Wyrok z 9 stycznia 2026, sygn. I C 546/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2026 r.

Sąd Okręgowy w Warszawie I Wydział Cywilny w następującym składzie:

Przewodniczący: Sędzia Joanna Pąsik

Protokolant: Jakub Wojdyna

po rozpoznaniu w dniu 11 grudnia 2026 r. w Warszawie

na rozprawie

sprawy z powództwa G. D.

przeciwko R. D.

o zapłatę

I.  Zasądza od pozwanego R. D. na rzecz powódki G. D. kwotę 177 331,71 zł (sto siedemdziesiąt siedem tysięcy trzysta trzydzieści jeden złotych i 71/100) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 13 marca 2023 r. do dnia zapłaty;

II.  Oddala powództwo w pozostałej części;

III.  Zasądza od pozwanego R. D. na rzecz powódki G. D. tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 14 842 zł (czternaście tysięcy osiemset czterdzieści dwa złote) wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

Sygn. akt: I C 546/23

UZASADNIENIE

Pozwem z dnia 13 marca 2023 r. (data stempla pocztowego) G. D. wniosła o zasądzenie od pozwanego R. D. zapłaty na rzecz powódki łącznej kwoty 188 491,71 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty. Na powyższą sumę złożyły się następujące roszczenia :

a)  kwota 76 491,71 zł - z tytułu korzyści majątkowej uzyskanej przez pozwanego bez podstawy prawnej - na podstawie art. 405 k.c. - w związku z dokonaniem przez pozwanego bezpodstawnych wypłat środków finansowych z rachunku bankowego R. D., przed jej śmiercią w okresie od 10.02.2021 r. do 24.06.2021 r., co skutkowało zubożeniem masy spadkowej na dzień otwarcia spadku tj. 23 września 2021 r.,

b)  kwota 50 000 zł - z tytułu korzyści majątkowej uzyskanej przez pozwanego bez podstawy prawnej - na podstawie art. 405 k.c. - w związku z niezwróceniem R. D. pożyczki na zakup samochodu osobowego na użytek własny pozwanego, z wypłaty gotówkowej dokonanej przez pozwanego z rachunku bankowego R. D. przed jej śmiercią w dniu 15.01.2021 r., co skutkowało zubożeniem masy spadkowej na dzień otwarcia spadku tj. 23 września 2021 r.;

c)  kwota 62 000 zł - z tytułu korzyści majątkowej uzyskanej przez pozwanego bez podstawy prawnej - na podstawie art. 405 k.c. w zw. z art. 406 k.c. - w związku bezprawnym dokonaniem, po śmierci R. D. - w dniu 28.11.2022 r. sprzedaży, na aukcji internetowej prowadzonej przez (...) S.A. w M., następujących przedmiotów (dzieł sztuki malarskiej) wchodzących w skład masy spadkowej po R. D.:

⚫

obraz autorstwa W. K. U.- kwota uzyskana ze sprzedaży 48 000 zł;

⚫

obraz autorstwa J. K. G. - kwota uzyskana ze sprzedaży 14 000 zł.

co skutkowało zubożeniem masy spadkowej na dzień 8 września 2022 r. - wydania przez Sąd Rejonowy dla Warszawy - Mokotowa w Warszawie Wydział I Cywilny, sygn. akt I Ns 920/21 postanowienia o stwierdzeniu nabycia przez powódkę w całości spadku po R. D., które stało się prawomocne w dniu 16 września 2022 r.

Ponadto powódka wniosła o zasądzenie od pozwanego na jej rzecz zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu pozwu wskazała, iż nabyła ona w całości spadek z dobrodziejstwem inwentarza po zmarłej mamie - R. D.. Spadkodawczyni udzieliła synowi R. D. pełnomocnictwa do zarządu całym swoim majątkiem ruchomym i nieruchomym w formie aktu notarialnego. Zdaniem powódki działania pozwanego jako pełnomocnika naruszyły interes spadkodawczyni powodując uszczuplenie jej osobistego majątku, podczas gdy pozwany uzyskał realną korzyść majątkową polegającą na zwiększeniu aktywów w jego osobistym majątku. Po stronie powódki powstało zaś zubożenie rozumiane jako poniesienie uszczerbku majątkowego w postaci nieuzyskania środków finansowych i przedmiotów wchodzących do masy spadkowej, będąc jedynym spadkobiercą R. D..

(pozew - k. 3-17)

W odpowiedzi na pozew z dnia 9 sierpnia 2023 r., pozwany R. D. wniósł o oddalenie powództwa w całości.

Pozwany w uzasadnieniu wskazał, iż był ze swoją zmarłą matką w bardzo dobrych relacjach, opiekował się nią, a także pomagała mu ona finansowo. Podniósł, iż matka darowała mu wszystkie obrazy tj. obraz autorstwa J. K. „(...) oraz W. K. „(...). Obrazy te były mu darowane razem z mieszkaniem przy ul. (...) i pozwany zakwestionował jakoby matka kiedykolwiek zwracała się do niego o zwrot tych obrazów. Podobna sytuacja odnosiła się do kwot pieniężnych darowanych przez matkę. Suma 50 000 zł została darowana na samochód i nigdy nie była pożyczką, a kwoty podjęte z konta przez pozwanego były wypłacane zgodnie z intencją matki pozwanego. Ponadto pozwany zakwestionował zmianę pełnomocnictwa z lipca 2021 r., gdyż jego zdaniem matka nie miała już świadomości do dokonywania takich czynności.

(odpowiedź na pozew - k. 197-200)

Do czasu zamknięcia rozprawy stanowiska stron nie uległy dalszej zmianie.

(protokół z rozprawy – k. 433)

Sąd Okręgowy ustalił następujący stan faktyczny:

R. D. (ur. w (...) r.) miała dwoje dzieci: córkę G. i syna R.. Oboje bardzo kochała, traktowała dzieci jednakowo, ale do syna miała słabość. Córka od wielu lat przebywała za granicą, zaś syn mieszkał ze swoją żoną i córką nieopodal – przy tej samej ulicy -ich kontakty siłą rzeczy były częstsze. W dniu 14 maja 2012 r. R. D. w drodze umowy darowizny przeniosła własność swojego lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. (...) w W. wraz z prawami związanymi z jego własnością na syna R. D. (par. 2). Wartość darowizny została określona na kwotę 800 000 zł (par. 4). Sama wówczas zamieszkała w mniejszym mieszkaniu przy ul. (...). (...).

(umowa darowizny – k. 42-44, zeznania stron)

W dniu 29 maja 2019 r. R. D. przed notariuszem J. B.udzieliła swojemu synowi R. D. za nr Rep A. pełnomocnictwa do:

1) zarządu całym jej majątkiem ruchomym i nieruchomym, położonym na terytorium RP;

2) nabywania na jej rzecz, w całości jak również w udziałach, ruchomości i nieruchomości, prawa użytkowania wieczystego gruntu zabudowanego i niezabudowanego, spółdzielczych własnościowych praw do lokali – położonych na terytorium RP – pod dowolnym tytułem prawnym odpłatnym, jak i nieodpłatnym;

3) zbywania w całości jak również w udziałach, ruchomości i nieruchomości, prawa użytkowania wieczystego gruntu zabudowanego i niezabudowanego, spółdzielczych własnościowych praw do lokali – położonych na terytorium RP – pod dowolnym tytułem prawnym odpłatnym, jak i nieodpłatnym;

4) dokonywania wszelkich czynności prawnych i faktycznych związanych z wydaniem oraz objęciem w posiadanie przedmiotów zawieranych umów;

