Wyrok z 4 lutego 2026, sygn. IV Pa 158/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 4 lutego 2026r.

Sąd Okręgowy w Zielonej Górze, IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: sędzia (del.) Andrzej Bogucki

Protokolant: st. sekr. sądowy Barbara Serżysko

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 stycznia 2026r. w Z.

sprawy z powództwa M. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Izbie Administracji Skarbowej w Z.

o zapłatę

na skutek apelacji pozwanego

od wyroku Sądu Rejonowego w Zielonej Górze, IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

z dnia 5 września 2025r., sygn.akt IV P 258/25

I.  zmienia zaskarżony wyrok w zakresie punktów I. i III. w ten sposób, że powództwo oddala;

II.  odstępuje od obciążania powódki kosztami zastępstwa procesowego za postępowanie przed sądem I i II instancji.

sędzia (del.) Andrzej Bogucki

IV Pa 158/25

UZASADNIENIE

W pozwie wniesionym do Sądu Rejonowego IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Z. w dniu 10.07.2025 r. przeciwko Skarbowi Państwa Izbie Administracji Skarbowej w Z. powódka M. K. wniosła o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 27.739,38 zł wraz z odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 01.06.2017 r., tj. od dnia ustania stosunku służbowego powódki, do dnia zapłaty, tytułem odprawy za zwolnienie ze służby w Służbie Celno-Skarbowej w związku z likwidacją lub reorganizacją jednostki organizacyjnej, w której powódka pełniła służbę. Formułując podstawę faktyczną powództwa wskazała, że była funkcjonariuszką Służby Celnej, od 01.03.2017 r. stała się funkcjonariuszką Służby Celno-Skarbowej, od 01.06.2017 r. została „ucywilniona” wobec faktu, że złożono jej propozycję pracy, którą przyjęła. Zdaniem powódki, jej „ucywilnienie” powinno być traktowane prawnie tak jak zwolnienie ze służby. Powyższe fakty w zestawieniu z obowiązującymi przepisami o wypłacie odpraw stanowią, zdaniem powódki, podstawę żądania zapłaty odprawy.

W odpowiedzi na pozew pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania według norm przepisanych.

W pierwszej kolejności pozwany podniósł zarzut przedawnienia roszczenia wskazanego w pozwie. Następnie odnosząc się merytorycznie do żądań pozwu, pozwany wywodził, że w przedmiotowej sprawie brak jest podstaw prawnych do wypłaty odprawy pieniężnej z tytułu przekształcenia stosunku służbowego w stosunek pracy.

Wyrokiem z dnia 05.09.2025 r. Sąd Rejonowy w Z. zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 27.739,38 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty (pkt I.), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt II.), nadał wyrokowi w punkcie I. rygor natychmiastowej wykonalności do kwoty 5.845,14 zł, a kosztami sądowymi obciążył Skarb Państwa (pkt IV.).

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka pełniła służbę w jednostkach pozwanego od 01.04.1993 r., w tym od dnia 15.06.2000 r. na podstawie mianowania. Do 28.02.2017 r. pełniła służbę jako funkcjonariusz celny w Urzędzie Celnym w Z.. Od 01.03.2017 r. powódka z mocy prawa (art. 165 ust. 3 ustawy z dnia 16.11.2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej) stała się funkcjonariuszem Służby Celno - Skarbowej. Uprzednio, w piśmie z 28.02.2017 r., otrzymanym tego samego dnia, powódka otrzymała informację, że od 01.03.2017 r. miejscem wykonywania obowiązków służbowych będzie (...) Urząd Celno-Skarbowy w K.. Pismem z 24.05.2017 r., otrzymanym przez powódkę 26.05.2017 r., złożono powódce propozycję, o której mowa w art. 165 ust. 7 ustawy z dnia 16.11.2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej, określającą warunki zatrudnienia w ramach korpusu służby cywilnej w Izbie Administracji Skarbowej w Z.– umowa o pracę na czas nieokreślony. Pismem z 06.06.2017 r. powódka oświadczyła, że przyjmuje propozycję zatrudnienia. Pozwany wydał powódce świadectwo służby z 09.08.2019 r., zgodnie z którym powódka pełniła służbę stałą od 15.06.2000 r. do 06.06.2017 r. W lipcu 2025 r. powódka złożyła D. Izby Administracji Skarbowej w Z.wniosek o wypłatę odprawy za zwolnienie ze służby w związku z likwidacją lub reorganizacją jednostki organizacyjnej, w której pełniła służbę – w wysokości sześciokrotnego miesięcznego uposażenia, wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od 01.06.2017 r. do dnia zapłaty. W lipcu 2025 r. powódka dowiedziała się o uchwale Sądu Najwyższego z 06.02.2024 r., sygn. akt III PZP 2/23 i w związku z tą wiedzą, złożyła wniosek.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał powództwo za zasadne w przeważającej części zważając, co następuje:

Stan faktyczny sprawy był bezsporny, wynikał ponadto głównie ze zgromadzonej dokumentacji osobowej powódki. Na tej podstawie ustalono daty i treść oświadczeń składanych przez powódkę i pozwanego w toku przekształceń wynikających z przepisów o Krajowej Administracji Skarbowej. Sąd uznał wyliczenia pozwanego dotyczące wysokości odprawy hipotetycznie przysługującej powódce ( nawet wyższe niż wyliczenie powódki).

