane stosownie do art. 4 i art. 5 dyrektywy 93/13 zgodnie z interpretacją zawartą w postanowieniu TSUE z 6 grudnia 2021 r., EP i in. przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt., C-670/20.

W oparciu o cały zebrany materiał procesowy Sąd ocenia, że powodowie podejmując decyzję o zaciągnięciu kredytu kierowali się własnym interesem i postępując racjonalnie zdecydował się na kredyt powiązany z kursem franka szwajcarskiego, ponieważ te kredyty były znacznie bardziej korzystniej oprocentowane. Dzięki temu raty, które powodowie musieli spłacać były znacząco niższe niż w przypadku typowych kredytów złotowych. Powodowie zaakceptowali ryzyko kursowe, którego był świadomi, w zamian za korzystniejszą stopę oprocentowania niż stopa oferowana za typowy kredyt w złotych. W oparciu o zebrany materiał procesowy oceniony zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego Sąd nie znajduje podstaw do uznania, że powodowie zaciągnęli ten kredyt w oparciu o inne przesłanki niż korzystna wysokość oprocentowania, która wydawała się atrakcyjna nawet przy uwzględnieniu ryzyka kursowego. Powodowie z całą pewnością rozumieli działanie prostego mechanizmu indeksacji skutkującego powstaniem ryzyka kursowego w całym okresie obowiązywania umowy. Nikt nie mógł przewidzieć, bo taka jest istota ryzyka kursowego, jak będzie się kształtował kurs franka do złotego przez następne ponad 30 lat (Kredyt zaciągnięto na 31 lat– do stycznia 2039 roku).

Pouczenia o ryzyku kursowym udzielane powodom były adekwatne do okresu, w jakim umowa była zawierana i nie mogły zawierać szczegółowych informacji o kursach walut w przyszłości. Powyższe pouczenia nie zawierały informacji o tym, jak będzie się kształtował kurs franka szwajcarskiego do złotego przez kolejne ponad 30 lat spłaty kredytu, ponieważ pozwany Bank nie miał takiej wiedzy i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mógł jej uzyskać. Tego rodzaju pouczenia ze swojej istoty nie mogą zawierać ponad 30 letnich prognoz parytetów złotego i franka szwajcarskiego, ponieważ nikt nie wie, jaki będzie szczegółowy przebieg kursów rynkowych walut w tak długim okresie czasu. Powodowie zakładali, że przez najbliższe 30 lat frank szwajcarski nie ulegnie znacznemu wzmocnieniu w stosunku do złotówki, pomimo że relacje kursowe walut ze swojej istoty nie są możliwe do przewidywania ani trafnego prognozowania w tak długim okresie czasu. Wiedza ekspertów, co do tego, jak będzie się kształtował kurs złotego do franka szwajcarskiego lub dowolnej innej waluty bądź innego niż pieniądz miernika wartości w okresie 30 lat spłaty kredytu była taka sama, jak powodów. W celu uzyskania kredytu korzystniejszego w stosunku do kredytów złotowych powodowie podjęli jednak to ryzyko i w tym zakresie nie działali pod wpływem błędu w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego o wadach oświadczenia woli. Powodowie w szczególności, pomimo spoczywającego na nich ciężaru dowodu (art. 6 k.c.), nie dostarczyli wiarygodnego materiału dowodowego, że Bank wprowadził ich w błąd w rozumieniu art. 84 k.c. co do jakiejkolwiek okoliczności.

Dokonując oceny zakresu informacji możliwych do przekazania kredytobiorcom w dacie zawierania umowy Sąd nie może dokonywać tej oceny z perspektywy czasu, która jest obarczona typowym dla tego rodzaju ocen błędem, niekiedy kwalifikowanym także jako błąd poznawczy, że pozwany Bank w chwili zawarcia umowy posiadał wiedzę pozwalającą „przewidywać” i uprzedzać kredytobiorców o zdarzeniach, jakie będą miały miejsce na przestrzeni 30 lat spłaty kredytu i jaki te zdarzenia będą miały wpływ na obiektywną ocenę korzystności zawartej umowy oraz realną możliwość spłacania rat kredytowych. Testem dla oceny zasadności zarzutu niewłaściwych pouczeń o ryzyku kursowym, które były udzielane kredytobiorcom przy zawieraniu umowy jest możliwość skonstruowania takiego pouczenia, które pozwoliłby kredytobiorcom na ocenę ryzyka związanego z wahaniami kursów walut na rynkach walutowych przez wiele kolejnych lat i odmowę podpisania umowy z uwagi na to ryzyko. Chodzi tutaj o takie pouczenie, które byłoby możliwe do zredagowania w czasie i w oparciu o stan rzeczy istniejący na dzień podpisania umowy, a nie w oparciu o taki stan rzeczy, który stał się wiadomy później, na przykład w dacie wydawania wyroku. Sąd nie potrafi skonstruować takiego pouczenia i jest przekonany, że skonstruowanie takiego pouczenia nie jest możliwe; Sąd orzekający w tym miejscu podkreśla ,że podziela poglądy Sądu Okręgowego w Szczecinie wyrażone w uzasadnieniu wyroku dnia 28 lutego 2022 roku, I C 1825/20.