5) zawierania, zmiany i rozwiązywania wszelkich umów przedwstępnych, zobowiązujących (w tym warunkowych) oraz przenoszących prawa w wykonaniu zobowiązań wynikających z powyższych umów;

6) wpłacania, odbioru i kwitowania z odbioru wszelkich należności, w tym dowolnego wskazywania rachunków bankowych, na które winny one być płatne;

7) ustanawiania tytułów egzekucyjnych na podstawie art. 777 § 1 pkt 4) lub 5) Kodeksu postępowania cywilnego;

8) ustanawiania dowolnych ograniczonych praw rzeczowych, w tym hipotek;

9) ustalania w zawieranych umowach dodatkowych postanowień umownych, takich jak: zadatek, zaliczka, kara umowna, odstępne, umowne prawo odstąpienia;

10 ) zawierania, zmiany i rozwiązywania wszelkich umów z dostawcami mediów i usług telekomunikacyjnych;

11) reprezentowania jej wobec spółdzielni mieszkaniowych i wspólnot mieszkaniowych, w tym także udziału w zebraniach wspólnot mieszkaniowych i wykonywania na tych zebraniach prawa głosu;

12) wpłat i wypłat z kont bankowych bez ograniczeń kwotowych, łącznie z likwidacją kont, przelewów bez ograniczeń na dowolne rachunki własne i do innych banków, zakładania i likwidowania lokat, przewalutowania, wszelkich zleceń oraz innych operacji bankowych dotyczących wszelkich kont bankowych, w tym między innymi w spółce pod firmą Bank (...) Spółka Akcyjna z siedzibą w W.;

13) reprezentowania jej przed organami podatkowymi, w tym składania deklaracji podatkowych oraz wyjednywania wszelkich zaświadczeń,

14) reprezentowania jej w zakresie wszelkich spraw finansowych;

15) reprezentowania jej przed wszystkimi sądami - we wszelkich sprawach spadkowych poI. S. (…);

16) reprezentowania jej przed sądami wieczystoksięgowymi w zakresie składania wniosków wieczystoksięgowych i wszelkich środków odwoławczych, urzędami skarbowymi (w zakresie uzyskiwania wszelkich dokumentów oraz składania wszelkich wniosków i deklaracji podatkowych), osobami prawnymi i fizycznymi, organami administracji, do składania oświadczeń wiedzy i woli, do składania i odbioru dokumentów (w tym wypisów aktów notarialnych), odbioru wszelkiej korespondencji zarówno zwykłej jak i poleconej (w tym sądowej i z Urzędów Skarbowych), a także do wszelkich innych czynności, jakie okażą się niezbędne celem realizacji niniejszego pełnomocnictwa.

Zgodnie z § 2 ust. 2 w/ w aktu R. D. oświadczyła, że pełnomocnik uprawniony jest do dokonywania wszelkich czynności na warunkach i z osobami według swojego uznania, może być także drugą stroną czynności jakich będzie dokonywać w imieniu i na rzecz Mocodawcy, jak również może reprezentować pozostałe strony czynności jakich będzie dokonywać w imieniu i na rzecz Mocodawcy.

(pełnomocnictwo – k. 45-47)

R. D. była od wielu lat właścicielką (znajdujących się od kilku pokoleń w rodzinie) obrazów autorstwa J. K. pt. „(...)” oraz W. K. pt. „(...)”, a także J. M. „(...)” i S. F. pt. (...). Obrazy przez lata wisiały w miejscu zamieszkania R. D. w lokalu przy ul. (...). Gdy mieszkanie to zostało darowane synowi R. D., obrazy trafiły jakiś czas późnej do nowego lokum R. D. - do jej mieszkania przy ul. (...). (...). Po kilku latach na czas trwania w tym lokalu remontu obrazy ponownie zostały przeniesione do mieszkania R. D. przy ul. (...), gdyż tam te cenne działa sztuki były bardziej bezpieczne niż wśród robotników remontujących mniejszy lokal przy ul. (...). Po zakończeniu remontu R. D. nie zwrócił obrazów matce, która była coraz bardziej chora i zamieszkała z córką na B.. Sprawa obrazów zeszła tymczasowo na dalszy plan. Obrazy pozostawały u R. D. do czasu oddania ich na aukcję już po śmierci matki.

(zeznania świadków: I. W. – k. 314-317, M. D. – k. 358v-361, S. B.– k. 362v-363v, zeznania pozwanegoR. D. k. 425v-429v, 431-433, zeznania powódki k. 414 i nast.)

Pierwsze wyraźne objawy choroby R. D. pojawiły się w sierpniu 2020 r. Wkrótce potem została ona poddana diagnostyce medycznej, w wyniku której rozpoznano u niej nowotwór mózgu. W związku z tym przeszła operację. W początkowym okresie choroby R. D.uczestniczył w organizowaniu pomocy medycznej dla matki. Po zabiegu R. powróciła do domu, a następnie kontynuowała leczenie onkologiczne, w tym radioterapię i chemioterapię. Córka G. D. wróciła jesienią 2020 r. z U. do W.z powodu choroby matki. Od marca 2021 r. R. D. zamieszkała u córki G. D. w jej mieszkaniu w dzielnicy B., które kupiła matka ze swoich oszczędności. Było to podyktowane koniecznością opieki nad coraz ciężej chorą mamą. W opiekę nad matką zaangażowani byli początkowo zarówno córka, jak i syn, a także siostra i (czasem) opiekunka. Potem pomiędzy rodzeństwem doszło do konfliktu i R. D. coraz rzadziej odwiedzał matkę w mieszkaniu skonfliktowanej z nim siostry. W lipcu i sierpniu 2021 r. następowało to sporadycznie, a w ostatnich kilku tygodniach życia R. D. wizyty „urwały się” w ogóle. Początkowo stan psychiczny R. D. był stabilny, a kontakt z nią pozostawał zachowany na dobrym poziomie. Później kontakt ów – w miarę postępów choroby – bywał czasami ograniczony. Wraz z rozwojem choroby stan zdrowia R. D. pogarszał się stopniowo coraz bardziej. Była objęta opieką hospicjum domowego finansowaną w ramach NFZ. W trakcie wizyt lekarskich odpowiadała na pytania i nawiązywała kontakt adekwatny do swojego stanu zdrowia. W ostatnim okresie życia R. była osobą schorowaną i wymagającą stałej pomocy. Komunię wnuczki w maju 2021 r. spędziła na wózku inwalidzkim.

(zeznania świadków: I. W. – k. 314-317, M. D.– 358v-361, A. M.– k. 361-362, G. P.– k. 362-362v, zeznania powódki – k. 414-419, zeznania pozwanego – k. 425v-429v, 431, 433)

Do czasu ujawnienia się choroby R. D. utrzymywała z obojgiem dzieci kontakty, chociaż z córką znacznie rzadsze, z uwagi na jej zamieszkiwanie w U.. Relacje rodzinne w tym czasie miały charakter poprawny i typowy. R. pozostawała również w stałym kontakcie ze swoją siostrą I.. W ostatnim okresie życia R. dysponowała zgromadzonymi oszczędnościami na koncie bankowym oraz lokalem przy ul. (...). Z jej środków zakupiono też dla córki lokal na B., w którym razem zamieszkały. W rodzinie istniało przekonanie, że R. D. chciała zabezpieczyć swoje dzieci w podobny sposób: większe mieszkanie zostało darowane synowi R. w 2012 r., zaś dwa mniejsze miały zostać dla córki – G..