Spór sprowadzał się wyłącznie do oceny, czy w powyższych okolicznościach powódka w sensie prawnym została zwolniona ze służby, a tym samym – czy należy jej się odprawa z tego tytułu.

Krajową Administrację Skarbową powołano na mocy ustawy z dnia 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (t.j. Dz.U. z 2023 r., poz. 615 ze zm.), kierując się dążeniem do skonsolidowania administracji w miejsce funkcjonujących: administracji podatkowej, kontroli skarbowej i Służby Celnej.

Uregulowanie kwestii mających na celu skuteczne i sprawne wejście w życie przepisów dotyczących Krajowej Administracji Skarbowej nastąpiło w ustawie z dnia 16.11.2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz.U. z 2016 r., poz. 1948 ze zm., dalej zwanej p.w. KAS).

Zgodnie z art. 165 ust. 3 p.w. KAS, pracownicy zatrudnieni w izbach celnych oraz urzędach kontroli skarbowej oraz funkcjonariusze celni pełniący służbę w izbach celnych albo w komórkach urzędu obsługującego ministra właściwego do spraw finansów publicznych stają się z dniem wejścia w życie ustawy, o której mowa w art. 1 (ustawy o KAS), z zastrzeżeniem art. 170, odpowiednio pracownikami zatrudnionymi w jednostkach organizacyjnych Krajowej Administracji Skarbowej albo funkcjonariuszami Służby Celno-Skarbowej pełniącymi służbę w jednostkach KAS i zachowują ciągłość pracy i służby. W sprawach wynikających ze stosunku pracy i stosunku służbowego stosuje się przepisy dotychczasowe.

U powódki skutek ten nastąpił od 01.03.2017 r., gdy powódka z mocy prawa stała się funkcjonariuszką Służby Celno-Skarbowej w Izbie Administracji Skarbowej w Z.

Zgodnie z art. 165 ust. 7 p.w. KAS, D.Krajowej Informacji Skarbowej, dyrektor izby administracji skarbowej oraz d. Krajowej Szkoły Skarbowości składają odpowiednio pracownikom oraz funkcjonariuszom, w terminie do 31.05.2017 r., pisemną propozycję określającą nowe warunki zatrudnienia albo pełnienia służby, która uwzględnia posiadane kwalifikacje i przebieg dotychczasowej pracy lub służby, a także dotychczasowe miejsce zamieszkania.

Powódka otrzymała taką propozycję zatrudnienia – na czas nieokreślony w Izbie Administracji Skarbowej w Z. – w piśmie z 24.05.2017 r., otrzymanym przez powódkę 26.05.2017 r.

Pismem z 06.06.2017 r. powódka przyjęła propozycję zatrudnienia, co wywołało skutek określony w art. 171 ust. 1 p.w. KAS, stanowiącym, że w przypadku przyjęcia propozycji zatrudnienia albo pełnienia służby, z dniem określonym w propozycji, dotychczasowy:

1) stosunek pracy na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony albo określony,

2) stosunek służby w służbie przygotowawczej albo stałej

– przekształca się odpowiednio w stosunek pracy albo służby w Służbie Celno-Skarbowej, odpowiednio na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony albo określony, mianowania do służby przygotowawczej albo służby stałej.