W tej sytuacji nie zachodzą także przesłanki z art. 12 ust. 1 pkt 4 ustawy o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym. W związku z powyższym brak jest podstaw do ustalenia nieważności umowy kredytowej i zasądzenia zwrotu wpłaconych kwot na jakiejkolwiek z podstaw wskazywanych przez powodów. Oddalono zatem powództwo w zakresie żądania niepieniężnego oraz pieniężnego. Zarzutu nadużycia prawa przez powodów nie zgłoszono i rozważanie tej kwestii jest bezprzedmiotowe wobec merytorycznego oddalenia powództwa aczkolwiek jawi się widoczna rażąca dysproporcja między zakresem ochrony prawnej żądanej przez powodów a zakresem stwierdzonej abuzywności. Wobec mnogości zarzutów podnoszonych w sprawie istotne jest aby odnieść do kluczowych argumentów, których rozważenie pozwala na rozstrzygniecie sporu. Pozwany zarzucał, że powodowie nie mają interesu prawnego w rozumieniu art. 189 kpc w zakresie żądania niepieniężnego, jednak wobec możliwych dalszych sporów miedzy stronami w ocenie Sądu powodowie takowy interes mają - ale swych żądań w tym zakresie nie wykazali.

Powództwo opierające się o zarzut nieważności umowy jest w całości nieuzasadnione. Powodowie jedynie przesłankowo domagali się ustalenia iż części postanowień umownych(k.5) stanowią niedozwolone klauzule umowne i powodów nie wiążą oraz zasądzenie na swoją rzecz kwoty określonej kwoty pieniężnej wraz z odsetkami. W ocenie Sądu nie wszystkie wskazane klauzule stanowią niedozwolone klauzule umowne.

Niedozwoloną klauzulą jest zasada przeliczania kwoty udzielonego kredytu określona w par. 1 ust. 1. W paragrafie tym znajduje się wskazana na wstępie kwota kredytu określona w złotych po czym z dalszej lektury tego przepisu wynika, iż nie jest to kwota wskazana precyzyjnie o ostateczna wysokość świadczenia zostanie ustalona po pierwsze w dniu wypłaty pierwszej jego transzy który nie wiadomo kiedy miałby nastąpić (powodowie musieli złożyć odrębny w tym celu wniosek, datą graniczną był termin zapłaty pierwszej transzy – par. 2 ust. 3) a po drugie równowartość ta została określona na podstawie gotówkowego kursu kupna CHF w banku z dnia uruchomienia pierwszej transzy (kurs notowany z pierwszej tabeli kursowej). Kurs ten ustalany był przez bank w sposób arbitralny. Nawet jeżeli istniał jakikolwiek wewnętrzny mechanizm jego ustalenia w oparciu o jak najbardziej obiektywne wskaźniki to powodowie nie dysponowali żadnymi narzędziami pozwalającymi sprawdzić rzetelność tego przeliczenia. Powoduje to, iż świadczenie jest na dobrą sprawę niedookreślone w chwili przystąpienia do wykonywania umowy; jego wysokość jest uzależniona w całości od decyzji pozwanego. W chwili uruchomienia kredytu powodowie nie będą wiedzieli ile będzie wynosić jego saldo i w jakiej wysokości kredyt otrzyma.

Abuzywny w ocenie Sądu jest również zapis par. 4 ust. 1 zawierający zasadę przeliczenia wysokości rat określonych w CHF na PLN. W ocenie Sądu określenie, iż chodzi o kurs z pierwszej tabeli kursowej danego dnia jest niejasny, nieprecyzyjny. Zmuszał powodów jako konsumentów do śledzenia na bieżąco kursów walut; wprowadzało w relację pomiędzy nim a bankiem element niepewności co do tego jaki kurs jest przy przeliczaniu rat ostatecznie wiążący a co za tym idzie powodowie nie wiedzą jaką sumę pieniędzy ma zostawić, by zapewnić każdorazowo pobranie całości należnego bankowi świadczenia zwłaszcza, iż tabela A jest publikowana wczesnym rankiem a zatem powodowie muszą kalkulować dzień wcześniej jaką ilość środków finansowych na ten cel odłożyć. Powyższe okoliczności uzasadniają uznanie tego postanowienia za abuzywne. W konsekwencji za abuzywne z tym samym uzasadnieniem jako zawierające odesłanie do par. 4 ust. 1 należało uznać również par. 4 ust. 8 oraz par. 8 ust. 4. W pozostałym zakresie przesłankowe ustalenie bezskuteczności było bezzasadne.

Sąd-uznając wyżej wskazane klauzule za abuzywne- wobec braku stosownej inicjatywy dowodowej- nie miał podstaw by wyliczać różnicę miedzy kwotami uiszczonymi przez powodów a kwotami należnymi wg średniego kursu NBP. Wyliczenie takie wymagałoby wiadomości specjalnych; z urzędu z innych spraw wiadomo Sądowi, że różnice są nieznaczne i sięgają kilku procent kwoty kredytu w skali całego okresu umownego. W tej sytuacji oddalono również żądanie zapłaty.

Z powyższych względów Sąd orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu orzeczono na zasadzie art. 102 k.p.c. uznając, iż powodowie w dobrej wierze wytoczyli proces, mając na uwadze medialne informacje o nieprawidłowościach w kredytach powiązanych z frankiem szwajcarskim.

SSO Tadeusz Trojanowski

.