(zeznania świadków:I. W. – k. 314-317, M. D.– 358v-361, S. B.– k. 362v-363v, zeznania powódki – k. 414-419, zeznania pozwanego – k. 425v-429v, 431, 433)

R. D. w okresie od 15 stycznia 2021 r. do 24 czerwca 2021 r. dokonywał (jako pełnomocnik) wypłat gotówkowych z rachunku bankowego R. D. prowadzonego w Banku (...) w łącznej kwocie 126 491,71 zł, w tym:

- 20 000 zł wypłacone 15 stycznia 2021 r.;

- 30 000 zł wypłacone 15 stycznia 2021 r.;

- 2 000 zł wypłacone 10 lutego 2021 r.;

- 3 191,71 zł wypłacone 22 lutego 2021 r.;

- 25 000 zł wypłacone 17 marca 2021 r.;

- 3 000 zł wypłacone 6 kwietnia 2021 r.;

- 500 zł wypłacone 19 kwietnia 2021 r.;

- 15 000 zł wypłacone 20 kwietnia 2021 r.;

- 20 000 zł wypłacone 28 kwietnia 2021 r.;

- 6 400 zł wypłacone 29 kwietnia 2021 r.;

- 500 zł wypłacone 12 maja 2021 r.;

- 300 zł wypłacone 19 maja 2021 r.;

- 600 zł wypłacone 24 czerwca 2021 r.

(historia operacji na rachunku bankowym za okres od 1 stycznia 2021 r. do 13 października 2021 r. – k. 48-51, potwierdzenie wypłaty gotówkowej w dniu 15 stycznia 2021 r. – k. 52, zeznanie pozwanego)

Wypłaty gotówkowe z 15 stycznia 2021 r. w kwocie 20 000 zł i 30 000 zł stanowiły pożyczkę gotówkową udzieloną przez R. D. na rzecz R. D. na zakup samochodu osobowego. Notatka była przechowywana w mieszkaniu R. D., w miejscu ogólnodostępnym. R. D. miał zwrócić pieniądze matce R. D., gdy rozliczy kredyt.

(dokument prywatny sporządzony na kopercie – adnotacja – k. 58, zeznania świadka I. W. – k. 314-317, zeznania powódki – k. 414-419)

Środki z konta wypłacał na przestrzeni kilku miesięcy R. D. na podstawie pełnomocnictwa. Przeznaczał je częściowo na zakupy dla mamy, np. nabył materac. Gdy rozpoczął budowę domu, około 50 000 zł zostało przeznaczone na tę inwestycję, której właścicielami jest R. D. i jego żona. Nie zgłaszał do Urzędu Skarbowego darowizny środków pieniężnych.

(zeznania pozwanego – k. 425v-429v, 431, 433)

W dniu 13 lipca 2021 r. R. D. przed notariuszem oświadczyła, że odwołuje pełnomocnictwo udzielone R. D. i ustanowiła pełnomocnikiem córkę G. D.. Na koncie R. D. było wcześniej (w 2020 r.) powyżej 100 000 zł, zaś gdy G. D. przejęła konto zostało 10 000 zł.

(oświadczenie o odwołaniu pełnomocnictwa oraz pełnomocnictwo – k. 64-65v)

W dniu 23 września 2021 r. po ciężkiej chorobie zmarła R. D..

(okoliczność bezsporna, nadto postanowienie k. 40).

W dniu 28 października 2021 r. (...) spółka akcyjna w W. (jako komisant) i R. D. (jako komitent) zawarli umowy komisu, w których komitent zlecił (...) sprzedaż obiektu:

- autora J. K. pt. „(...)” za cenę sprzedaży w wysokości 14 000 zł, (na rzecz komitenta wypłacono 11 480 w dniu 14 grudnia 2021 r.;

- autora W. K. pt. „(...)” za cenę sprzedaży w wysokości 48 000 zł (na rzecz komitenta wypłacono 39 360 zł), umowa nr (...) - kwota została wypłacona 14 grudnia 2021 r.;

- autora J. M.pt. „(...)” – obraz nie został sprzedany (umowa nr (...)).

(umowy komisu wraz z rozliczeniami – k. 344-351)

Postanowieniem z dnia 22 maja 2022 r. umorzono dochodzenie w sprawie przywłaszczenia mienia w postaci w/w obrazów. W uzasadnieniu postanowienia wskazano wówczas, że postępowanie spadkowe pozostaje w toku i nie można jednoznacznie przyjąć, kto jest właścicielem tych obrazów.

(postanowienie k . 70-71, postanowienie z dnia 19 grudnia 2022 r. o utrzymaniu w mocy postanowienia z dnia 20 maja 2022 r. – k. 73).

Postanowieniem z 8 września 2022 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie Wydział I Cywilny, pod sygn. akt I Ns 920/21 stwierdził, że spadek po R. D. nabyła w całości z dobrodziejstwem inwentarza jej córka G. D., na podstawie testamentu notarialnego z dna 23 maja 2012 r., otwartego i ogłoszonego w Sądzie Rejonowym dla Warszawy-Mokotowa w Warszawie. Postanowienie stało się prawomocne w dniu 16 września 2022 r. R. D. nie kwestionował ważności testamentu, przyłączył się do wniosku o stwierdzenie nabycia spadku na siostrę na podstawie testamentu.

(postanowienie – k. 40-41, protokół z rozprawy I Ns 920/21 z 8 września 2022 r. – k. 257-258, protokół ogłoszenia testamentu k. 259)

W piśmie z 13 września 2024 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego W.wskazał, iż w okresie od 2021 r. R. D. nie złożył w w/w Urzędzie żadnych zgłoszeń SD-Z2 (formularz służący do zgłoszenia nabycia majątku - spadku lub darowizny).

(pismo– k. 341)

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie złożonych do akt sprawy i przywołanych powyżej dokumentów. Dowody z dokumentów Sąd uznał za całkowicie wiarygodne. Żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności bądź prawdziwości treści w nich zawartych. Dodać należy, że dokumenty te tworzyły spójny obraz stanu faktycznego i posłużyły do dokonania powyższych ustaleń.

Z większą ostrożnością Sąd podszedł natomiast do oceny zeznań przesłuchanych w niniejszej sprawie świadków, którzy byli członkami najbliższej rodziny stron. Odnośnie relacji G. i R. D.z matką R. D., to zważyć należy, iż każdy ze świadków wskazywał, że utrzymywali oni z matką przez lata dobre stosunki, w trakcie choroby odwiedzali ją, przygotowywali posiłki, dokonywali potrzebnych zakupów, dopiero w końcowej fazie życia matki syn zaczął ją rzadziej odwiedzać, po tym jak zamieszkała u córki, z którą był skonfliktowany.

Zeznania świadków w znacznym zakresie zgodne są co do tego, że w ostatnim okresie życia R. D. wymagała stałej opieki, którą w przeważającej mierze sprawowała powódka, z uwagi na swój konflikt z pozwanym. Okoliczność ta znajduje potwierdzenie zarówno w zeznaniach świadka I. W., M. D., G. P., jak też zeznań stron powodowej i pozwanej i w tym zakresie Sąd dał wiarę zeznaniom świadków.

Istotne rozbieżności w zeznaniach świadków i stron dotyczą natomiast charakteru środków pieniężnych przekazywanych przez R. D. synowi oraz okoliczności ich przekazania. Powódka twierdziła, że co najmniej część środków – w tym kwota 50 000 zł – została przekazana pozwanemu jako pożyczka, którą zobowiązał się zwrócić po uzyskaniu kredytu związanego z prowadzonymi inwestycjami. Wskazywała również na sporządzoną przez R. D.odręczną notatkę dokumentującą przekazanie tej kwoty. Relacja ta znajduje częściowe potwierdzenie w zeznaniach świadka I. W., która słyszała rozmowę między stronami dotyczącą zwrotu pieniędzy oraz deklarację pozwanego, że rozliczy się z otrzymanych środków po uzyskaniu kredytu.