W tym miejscu dochodzimy do istoty sporu w niniejszej sprawie, którą – w innej, choć analogicznej sprawie – zawarto w zagadnieniu prawnym przekazanym postanowieniem Sądu Okręgowego w Poznaniu z 06.03.2023 r., sygn. akt VII Pa 28/22: czy funkcjonariuszowi służby celnej, który zgodnie z art. 165 ust. 3 p.w. KAS stał się funkcjonariuszem Służby Celno-Skarbowej, pełniącym służbę w jednostkach Krajowej Administracji Skarbowej i który następnie przyjął propozycję, o jakiej mowa w art. 165 ust. 7 p.w. KAS, określającą nowe warunki zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, stając się, zgodnie z art. 171 ust. 1 p.w. KAS, pracownikiem zatrudnionym w Krajowej Administracji Skarbowej na podstawie umowy o pracę, przysługuje – w związku z zakończeniem służby – per analogiam prawo do odprawy pieniężnej w oparciu o zawarte w powołanym akcie prawnym przepisy regulujące stany podobne – w tym wypadku art. 170 ust. 4 w zw. z ust. 1 p.w. KAS oraz w zw. z art. 163 ust. 4 ustawy z dnia 27.08.2009 r. o Służbie Celnej? Czy też z powodu enumeratywnego wyliczenia zawartego w art. 170 ust. 1 p.w. KAS, wskazującego jakie sytuacje należy uznać za tożsame z likwidacją urzędu albo zniesienia jednostki administracyjnej, należy stwierdzić, że sytuacja wskazanych funkcjonariuszy jest inna aniżeli osób, którym nie zaproponowano propozycji dalszej służby (pracy) lub odmówili ich podjęcia i wobec powyższego a contrario odprawa pieniężna im nie przysługuje? Czy ewentualnie ww. funkcjonariuszowi przysługuje odprawa, o której mowa w art. 250 ust. 4 ustawy z dnia 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej na zasadach i w wysokości określonych w ust. 1-3 ww. przepisu?

Rozstrzygając to zagadnienie, Sąd Najwyższy podjął uchwałę z 06.02.2024 r., sygn. akt III PZP 2/23, o następującej treści: funkcjonariuszowi służby celnej, który zgodnie z art. 165 ust. 3 p.w. KAS stał się funkcjonariuszem Służby Celno-Skarbowej pełniącym służbę w jednostkach Krajowej Administracji Skarbowej i który następnie przyjął propozycję, o jakiej mowa w art. 165 ust. 7 tej ustawy, określającą nowe warunki zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, stając się zgodnie z art. 171 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy pracownikiem zatrudnionym w Krajowej Administracji Skarbowej na podstawie umowy o pracę, przysługuje – w związku z zakończeniem służby – prawo do odprawy pieniężnej (art. 163 ust. 4 ustawy z dnia 27.08.2009 r. o Służbie Celnej, w związku ze stosowanym odpowiednio art. 170 ust. 1, 3 i 4 Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej).

Dla jasności przytoczyć można tutaj art. 163 ust. 4 nieobowiązującej już ustawy z dnia 27.08.2009 r. o Służbie Celnej, w myśl którego funkcjonariuszowi służby stałej, zwolnionemu ze służby w związku ze zniesieniem lub reorganizacją jednostki organizacyjnej, przysługuje odprawa na zasadach i w wysokości określonych w ust. 1-3. Z kolei art. 170 p.w. KAS podaje, że stosunki pracy osób zatrudnionych w jednostkach KAS, o których mowa w art. 36 ust. 1 pkt 2, 3 i 6 ustawy, o której mowa w art. 1, oraz stosunki służbowe osób pełniących służbę w jednostkach KAS, o których mowa w art. 36 ust. 1 pkt 1, 2, 3 i 6 ustawy, o której mowa w art. 1, wygasają: 1) z dniem 31.08.2017 r., jeżeli osoby te w terminie do 31.05.2017 r., nie otrzymają pisemnej propozycji określającej nowe warunki zatrudnienia albo pełnienia służby; 2) po upływie trzech miesięcy, licząc od miesiąca następującego po miesiącu, w którym pracownik albo funkcjonariusz złożył oświadczenie o odmowie przyjęcia propozycji zatrudnienia albo pełnienia służby, jednak nie później niż 31.08.2017 r. (ust. 1). W przypadku, o którym mowa w ust. 1, wygaśnięcie stosunku służbowego funkcjonariusza traktuje się jak zwolnienie ze służby (ust. 3). W przypadku, o którym mowa w ust. 1, pracownikom oraz funkcjonariuszom przysługują świadczenia należne odpowiednio w związku z likwidacją urzędu albo zniesieniem jednostki organizacyjnej w rozumieniu ustawy uchylanej w art. 159 pkt 3 – czyli ustawie z 2009 r. o Służbie Celnej (ust. 4).

Uchwała, zgodnie z którą funkcjonariuszowi w identycznej sytuacji prawnej, jak powódka, przysługuje ww. odprawa, jest dla niniejszego sądu w pełni przekonująca i ostatecznie rozstrzyga wszelkie wątpliwości zaistniałe w orzecznictwie lub wyrażane przez stronę pozwaną w niniejszej sprawie.

Sąd Rejonowy uznaje argumentację wyrażoną w uzasadnieniu uchwały za w pełni przekonującą, a ponadto zauważa, że zgodnie z art. 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 08.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 622), Sąd Najwyższy jest organem władzy sądowniczej, powołanym do sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez zapewnienie zgodności z prawem i jednolitości orzecznictwa sądów powszechnych i sądów wojskowych przez rozpoznawanie środków odwoławczych oraz podejmowanie uchwał rozstrzygających zagadnienia prawne. Choć więc uchwała nie wiąże niniejszego sądu w rozpatrywanej tu sprawie, to jednak odstąpienie od wykładni w niej przedstawionej musiałoby zostać poprzedzone dogłębną i przekonującą argumentacją natury jurydycznej, do czego nie ma podstaw. Sąd Rejonowy obecnie w pełni podziela stanowisko wyrażone w uchwale, uznając, że jest ona w pełni aktualna i znajduje bezpośrednie przełożenie na realia niniejszej sprawy.

Poniżej warto przytoczyć najważniejsze argumenty na poparcie powyższego stanowiska.

Otóż Sąd Najwyższy powołał się na swoje wcześniejsze orzecznictwo, z którego wynika, że zawierając umowę o pracę – strony stosunku służbowego jednocześnie przyjmują, iż ulega zakończeniu dotychczasowy administracyjnoprawny stosunek służbowy funkcjonariusza służby celno-skarbowej. Nie jest to jednak „przekształcenie”, w którym nowy stosunek pracy zastępuje poprzedni, czyli przykładowo jak w odnowieniu z art. 506 k.c., lecz sytuacja, w której poprzedni stosunek służby ulega zakończeniu i strony zawierają nowy (odrębny) stosunek prawny (stosunek pracy). Wybór zatrudnienia pracowniczego nie oznacza zatem, że stosunek służbowy nie kończy się. Ustanie w takiej sytuacji stosunku służbowego, wynikające w istocie z uzgodnienia, że funkcjonariusz będzie zatrudniony jako pracownik, uzasadnia stwierdzenie, że dochodzi do zwolnienia z dotychczasowej służby (uchwała Sądu Najwyższego z 19.02.2020 r., III PZP 7/19, postanowienie Sądu Najwyższego z 04.02.2021 r., sygn. akt II PSKP 6/21). Z p.w. KAS wynika, że wygaśnięcie stosunku służbowego funkcjonariusza, który nie otrzymał propozycji zatrudnienia oraz funkcjonariusza, który odmówił propozycji zatrudnienia traktuje się jako zwolnienie ze służby w związku z likwidacją urzędu albo zniesieniem jednostki organizacyjnej. W aspekcie prawa do otrzymania świadectwa służby funkcjonariusz Służby Celno-Skarbowej, który przyjął propozycję pracowniczego zatrudnienia nie może być w innej (gorszej) sytuacji, czyli pozostać bez świadectwa służby (tak: uchwała III PZP 7/19). Istnieje zatem możliwość uznania takiego samego zapatrywania w odniesieniu do prawa do odprawy pieniężnej i wypełnienia luki w drodze analogii przez przyjęcie, że funkcjonariuszowi Służby Celno-Skarbowej, którego stosunek służbowy wygasł a następnie uległ „przekształceniu” w stosunek pracy na podstawie art. 171 ust. 1 p.w. KAS, przysługuje odprawa na podstawie art. 163 ust. 4 ustawy o Służbie Celnej w związku ze stosowanym odpowiednio art. 170 ust. 3 i 4 p.w. KAS. Podstawa do przyjęcia poglądu o przysługiwaniu odprawy w takiej sytuacji wynika z prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawowych, uwzględniających zasadę równości wobec prawa i równego traktowania przez władze publiczne (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Sąd Najwyższy dostrzegł przy tym, że funkcjonariusz, który przyjął propozycję nawiązania umowy o pracę, utrzymuje (kontynuuje) zatrudnienie, a więc jest w „lepszej” sytuacji (w każdym razie odmiennej) niż funkcjonariusz (pracownik), którego stosunek służbowy (stosunek pracy) wygasł wobec nieotrzymania propozycji dalszej służby (pracy) lub odmowy ich podjęcia. Należy jednak mieć na względzie, że wygaśnięcie stosunku służbowego w ramach tzw. „ucywilnienia” powoduje dla funkcjonariusza pozostającego w zatrudnieniu na podstawie umowy o pracę cały szereg niekorzystnych konsekwencji uzasadniających odprawę za „utratę munduru” (na przykład niemożność nabycia prawa do emerytury na zasadach przysługujących funkcjonariuszom). W ocenie Sądu Najwyższego, podstawa do przyjęcia poglądu o przysługiwaniu odprawy w takiej sytuacji wynika z prokonstytucyjnej wykładni przepisów ustawowych, uwzględniającej zasadę równości wobec prawa i równego traktowania przez władze publiczne. Sąd Najwyższy stanął zatem na stanowisku, zgodnie z którym, mimo że prawo do odprawy nie wynika wprost z art. 170 ust. 1 p.w. KAS, konieczne jest odstąpienie od jego wykładni językowej na rzecz wykładni funkcjonalnej i systemowej. Taka możliwość wynika z analizy orzeczeń Sądu Najwyższego, w których podkreśla się trafnie, że odejście od wyników wykładni językowej jest uzasadnione wtedy, gdy prowadzi ona do absurdu albo do rażąco niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji lub gdy zachodzi sprzeczność jej wyników z podstawowymi założeniami systemu prawnego albo niemożność jej akceptacji ze względów moralnych lub społecznych. W ocenie Sądu Najwyższego, odprawa w służbach mundurowych ma charakter gratyfikacji za wieloletnią służbę dla Rzeczypospolitej Polskiej. Jest to dodatkowym uzasadnieniem dla jej wypłaty osobie, która w sposób niezawiniony i wbrew swojej woli służbę tę kończy. W przypadku funkcjonariusza, którego służba na skutek przyjęcia zaproponowanych warunków zatrudnienia na stanowisku w ramach korpusu służby cywilnej uległa zakończeniu i który utracił szereg uprawnień składających się na tzw. „prawo do munduru”, konieczne jest zrekompensowanie mu dotychczasowych szczególnych warunków służby związanych z pracą w formacji mundurowej. Dlatego uzasadnione jest odstąpienie od rezultatów wykładni gramatycznej, szczególnie biorąc pod uwagę konstytucyjną zasadę równości w zakresie ochrony praw majątkowych. Sąd Najwyższy wskazał, że art. 64 ust. 2 Konstytucji RP jest uznaną w orzecznictwie Sądu Najwyższego podstawą uzasadniającą przyznanie świadczenia funkcjonariuszom (por. uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 26.01.2006 r., III PZP 1/05, OSNP 2006 nr 15-16, poz. 227). Sąd Najwyższy zauważył, że w wyroku z 27.04.2022 r., I PSKP 64/21, Sąd Najwyższy przedstawił już podobną wykładnię, że funkcjonariusza Służby Celno-Skarbowej, którego stosunek służbowy wygasł a następnie uległ „przekształceniu” w stosunek pracy na podstawie p.w. KAS, należy traktować tak samo, jak funkcjonariusza, którego stosunek służbowy wygasł wobec nieotrzymania propozycji dalszej służby lub odmowy jej podjęcia.