Świadkowie A. M., G. P. O. N. i S. B.nic nie zeznali o darowiznach pieniężnych na rzecz pozwanego, bo nie dysponowali wiedzą w tym zakresie. Tylko świadek M. D. – żona pozwanego - wskazywała, że jej mąż dostawał od mamy pieniądze na inwestycje, ale dokładnych kwot nie pamięta. Dodała, że to mogło być 100 000 zł „plus minus” (k. 359). Świadek podkreślała przy tym, że R. D. nie wspominała o konieczności ich zwrotu.

Z ostrożnością jednak Sąd podszedł do zeznań świadka M. D. (k. 358v-361), będącej żoną powoda. Świadek pozostaje w bliskiej relacji rodzinnej z pozwanym, co w sposób naturalny może wpływać na sposób przedstawiania przez nią okoliczności sprawy. Jej zeznania w części dotyczącej relacji rodzinnych oraz przekazywania przez R. środków pieniężnych synowi zmierzały do przedstawienia tych zdarzeń w sposób korzystny dla pozwanego, w szczególności poprzez próbę wykazania, że przekazywane środki miały charakter darowizn. Ponadto zeznania świadka w tej części nie znalazły potwierdzenia w pozostałym materiale dowodowym, w szczególności w relacjach innych świadków czy w jakiejkolwiek dokumentacji pisemnej.

Z kolei w odniesieniu do kwestii obrazów zeznania świadków są w znacznej mierze zgodne co do faktu, że znajdowały się one pierwotnie w mieszkaniu darowanym na rzecz R. D. przy ul. (...), następnie przez dłuższy czas wisiały w drugim mieszkaniu R. D., a później zostały ponownie przeniesione – z uwagi na remont- do lokalu zajmowanego przez pozwanego. Jednocześnie żaden ze świadków nie wskazał jednoznacznie, aby R. D. formalnie przekazała obrazy synowi, przeczy temu także wprost treść aktu notarialnego obejmującego darowiznę lokalu, w którym nie m żadnej wzmianki o darowaniu wyposażenia tego lokalu, zwłaszcza cennych dzieł sztuki ( co sąd rozwinie w dalszej części uzasadnienia).

Sąd oceniał te rozbieżności z uwzględnieniem relacji rodzinnych łączących poszczególnych świadków ze stronami postępowania oraz zakresu ich bezpośredniej wiedzy o opisywanych zdarzeniach.

Wobec powyższego za wiarygodne Sąd uznał zeznania świadka A. M.(k. 361-362). Świadek wypowiadała się wyłącznie w zakresie wynikającym z pełnionej funkcji zawodowej, wskazując na stan zdrowia pacjentki oraz sposób jej funkcjonowania w okresie objęcia opieką. Jej zeznania były rzeczowe, pozbawione elementów ocennych, ponadto świadek nie pozostawał w związku osobistym z którąkolwiek ze stron postępowania, co dodatkowo wzmacnia wiarygodność jego zeznań.

Sąd dał również wiarę zeznaniom świadka G. P. (k. 362-362v) – w zakresie, w jakim opisywała ona warunki sprawowanej opieki nad R. oraz swoją rolę w jej sprawowaniu. Świadek wskazała, że odwiedzała R. kilka razy w tygodniu oraz utrzymywała kontakt telefoniczny z pozwanym w sprawach dotyczących opieki nad jego matką. Jej zeznania były rzeczowe i odnosiły się do okoliczności, które świadek mogła bezpośrednio obserwować. Sąd miał jednak na uwadze, że zakres wiedzy świadka o relacjach rodzinnych stron był ograniczony i wynikał głównie z krótkotrwałych wizyt w miejscu zamieszkania R..

Zeznania świadka O. N. (k. 318) były przekonujące i dotyczyły okoliczności o charakterze obiektywnym, związanych z kwestią przekazania obrazów w ramach umowy komisu i w tym zakresie sąd dał im wiarę.

Za wiarygodne w przeważającej części Sąd uznał zeznania świadka I. W. (k. 314-317), siostry zmarłej R. D.. Świadek pozostawała w stałym kontakcie z siostrą, a jej wiedza o relacjach rodzinnych oraz sytuacji zdrowotnej R. pochodziła zarówno z bezpośrednich rozmów z siostrą, jak i z obserwacji kontaktów między członkami rodziny. Zeznania świadka były rzeczowe, wyważone i pozbawione wyraźnej tendencji do faworyzowania którejkolwiek ze stron. W ocenie Sądu zeznania te były spójne i korespondowały z pozostałym materiałem dowodowym, w szczególności w zakresie przebiegu choroby R. oraz rozmów dotyczących środków pieniężnych przekazanych pozwanemu.

Sąd uznał, iż zeznania świadka S. B.(k. 362v-363v) mają ograniczoną wartość dowodową w zakresie rzeczywistych ustaleń dotyczących obrazów. Wiedza świadka w tym zakresie ma bowiem charakter pośredni i pochodzi wyłącznie z relacji pozwanego, a nie z własnych obserwacji czy bezpośredniego udziału w zdarzeniach.

Przechodząc zaś do oceny dowodu z przesłuchania stron Sąd uznał za wiarygodne zeznania powódki G. D. (k. 414-419) w zakresie dotyczącym przebiegu choroby R. D., organizacji opieki nad nią oraz codziennego funkcjonowania w okresie choroby. W tym zakresie zeznania powódki znajdowały potwierdzenie w relacjach świadków oraz w dokumentacji medycznej dotyczącej leczenia R.. Jednocześnie Sąd miał na uwadze, że powódka pozostaje bezpośrednio zainteresowana wynikiem postępowania, co uzasadniało dokonanie oceny jej zeznań z należytą ostrożnością, zwłaszcza w zakresie dotyczącym charakteru przekazanych pozwanemu środków pieniężnych. Jednak jej relacja znajdowała potwierdzenie w zeznaniach świadka I. W. oraz w sporządzonej przez R. D. odręcznej notatce dokumentującej przekazanie kwoty 50 000 zł (k. 58). Poza tym pozwany wcale nie zaprzeczał, że wypłacił wszystkie kwoty, które wynikały z historii rachunku złożonej do akt sprawy, usiłował jedynie wywieść, że otrzymał je w darowiźnie (co sąd szerzej omówi w dalszej części uzasadnienia).

Zeznania pozwanego R. D. (k. 425v-429v, 431-433) Sąd uznał za wiarygodne zatem jedynie w tej części, w jakiej dotyczyły one ogólnych relacji rodzinnych oraz jego udziału w opiece nad matką. Natomiast w zakresie, w jakim pozwany twierdził, że przekazane mu przez matkę środki pieniężne i obrazy stanowiły darowizny, Sąd podszedł do relacji z dużą ostrożnością, gdyż twierdzenia pozwanego nie znalazły potwierdzenia w materiale dowodowym, w tym w zeznaniach żadnego ze świadków, poza własną żoną, która (jak już wspominano wyżej) siłą rzeczy była zainteresowana, żeby pomóc mężowi swoimi zeznaniami. Pozwany nie przedstawił dokumentów potwierdzających ponoszenie przez niego wydatków na leczenie, rehabilitację czy też inne koszty związane z leczeniem matki.

W ocenie Sądu zgromadzony materiał dowodowy, rozpatrywany łącznie i we wzajemnym powiązaniu, pozwolił na dokonanie powyższych ustaleń faktycznych w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy.

Sąd Okręgowy zważył co następuje:

Powództwo zasługiwało na uwzględnienie w zasadniczej części.

Podstawę materialnoprawną roszczenia, przywoływaną przez powódkę w niniejszej sprawie, stanowił art. 405 k.c., zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości.