Dodatkowo w uzasadnieniu uchwały z 06.02.2024 r. Sąd Najwyższy nie zgodził się ze stanowiskiem, że skoro funkcjonariusz nawiązuje stosunek pracy w ramach Krajowej Administracji Skarbowej, to jego sytuacja jest jakościowo lepsza od sytuacji funkcjonariusza, który odrzucił przedstawioną mu propozycję. Sytuacja tych dwóch funkcjonariuszy jest analogiczna w zakresie wygaśnięcia stosunku służbowego, zarówno jeden, jak i drugi tracą swój status funkcjonariusza Służby Celno-Skarbowej, a w konsekwencji związane z nim przywileje (jak również obowiązki). Kwestia ta nie może być bagatelizowana, pamiętać bowiem należy, że stosunek służby jest stosunkiem prawnym o szczególnym charakterze, powiązanym z pewnymi doniosłymi obowiązkami, ale gwarantującym równocześnie pewne szczególne uprawnienia (o rozmaitym charakterze – wynagrodzeniowym, emerytalnym, zaopatrzeniowym, czy związanym z posiadaniem stopnia służbowego oraz stabilnością zatrudnienia). W momencie wygaśnięcia stosunku służbowego funkcjonariusz jest tych uprawnień pozbawiany, w dodatku wbrew pewnemu zobowiązaniu państwa, które gwarantowało funkcjonariuszowi stabilizację i w zasadzie dożywotnią możliwość korzystania z uprawnień związanych z pełnioną przez niego służbą. Nie ma przy tym znaczenia, czy po tym wygaśnięciu stosunku służbowego, nawiązywany jest z byłym już funkcjonariuszem stosunek pracy w ramach KAS, czy też zmuszony on jest poszukiwać innej pracy. Wygaśnięcie stosunku służbowego i utrata uprawnień stają się bowiem faktem, zaproponowanie zatrudnienia pracowniczego naturalnie pomniejsza negatywne skutki ekonomiczne po stronie funkcjonariusza, powoduje, że nie musi on poszukiwać zatrudnienia, jednak nie powoduje przywrócenia uprawnień związanych ze stosunkiem służbowym. Ustawodawca niestety nie dostrzegł wskazanych powyżej skutków zaproponowania i przyjęcia przez funkcjonariusza zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na tyle wyraźnie, by przewidzieć expressis verbis prawo do odprawy w tego rodzaju sytuacjach, nie oznacza to jednak, że prawo takie nie przysługuje. Jest to bowiem przypadek, w którym pewna luka legislacyjna może zostać wypełniona przez sięgnięcie do innych (niż językowa) metod wykładni. A w tym akurat przypadku, zarówno wykładnia systemowa, jak i wykładnia celowościowa dokonywane w oparciu o treść przepisów ustaw wprowadzających KAS, jak również uchylanej ustawy o Służbie Celnej, czy w końcu art. 64 ust. 2 Konstytucji RP pozwalają na przyjęcie, że w przypadku wygaśnięcia stosunku służbowego funkcjonariusza Służby Celno-Skarbowej, a następnie nawiązania z nim stosunku pracy na podstawie umowy o pracę zawartą z tą Służbą funkcjonariuszowi przysługuje również odprawa pieniężna na podstawie art. 163 ust. 4 ustawy o Służbie Celnej w związku ze stosowanym odpowiednio art. 170 ust. 1, 3 i 4 p.w. KAS.

Zgodnie z art. 163 ust. 4 uchylonej ustawy o Służbie Celnej funkcjonariuszowi służby stałej, zwolnionemu ze służby w związku ze zniesieniem lub reorganizacją jednostki organizacyjnej, przysługuje odprawa na zasadach i w wysokości określonych w ust. 1-3 tego artykułu. Przepis ten odnosi się bezpośrednio do zniesienia lub reorganizacji jednostki organizacyjnej, nie zaś do likwidacji i przekształcenia całej Służby, nie budzi jednak wątpliwości Sądu Najwyższego, że w takiej sytuacji, jak będąca podstawą dla rozpatrywanego zagadnienia prawnego, do funkcjonariusza per analogiam znajdzie odpowiednie zastosowanie art. 170 ust. 4 p.w. KAS, który przyznaje świadczenia należne w związku ze zniesieniem lub reorganizacją jednostki w rozumieniu ustawy o Służbie Celnej. Wynika to ze wskazanego powyżej faktu tożsamości sytuacji funkcjonariusza, którego stosunek służbowy wygasł z uwagi na nieprzyjęcie zaproponowanych warunków, jak również z uwagi na ich przyjęcie i nawiązanie w miejsce wygasłego stosunku służbowego, stosunku pracy. Tym samym funkcjonariuszowi należna jest odprawa na podstawie art. 163 ust. 4 ustawy o Służbie Celnej.

Wszystkie powyższe argumenty uzasadniają roszczenie powódki wywiedzione w niniejszej sprawie, w zakresie wyliczonym przez stronę pozwaną.

Na koniec sąd wyjaśnia, że nie uznał zarzutu przedawnienia, podniesionego przez stronę pozwaną.

Do odprawy zasądzonej na rzecz powódki w niniejszej sprawie nie ma zastosowania art. 252 ustawy o Krajowej Administracji Skarbowej, ulokowany w jej dziale VI, rozdział 6 –„Uposażenie i inne świadczenia pieniężne funkcjonariuszy”. Przepis ten, z uwagi na treść i systematykę aktu prawnego, odnosi się do „uposażenia i innych świadczeń oraz należności pieniężnych” wskazanych w tym rozdziale. Tymczasem świadczenie zasądzone na rzecz powódki wynika z art. 163 ust. 4 ustawy z dnia 27.08.2009 r. o Służbie Celnej w zw. ze stosowanym odpowiednio art. 170 ust. 1, 3 i 4 Przepisów wprowadzających ustawę o Krajowej Administracji Skarbowej. Ustawa o KAS nie reguluje przedawnienia tej odprawy.

Jak wynika z art. 277 ustawy o KAS, spory o roszczenia ze stosunku służbowego funkcjonariuszy w sprawach niewymienionych w art. 276 ust. 1 rozpatruje sąd właściwy w sprawach z zakresu prawa pracy. Przeniesienie tych spraw na drogę sądową tym bardziej uzasadnia stosowanie przez sąd pracy przepisów o przedawnieniu stosowanych w sprawach z zakresu prawa pracy. Chodzi o art. 291 § 1 k.p., zgodnie z którym roszczenia ze stosunku pracy ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne.

Roszczenie o odprawę stało się wymagalne dzień po zakończeniu służby, czyli w przypadku powódki – 07.06.2017 r. Niewątpliwie więc na dzień wniesienia niniejszego pozwu było przedawnione.

Sąd jednak uznał zarzut pozwanego za sprzeczny z zasadami współżycia społecznego (art. 8 k.p.). Funkcjonariusze nie ze swojej winy podlegali zmianom i przekształceniom w zakresie ich stosunków służbowych (pracy). Skomplikowany stan prawny mógł budzić w nich wątpliwości interpretacyjne. Pozostawali oni w kilkuletnim stanie „zawieszenia”, pozbawieni pewności co do swojego statusu służbowego (zawodowego) i swoich praw. Kilkuletnie opóźnienie w skutecznym dochodzeniu roszczeń nie jest wynikiem opieszałości funkcjonariuszy, lecz niejasną sytuacją prawną spowodowaną przez luki ustawowe. Powódka wskazywała na uchwałę Sądu Najwyższego z 06.02.2024 r., sygn. akt III PZP 2/23, która również dla tutejszego sądu stanowi kluczowy argument przy rozstrzyganiu sprawy. Roszczenie powódki jest w pełni uprawnione i słuszne, dlatego sąd nie widzi żadnych podstaw, by z jakichkolwiek względów odstępować od udzielenia powódce należnej jej ochrony prawnej.