Celem tego przepisu jest określenie skutków prawnych zdarzenia określanego jako bezpodstawne wzbogacenie, który polega na wzbogaceniu bez podstawy prawnej jednej osoby (wzbogaconego) kosztem innej osoby, czyli zubożonego. Przepis ustanawia generalną zasadę, nakładającą na osobę, która bez podstawy prawnej uzyskała korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązek wydania uzyskanej korzyści w naturze, a gdyby nie było to możliwe, obowiązek zwrotu jej wartości (por. K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1371). Regulacja ma zatem na celu przywrócenie pierwotnego stanu majątkowego zarówno po stronie wzbogaconego, jak i zubożonego (por. także bliżej W. Dubis, w: E. Gniewek, P. Machnikowski, Komentarz KC, 2017, s. 787; K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1526; P. Mostowik, w: SPP, t. 6, 2018, s. 229; P. Księżak, Bezpodstawne, 2007, s. 7).

Bezpodstawne wzbogacenie jako zdarzenie prawne stanowi samoistne źródło zobowiązania cywilnoprawnego, które określane jest jako zobowiązanie z bezpodstawnego wzbogacenia (por. przykładowo K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1371; R. Golat, Bezpodstawne, s. 7; P. Mostowik, Bezpodstawne, 2007, s. 43). Jego podstawowym skutkiem jest powstanie pomiędzy zubożonym - jako wierzycielem, a bezpodstawnie wzbogaconym - jako dłużnikiem, stosunku zobowiązaniowego, na podstawie którego wierzyciel-zubożony może domagać się od dłużnika-wzbogaconego zaspokojenia swojej wierzytelności, przez wydanie mu uzyskanej przez wzbogaconego jego kosztem i bez podstawy prawnej korzyści majątkowej (por. także R. Golat, Bezpodstawne, s. 7; K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1371).

Stronami tego stosunku zobowiązaniowego są: wzbogacony i zubożony. Wzbogaconym jest osoba, która w wyniku jakiegoś zdarzenia (niekoniecznie zależnego od woli ludzkiej) bezpodstawnie wzbogaciła się kosztem innej osoby, a zubożonym jest osoba, której kosztem wzbogacenie to nastąpiło. Podkreślić należy, że o bezpodstawnym wzbogaceniu w rozumieniu kodeksu cywilnego można mówić tylko wówczas, gdy można wskazać zarówno wzbogaconego, jak i zubożonego. Bezpodstawnym wzbogaceniem, poddanym regulacji komentowanych przepisów, nie jest sytuacja, gdy istnieje wprawdzie osoba, która w jakiś sposób została bez podstawy prawnej wzbogacona, lecz wzbogacenie to nie nastąpiło kosztem innej osoby, brak jest zatem podmiotu zubożonego. Bezpodstawne wzbogacenie jednej osoby musi zatem zawsze nastąpić kosztem innej osoby (por. K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1373).

Jak wskazuje Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 17 czerwca 2015 r. (I ACa 1781/14, Legalis), z powyższego przepisu wynikają cztery ogólne przesłanki powstania roszczenia z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (D. Fuchs, A. Malik, w: M. Habdas, M. Fras, Komentarz KC, t. 3, 2018, s. 345; K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1527). Są nimi: 1) wzbogacenie jednego podmiotu (uzyskanie korzyści majątkowej); 2) zubożenie drugiego podmiotu; 3) związek pomiędzy wzbogaceniem a zubożeniem; 4) brak podstawy prawnej dla wzbogacenia.

Podkreślić także należy, że zgodnie z trafnym poglądem prezentowanym m.in. przez Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z 6 maja 2015 r. (I ACa 315/15, Legalis) do przesłanek powstania wzbogacenia nie należy ani wiedza, ani też wola osoby wzbogaconej, ponieważ może do niego dojść nawet wbrew woli osoby, na rzecz której przysporzenie nastąpiło (por. także D. Fuchs, A. Malik, w: M. Habdas, M. Fras, Komentarz KC, t. 3, 2018, s. 347).

Ciężar dowodu wykazania okoliczności prowadzących do wyłączenia restytucji spoczywa na wzbogaconym, ponieważ to on wobec roszczenia zubożonego wywodzi ustanie obowiązku restytucyjnego (art. 6 k.c.). Wygaśnięcie obowiązku zwrotu następuje w przypadku zużycia lub utraty uzyskanej korzyści w taki sposób, który eliminuje wcześniejsze wzbogacenie accipiensa. Nie ma przy tym znaczenia źródło wyłączenia wzbogacenia, z takim jednak zastrzeżeniem, że gdy pochodzi ono od samego wzbogaconego, odnoszone jest do wymaganego w kontekście obowiązku zwrotu stanu jego świadomości. Obiektywna powinność liczenia się przez accipiensa z obowiązkiem zwrotu eliminuje bowiem możliwość skutecznego uchylenia się od obowiązku restytucyjnego.

Wzbogacony nie jest obowiązany do zwrotu korzyści lub jej wartości wyłącznie w przypadku definitywnego oraz bezproduktywnego jej zużycia lub utraty (zob. np. wyrok SN z 8 czerwca 2017 r., V CSK 563/16, LEX nr 2303442). Zwrócić należy uwagę, że nie każde – nawet w dobrej wierze – zużycie świadczenia bezpodstawnie uzyskanego powoduje wygaśnięcie obowiązku jego zwrotu. Zachodzi ono bowiem tylko wtedy, gdy zużycie korzyści nastąpiło m.in. w sposób konsumpcyjny, a więc bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu czy też innej korzyści dla majątku wzbogaconego (wyrok SN z 2 lutego 2012 r., II CSK 670/11, LEX nr 1131124; zob. też wyrok SA w Warszawie z 29 stycznia 2016 r., VI ACa 329/15, LEX nr 2016238).

W pierwszej kolejności należało się odnieść do pierwszej przesłanki tj. wzbogacenie podmiotu. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 22.1.2016 r. (VI ACa 1631/14, Legalis) wskazano słusznie, że - aby wystąpiło bezpodstawne wzbogacenie - jakaś osoba musi uzyskać jakąkolwiek korzyść, która musi być realna. Nie ma zatem prawnego znaczenia korzyść tzw. duchowa (tak K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1531; P. Księżak, Bezpodstawne, 2007, s. 61). Podzielić należy pogląd zawarty w wyr. WSA we Wrocławiu z 10.5.2017 r. (I SA/Wr 1348/16, Legalis), że skoro w art. 405 KC użyte zostało określenie "korzyść majątkowa", musi się ona dać wyliczyć w pieniądzu (por. także K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1530). Podkreślić jednak należy, że stan wzbogacenia może polegać nie tylko na zwiększeniu aktywów bezpodstawnie wzbogaconego, ale również - jak wskazuje SN w wyr. z 10.8.2006 r. (V CSK 237/06, OSG 2007, Nr 2, poz. 19) - na zmniejszeniu pasywów, a więc zaoszczędzeniu wydatków, które wzbogacony musiałby ponieść dla zapewnienia sobie możliwości korzystania z cudzego uprawnienia zgodnie z obowiązującym porządkiem prawnym i uznawanymi zasadami (por. także P. Mostowik, Bezpodstawne, 2007, s. 57; K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1373; W. Dubis, w: E. Gniewek, P. Machnikowski, Komentarz KC, 2017, s. 786; E. Łętowska, Bezpodstawne, s. 66; P. Księżak, Bezpodstawne, 2007, s. 62; zob. także szczegółowe rozważania, które prowadzi K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1531 i n.). Przez korzyść majątkową należy rozumieć wszelkie przypadki polepszenia sytuacji ekonomicznej wzbogaconego (por. także P. Mostowik, Bezpodstawne, 2007, s. 56). Wzbogaceniem w rozumieniu art. 405 KC może być zatem również samo zmniejszenie ciążących na danej osobie długów. Przykładowo, jak wskazuje SN w wyr. z 25.11.2015 r. (IV CSK 29/15, MoPrBank 2016, Nr 11, s. 53) - jeżeli osoba trzecia spłaciła cudzy dług w błędnym przekonaniu, że jest do tego zobowiązana na podstawie łączącej ją z dłużnikiem umowy o spłacie jego długów, to dłużnik ten jest bezpodstawnie wzbogaconym (P. Horosz [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 4, 2024, art. 405).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy stwierdzić, iż po stronie pozwanego doszło do uzyskania korzyści majątkowej. Z materiału dowodowego wynika, że pozwany – działając jako pełnomocnik R. D.do jej rachunku bankowego – dokonał w okresie od 15 stycznia 2021 r. do 24 czerwca 2021 r. wypłat środków pieniężnych w łącznej kwocie 126 491,71 zł. Kwota ta obejmowała w szczególności wypłaty gotówkowe z dnia 15 stycznia 2021 r. w wysokości 30 000 zł oraz 20 000 zł, które zostały przekazane pozwanemu na zakup samochodu osobowego do jego prywatnego użytku. Okoliczność przekazania tych środków została odnotowana przez R. D.w sporządzonej przez nią odręcznej adnotacji na kopercie, w której wprost wskazała na przekazanie synowi kwoty 50 000 zł, określając to mianem”pożyczki”. Co istotne, notatka ta nie była kwestionowana przez pozwanego w toku procesu pod względem autentyczności pisma.

Pozwany nie kwestionował również samego faktu dysponowania środkami pieniężnymi pochodzącymi z rachunku bankowego matki, twierdził jednak, że zostały mu one przez nią darowane bądź przeznaczone na jej potrzeby. W toku procesu podnosił, że w trakcie spotkania z matką R. przy powódce i żonie M. padła informacja ze strony matki, że pieniądze te otrzymał w ramach darowizny. Jednak – co znamienne - M. D.w trakcie swojego przesłuchania w charakterze świadka nie potwierdziła informacji o takiej deklaracji na spotkaniu. Ponadto, nie potwierdził tego żaden inny świadek zgłoszony przez pozwanego. Czterech świadków nic nie zeznało o jakichkolwiek darowiznach pieniędzy ze strony matki na rzecz pozwanego. Twierdzenia powódki w tym zakresie – o braku woli bezzwrotnego darowania tych środków - potwierdziła natomiast świadek I. W.. Zeznała miedzy innymi, że pozwany mówił, że rozliczy te pieniądze jak dostanie kredyt, że „siostra mówiła, że czeka na pieniądze”.

Pozwany dość lakonicznie podnosił również, iż pozostałe środki wypłacane przez niego z rachunku bankowego matki były przeznaczone na opiekę nad R.. Jednak tego rodzaju zaprzeczenia nie mogły wywołać skutków zważywszy na ogólnikowy charakter i nieuzasadnione zaprzeczenia, poza tym nie znalazły potwierdzenia w złożonych do akt rachunkach (aż na kwotę wskazywaną w pozwie). Jak wyjaśnił bowiem Sąd Najwyższy między innymi w wyroku z 9 lipca 2009 roku III CSK 341/08: "Fakty i dowody związane z konkretnymi okolicznościami, z którymi się pozwany nie zgadza powinien on wskazać, jeśli ma to służyć obronie jego racji powinien się on ustosunkować do twierdzeń strony powodowej". W niniejszej sprawie pozwany zaniechał takiego odniesienia się, wskazania dokumentacji, która mogłaby potwierdzać jego tezy o przekazaniu tych pieniędzy na potrzeby matki. Nie ulega natomiast wątpliwości, że pozwany wpłacał środki z rachunku bankowego. Wobec powyższego, wywody pozwanego dotyczące dokonywania darowizn na jego rzecz, Sąd uznał za nieudowodnione.

Korzyść majątkowa po stronie pozwanego powstała również w związku z rozporządzeniem obrazami stanowiącymi własność R. D.. Na wyposażeniu mieszkania darowanego poprzez umowę darowizny z dnia 14 maja 2012 r. R. znajdowały się cztery obrazy: (...) – J. M., (...) – W. K., (...) – J. K., (...) – S. F.. Po przeprowadzce R. D. do pobliskiego mieszkania przy ul. (...). 2 obrazy te zostały przeniesione i pozostawały tam aż do czasu remontu tego mieszkania. R. D. była bardzo przywiązana do tych obrazów.

Należy podkreślić, iż z materiału dowodowego w ogóle nie wynika, aby R. D. w sposób jednoznaczny rozporządziła obrazami na rzecz pozwanego w formie darowizny. Nie do obrony są twierdzenia, że stało się to niejako przy okazji darowizny lokalu, tzn. że darowano go z całym wyposażeniem. Nie potwierdza tego treść aktu notarialnego. Ponadto – jak wynika z zeznań świadków - w rodzinie nie prowadzono rozmów dotyczących formalnego przekazania obrazów ani ustalenia, czy pozwany ma nimi dysponować. Przenoszenie obrazów pomiędzy mieszkaniami miało charakter organizacyjny, techniczny i było związane z bieżącym korzystaniem z lokali. Obrazy ostatecznie znalazły się (na skutek remontu, choroby matki i jej wyprowadzki do córki) w posiadaniu pozwanego, przy czym – jak wynika z zeznań powódki – dwa z nich są obecnie u niej (zwrócone z domu aukcyjnego po interwencji policji), natomiast dwa obrazy zostały sprzedane przez pozwanego, pomimo że to nie on nabył spadek po matce. Kwota jaką otrzymał pozwany w ramach licytacji wynosiła 39 360 zł za obraz „(...)” i 11 480 zł za obraz „(...)”. Należy więc uznać, iż pozwany uzyskał korzyść(wzbogacenie) kosztem powódki poprzez sprzedaż dwóch obrazów, które przypadły jej w spadku, w łącznej wysokości 50 840 zł.

Drugą przesłanką odpowiedzialności z art. 405 k.c. jest zubożenie innego podmiotu.
„Przesłankę zubożenia rozumieć należy jako poniesienie przez określony podmiot jakiegoś uszczerbku majątkowego (por. P. Mostowik, Bezpodstawne, 2007, s. 57; K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1373; K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1533). Warto przytoczyć wyr. SA w Poznaniu z 3.6.2015 r. (I ACa 209/15, Legalis), w myśl którego zubożenie może przejawiać się nie tylko w wydatkowanych na inwestycję środkach pieniężnych, lecz także w powstałych w związku z tym zobowiązaniach, które czynią powodów dłużnikami wobec osób trzecich (por. także D. Fuchs, A. Malik, w: M. Habdas, M. Fras, Komentarz KC, t. 3, 2018, s. 346). Może ono zatem polegać nie tylko na zmniejszeniu aktywów zubożonego, ale również na zwiększeniu jego pasywów (P. Księżak, Bezpodstawne, 2005, s. 714; K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1373; K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1533). Rozmiar zubożenia nie musi przy tym pokrywać się z rozmiarem bezpodstawnego wzbogacenia, lecz może być od niego większy (E. Łętowska, Bezpodstawne, s. 72)." P. Horosz [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 4, 2024, art. 405.