Mając powyższe na względzie, na podstawie powołanych wyżej przepisów, orzeczono jak w sentencji wyroku, zasądzając na rzecz powódki kwotę zgodną z wyliczeniami pozwanego.

Jeśli chodzi o żądane przez powódkę odsetki, to Sąd wyraża następujące zapatrywanie. Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem prawa, a obowiązujący porządek prawny opiera się na prawie stanowionym. Problem jakości prawa stanowionego w ostatnich latach, kiedy to w istocie władza ustawodawcza przez aklamację zatwierdzała projekty aktów prawnych autorstwa władzy wykonawczej, doprowadził do jego erozji i naruszenia utrwalonych tradycyjnie zasad. Sąd Najwyższy rozpoznając indywidulane sprawy o znaczeniu powszechnym, a w ślad za nim sądy powszechne, korygując ową erozję spowodowały, iż system wymiaru sprawiedliwości przeistoczył się w praktyce w system common law znany krajom anglosaskim. W istocie w wielu przypadkach wydanie wyroku przez sąd I instancji ugruntowuje precedens. Jednakże wyrok oparty nie na przepisie prawa stanowionego, lecz precedensie podlega kontroli i dopiero prawomocne rozstrzygnięcie przesądza o potwierdzeniu prawa jednostki. Tym samym odsetki za opóźnienie orzeczone zostały dopiero od uprawomocnienia się wyroku, a dalej idąc żądanie w tym zakresie uległo oddaleniu ( pkt. II wyroku). Ubocznie Sąd wskazuje, że ma żadnych podstaw, aby przypisywać w takim stanie faktycznym stronie pozwanej opóźnienie, zwłokę czy najmniejszą minimalną nieterminowość w realizacji roszczenia, zwłaszcza że mamy do czynienia z jednostką s.f.p.

Dlatego orzeczono jak w pkt. II.

O rygorze natychmiastowej wykonalności Sąd orzekł na podstawie art. 477(2) § 1 KPC w pkt. III wyroku.

Apelację od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 05.09.2025 r. wniósł pozwany. Zaskarżając wyrok w zakresie punktów I. i III. wniósł o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanego kosztów postępowania za I i II instancję według norm przepisanych.

Pozwany zarzucił Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego mające wpływ na treść zaskarżonego wyroku, to jest:

1.  art. 291 § 1 Kodeksu pracy przez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że roszczenie uległo przedawnieniu na podstawie tego przepisu, podczas gdy charakter roszczenia będącego przedmiotem postępowania ma charakter administracyjnoprawny, a zatem do jego przedawnienia zastosowanie powinien znaleźć art. 252 ust. 1 uKAS, co skutkowało błędnym określeniem podstawy prawnej przedawnienia, pomimo że sam wniosek o jego zaistnieniu był słuszny i zgodny z argumentacją poznanego - różnica dotyczy wyłącznie błędnego przyjęcia reżimu prawa pracy, zamiast właściwego reżimu prawa administracyjnego, a to skutkowało niezasadnym zasądzeniem odprawy na rzecz strony powodowej;

2.  art. 163 ust. 4 uSC w związku z art. 170 ust. 1, 3 i 4 pwKAS poprzez niewłaściwe zastosowanie, co doprowadziło do błędnego uznania przez Sąd, iż w przypadku przekształcenia stosunku służbowego w stosunek pracy dochodzi do zwolnienia ze służby w rozumieniu art. 163 ust. 4 uSC lub wygaśnięcia stosunku służbowego w rozumieniu art. 170 ust. 1 pwKAS, a w konsekwencji - do przyjęcia, iż funkcjonariuszowi przysługuje odprawa pieniężna na podstawie wskazanego przepisu, podczas gdy przekształcenie stosunku służbowego w stosunek pracy stanowi odrębną instytucję prawną, której istotą jest kontynuacja zatrudnienia, a nie jego zakończenie, jak ma to miejsce przy zwolnieniu lub wygaśnięciu, tym samym brak było podstaw do przyznania odprawy, która przysługuje wyłącznie w razie ustania służby i zakończenia świadczenia pracy, co niniejszej sprawie nie nastąpiło;