W niniejszej sprawie zubożenie nastąpiło w majątku powódki jako spadkobierczyni R. D.. W wyniku dokonanych przez pozwanego wypłat z rachunku bankowego „stopniały” w znacznej części oszczędności R. D. zgromadzone na rachunku bankowym. W szczególności – jak wynika z historii rachunku - środki w łącznej kwocie 126 491,71 zł zostały wypłacone przez pozwanego jeszcze za życia matki i przeznaczone w zasadzie na jego potrzeby, w tym na zakup samochodu oraz inwestycję związaną z nabyciem działki, co potwierdzają jego własne zeznania. Tezy o darowaniu tych środków lub przeznaczeniu w jakiejś skonkretyzowanej części na potrzeby matki – nie znalazły potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym. Okoliczności sprawy wskazują, że działania te doprowadziły do istotnego uszczuplenia majątku spadkodawczyni, co przełożyło się na zubożenie powódki jako jej jedynej spadkobierczyni. Przypomnieć warto, że pozwany nie kwestionował woli matki ujawnionej w testamencie w toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku. Natomiast sprzedaż obrazów należących do matki nastąpiła już po jej śmierci i wprost prowadziła do zubożenia powódki jako spadkobierczyni.

Po śmierci R. D. powódka, jako jej jedyna spadkobierczyni, wstąpiła bowiem na mocy postanowienia sądu w ogół praw i obowiązków majątkowych spadkodawczyni nabywając cały majątek R. D..

„Podkreślić należy, że - jak wskazuje SA w Łodzi w wyr. z 9.6.2016 r. (I ACa 1754/15, Legalis) - ta przesłanka bezpodstawnego wzbogacenia nie ma charakteru związku przyczynowo-skutkowego między zubożeniem a wzbogaceniem różnych podmiotów, ponieważ co prawda zubożenie i wzbogacenie następują jednocześnie na skutek tej samej przyczyny, ale jest to jedynie koincydencja między zubożeniem a wzbogaceniem, a nie związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy nimi (por. także K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1373; K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1534). Wzbogacenie jednej osoby nie jest przyczyną zubożenia drugiej osoby, a zubożenie nie jest skutkiem wzbogacenia. Zubożenie i wzbogacenie nie pozostają zatem w przypadku bezpodstawnego wzbogacenia w związku przyczynowo-skutkowym, lecz łączy je jedynie wspólna przyczyna - są one zatem następstwem tego samego zdarzenia (por. przykładowo P. Mostowik, Bezpodstawne, 2007, s. 59; K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1373; W. Dubis, w: E. Gniewek, P. Machnikowski, Komentarz KC, 2017, s. 786; T. Sokołowski, w: A. Kidyba, Komentarz KC, t. 3, cz. 1, 2014, s. 344)." P. Horosz [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 4, 2024, art. 405.

Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, iż zachodzi bezpośredni związek pomiędzy wzbogaceniem pozwanego a zubożeniem majątku R. D.. Środki pieniężne, które znalazły się w dyspozycji pozwanego, pochodziły bezpośrednio z rachunku bankowego spadkodawczyni. Podobnie korzyść majątkowa wynikająca ze sprzedaży obrazów powstała kosztem majątku R. D., która była ich właścicielką. Wzbogacenie pozwanego pozostaje więc niewątpliwie w bezpośrednim związku z uszczupleniem majątku spadkodawczyni.

Kluczowe znaczenie w sprawie ma jednak ocena, czy pozwany posiadał podstawę prawną do zatrzymania uzyskanych korzyści.

„Czwartą przesłankę powstania zobowiązania z bezpodstawnego wzbogacenia, wynikającą z samej istoty tej konstrukcji prawnej, stanowi brak jakiejkolwiek podstawy prawnej dla wzbogacenia jednego podmiotu kosztem innego (por. K. Mularski, w: M. Gutowski, Komentarz KC, t. 1, 2016, s. 1537). Uznawana jest ona częstokroć za przesłankę najważniejszą (por. przykładowo P. Mostowik, Bezpodstawne, 2007, s. 48; tenże, w: SPP, t. 6, 2018, s. 241). Brak podstawy prawnej musi być przy tym całkowity (D. Fuchs, A. Malik, w: M. Habdas, M. Fras, Komentarz KC, t. 3, 2018, s. 344).

Brak podstawy prawnej oznacza, że nie można uzasadnić odniesienia korzyści majątkowej przez wzbogaconego mocą przepisów prawa, postanowieniami czynności prawnej, prawomocnym orzeczeniem sądowym bądź aktem administracyjnym (por. m.in. P. Mostowik, Bezpodstawne, 2007, s. 48; K. Pietrzykowski, w: K. Pietrzykowski, Komentarz KC, t. 1, 2018, s. 1374; W. Dubis, w: E. Gniewek, P. Machnikowski, Komentarz KC, 2017, s. 785; D. Fuchs, A. Malik, w: M. Habdas, M. Fras, Komentarz KC, t. 3, 2018, s. 345; P. Mostowik, w: SPP, t. 6, 2018, s. 241; E. Łętowska, Bezpodstawne, s. 76).

Podkreślić przy tym należy, że w przeciwieństwie np. do odpowiedzialności deliktowej, występujący z roszczeniem o zwrot korzyści nie musi wykazywać powstania i wysokości szkody, a także związku przyczynowego między szkodą a działaniem wzbogaconego oraz jego winą - wystarczające jest wykazanie, że określona korzyść majątkowa weszła do majątku wzbogaconego bez podstawy prawnej (tak A. Kołodziej, Glosa do wyr. SN z 11.10.2001 r., II CKN 578/99, s. 168)." P. Horosz [w:] M. Załucki (red.), Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. 4, 2024, art. 405.

Pozwany utrzymywał, że środki pieniężne zostały mu darowane przez matkę, a obrazy stanowiły element wyposażenia darowanego mieszkania, którym mógł swobodnie dysponować.

Twierdzenia te nie znalazły jednak potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym.

Umowa darowizny lokalu mieszkalnego zawarta w formie aktu notarialnego w dniu 14 maja 2012 r. obejmowała jedynie lokal mieszkalny położony przy (...) w W.wraz z prawami związanymi z jego własnością. Przedmiot darowizny został określony wprost w §1 umowy. Tym samym nie było podstaw uznać, iż wraz z mieszkaniem pozwanemu zostały darowane obrazy stanowiące dzieła sztuki malarskiej o znacznej wartości. Należy zgodzić się z powódką, że gdyby uznać, iż faktycznie taka była wola darczyńcy, to zostałaby ona wprost zapisana w umowie darowizny przez notariusza wraz z określeniem wartości tych obrazów (skoro już strony były u notariusza). Pozwany nie załączył żadnego dowodu na zawarcie odrębnych umów darowizny obrazów oraz środków finansowych w formie aktu notarialnego, ani w zwykłej formie pisemnej.

Dla oświadczenia darczyńcy zastrzeżona jest forma aktu notarialnego pod rygorem nieważności (art. 890 § 1 zd. 1 w zw. z art. 73 § 2 k.c.). Oświadczenie obdarowanego może zostać złożone w formie dowolnej (art. 60 k.c.). Art. 890 § 1 zd. 2 k.c. określa sposób konwalidacji umowy darowizny zawartej z naruszeniem tego wymogu wskazując, że umowa darowizny zawarta bez zachowania tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione. W wypadku czynności prawnych o podwójnym skutku (art. 155 § 1 k.c.), do których należy umowa darowizny, dla skuteczności konwalidacji wymagane jest nie tylko zawarcie umowy, ale też oznaka faktu spełnienia świadczenia. Może ją stanowić przeniesienie posiadania rzeczy lub też wręczenie dokumentów potwierdzających własność rzeczy.

Ponadto, jeśli rzeczywistą wolą spadkodawczyni było przekazanie pozwanemu na własność obrazów pod tytułem darmym, a nie dokonano wcześniej umowy darowizny w formie aktu notarialnego, wówczas spadkodawczyni mogłaby uczynić zapis zwykły na rzecz pozwanego, oparty na art. 968 § 1 k.c., lub zapis windykacyjny zgodnie z art. 981 ¹ § 1 k.c. w testamencie, w którym powołała do spadku powódkę.

Wobec powyższego należało uznać, iż pozwany dokonując sprzedaży obrazów nie posiadał tytułu własności uprawniającego do rozporządzenia tymi ruchomościami.

Wobec dokonanych przez pozwanego wypłat środków z rachunku bankowego swojej matki należy wskazać, iż pozwany nie przedstawił żadnych miarodajnych dowodów na potwierdzenie, że te wypłaty stanowiły w istocie darowiznę na jego rzecz. Jak wspomniano już wcześniej z wszystkich 6 przesłuchanych świadków aż czworo nic nie wiedziało na temat darowizn pieniędzy z konta R. D.. W toku procesu pozwany wprawdzie wywodził, że w rozmowie z matką przy powódce i żonie M.jesienią 2020r. padła deklaracja ze strony matki, iż pieniądze na samochód i budowę domu na działce otrzymał w ramach darowizny. Jednak ani powódka, ani nawet żona pozwanego M. D. w trakcie swoich zeznań nie potwierdziły powyższej informacji, że taka rozmowa się wówczas odbyła. Zeznania żony pozwanego oprócz tego, że pochodziły od bardzo bliskiej osoby, co poddawało w wątpliwość ich bezstronność, to jeszcze były raczej nieskonkretyzowane i dosyć mgliste. Wywody powódki w tym zakresie – o braku intencji bezzwrotnego ofiarowania tych pieniędzy synowi - potwierdziła natomiast świadek I. W., zeznając dosyć klarownie miedzy innymi, iż pozwany mówił, że rozliczy te pieniądze jak otrzyma kredyt oraz że siostra mówiła do syna wiosną 2021 r. jak ją odwiedzał, że „czekam, czekam (…) na pieniądze” (k. 368).

Na koniec tego wątku należy zaznaczyć, iż w celu wykazania faktu dokonania darowizny pozwany nie przedstawił również potwierdzenia złożenia przez niego do Urzędu Skarbowego podatkowego zeznania o nabyciu rzeczy lub praw majątkowych (formularz podatkowy SD-Z2).

Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 5 ustawy o podatku od spadków i darowizn, zwalnia się od podatku nabycie w drodze darowizny pieniędzy lub innych rzeczy przez osobę zaliczoną do I grupy podatkowej w wysokości nieprzekraczającej 9637 zł od jednego darczyńcy, a od wielu darczyńców łącznie nie więcej niż 19 274 zł w okresie 5 lat od daty pierwszej darowizny, jeżeli pieniądze te lub rzeczy obdarowany przeznaczy w okresie 12 miesięcy od dnia ich otrzymania na wkład budowlany lub mieszkaniowy do spółdzielni, budowę domu jednorodzinnego, nabycie lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość albo spłatę zabezpieczonego hipoteką kredytu mieszkaniowego wraz z odsetkami.

Wypłaty pozwanego, a także wartość obrazów przekraczała kwotę zwolnioną od podatku zgodnie z art. 4 ustawy. Pozwany niewątpliwie zaliczany jest do I grupy podatkowej jako syn, wobec czego zobowiązany był do zgłoszenia nabycia darowizny w terminie 6 miesięcy od dnia powstania obowiązku podatkowego, aby uzyskać zwolnienie od podatku (art. 4a w/w ustawy) czego nie zrobił.

Oczywiście rację ma pełnomocnik pozwanego, że samo niezapłacenie podatku, jak i nawet niezachowanie formy pisemnej dla umowy darowizny samo przez się nie może przesądzić, że do darowizny faktycznie nie doszło, ale w niniejszej sprawie całokształt materiału dowodowego po prostu nie wykazał, że w istocie darowizna sum pieniężnych wymienionych w pozwie lub obrazów miała w ogóle miejsce, że rzeczywiście istniała wola darowania tych przedmiotów synowi przez R. D..

Ponadto pozwany w toku postępowania nie wykazał również jakie wydatki poniósł na leczenie i zaspakajanie potrzeb R. z wypłat z jej rachunku. Nie wykazał również, aby środki te zostały przez niego zwrócone ani aby zostały faktycznie przeznaczone na potrzeby spadkodawczyni. Tym samym jego twierdzenia w tym zakresie pozostały gołosłowne (art. 6 k.c.). Warto też zwrócić uwagę na niespójności w zeznaniach samego pozwanego, który raz twierdził, że pieniądze mama darowała mu w okresie wrzesień – październik 2020 r. (k. 427 v), że była jakaś wypłata pieniędzy z banku w obecności mamy przed styczniem 2021 r., a pieniądze były w torbie (k. 431 v), a raz że wypłacał te środki z konta sam jako pełnomocnik w styczniu 2021 r. i kolejnych miesiącach (k. 428v). Ponadto pozwany kilkukrotnie wskazywał, że mama mówiła, że po jej śmierci te pieniądze będą mu darowane (k. 431 v, k. 432, k. 432 v), a innym razem uważał, że traktował to tak jakby mama już darowała mu te pieniądze (k. 432 verte).

W świetle powyższych ustaleń Sąd uznał, że wszystkie przesłanki odpowiedzialności z art. 405 i następne kodeksu cywilnego zostały w niniejszej sprawie wykazane. Pozwany uzyskał korzyść majątkową kosztem majątku R. D., a następnie kosztem spadkobierczyni po niej, bez istnienia podstawy prawnej uzasadniającej zatrzymanie tej korzyści.

W konsekwencji pozwany jest zobowiązany do zwrotu uzyskanej korzyści w wartości odpowiadającej wypłaconym z rachunku bankowego środkom pieniężnym oraz wartości obrazów. Sumę 126 491,71 zł co do wysokości udowodniła złożona do akt historia rachunku, zaś wzbogacenie z tytułu sprzedaży obrazów – dokumentacja z domu aukcyjnego.

Sąd oddalił powództwo w części tj. w zakresie kwoty 11 160 zł uznając, iż pozwany po sprzedaży obrazu T. z koniem otrzymał kwotę 39 360 zł. Kwota ta została wypłacona komitentowi już po odliczeniu wszelkich opłat i prowizji (k. 349). Podobnie ma się kwestia w zakresie otrzymanej należności za obraz (...) , za który komitent otrzymał kwotę 11 480 zł (k. 346). Należy więc wskazać, iż pozwany z tytułu korzyści majątkowej w związku z dokonaną sprzedażą powyższych obrazów otrzymał kwotę 39 360 zł, a nie 62 000 zł jak wskazywała powódka w pozwie. W tym zakresie powództwo zostało oddalone.

Mając powyższe na względzie Sąd uwzględnił żądanie w pozwie i orzekł jak w pkt I sentencji wyroku o zasądzeniu kwoty 177 331,71 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu tj. od 13 marca 2023 r. (koperta k. 94) do dnia zapłaty.

Podstawę rozstrzygnięcia o kosztach procesu stanowi przepis art. 100 k.p.c. Uznając, że pozwany uległ roszczeniu pozwu niemal w całości (94%) Sąd ustalił, że to on winien ponieść w całości koszty procesu, co orzekł w punkcie III. sentencji wyroku. Na sumę zasądzonych kosztów procesu złożyły się:

- 9 425 zł tytułem opłaty od pozwu;

- 17 zł tytułem równowartości opłaty skarbowej od pełnomocnictwa,

- 5 400 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego w stawce wynikającej z § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.