3.  art. 277 w zw. z art. 276 ust. 1 oraz art. 252 ust. 1 uKAS, poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na niewłaściwym przyjęciu, że skoro przepis art. 277 uKAS w powiązaniu, a contrario z 276 ust. 1 uKAS przyznaje właściwość sądowi powszechnemu właściwemu do spraw z zakresu prawa pracy, to znajduje to również przełożenie na materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia, a tym samym uzasadnia stosowanie przepisów prawa pracy (w szczególności art. 291 § 1 i art. 295 § 1 k.p.), podczas gdy powołane przepisy regulują wyłącznie właściwość sądu, a nie zakres zastosowania przepisów prawa materialnego, co doprowadziło do nieuprawnionego zastosowania przepisów Kodeku pracy w sprawie, która ma charakter administracyjny (roszczenie o wypłatę odprawy z tytułu stosunku służbowego funkcjonariusza KAS), a tym samym do niezasadnego pominięcia art. 252 ust. 1 uKAS, który stanowi właściwą materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem gdyby Sąd I instancji prawidłowo zastosował art. 252 ust. 1 uKAS, to prawidłowo stwierdziłby, że dochodzone roszczenie (odprawa) było przedawnione i nienależne, a w konsekwencji oddaliłby powództwo w całości;

4.  naruszenie art. 8 k.p. poprzez niezasadne zastosowanie i niesłuszne przyjęcie przez Sąd, że podnoszenie zarzutu przedawnienia w niniejszej sprawie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy w sprawie nie zaistniały okoliczności uzasadniające pozbawienie pozwanego możliwości podnoszenia tego zarzutu, wskazywane również w orzecznictwie Sądu Najwyższego, które uzasadniają zastosowanie tego zarzutu i czyniąc go szczególnie zasadnym;

5.  art. 252 ust. 4 uKAS poprzez jego niezastosowanie oraz błędne zasądzenie odsetek od dnia uprawomocnienia się wyroku, mimo że roszczenie odsetkowe uległo przedawnieniu i powinno zostać oddalone w całości. sprawa ma charakter administracyjny (roszczenie o wypłatę odprawy z tytułu stosunku służbowego), wobec czego nie znajdują w niej zastosowania przepisy prawa pracy. Wskazane przepisy regulują jedynie właściwość sądu, a nie podstawy materialnoprawne. Naruszenie to miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż gdyby Sąd I instancji prawidłowo zastosował art. 252 ust. 4 uKAS zamiast art. 165 ust. 4 uchylonej ustawy o służbie celnej, nie zasądziłby nienależnych i przedawnionych odsetek, nawet od dnia uprawomocnienia się orzeczenia;

W uzasadnieniu apelacji pozwany zawarł rozwinięcie zarzutów apelacyjnych.

Powódka nie złożyła odpowiedzi na apelację.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Apelacja pozwanego zasługiwała na uwzględnienie.

Tytułem wstępu wskazać należy, iż zakres kontroli sądu II instancji w postępowaniu apelacyjnym wyznacza treść art. 378 § 1 k.p.c. stanowiącego, iż sąd ten rozpoznaje sprawę w granicach apelacji, w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania, która w niniejszej sprawie nie zachodzi.

Sąd Rejonowy orzekł w stanie faktycznym bezspornym co do wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, a Sąd Okręgowy ustalenia faktyczne poczynione w postępowaniu pierwszoinstancyjnym w pełni aprobuje, co oznacza, że z mocy art. 387§ 2 ¹ 1 pkt 1 k.p.c. zbędne jest ich ponowne przywoływanie w uzasadnieniu wyroku Sądu odwoławczego (por. wyroki Sądu Najwyższego z 14.02.2013 r., sygn. II CSK 292/12, z 24.02.2021 r., sygn. akt III USKP 33/21). Uzupełniająco można dodać, że pozwany w apelacji nie sformułował żadnych zarzutów dotyczących ustaleń dokonanych przez Sąd I instancji.

Odnosząc się do podniesionych w apelacji zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego w pierwszej kolejności należy wskazać, że chybiony jest zarzut apelacji dotyczący braku materialnoprawnej podstawy roszczenia dochodzonego przez powódkę w niniejszej sprawie, oparty na twierdzeniu, że podstawy takiej nie stanowi w szczególności art. 163 ust. 4 uSC.

Wszelkie kwestie dotyczące prawa do odprawy funkcjonariusza, który zgodnie z art. 165 ust. 3 p.w. KAS stał się funkcjonariuszem Służby Celno-Skarbowej pełniącym służbę w jednostkach Krajowej Administracji Skarbowej i który następnie przyjął propozycję, o jakiej mowa w art. 165 ust. 7 tej ustawy, określającą nowe warunki zatrudnienia na podstawie umowy o pracę, stając się zgodnie z art. 171 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy pracownikiem zatrudnionym w Krajowej Administracji Skarbowej na podstawie umowy o pracę, zostały szczegółowo wyjaśnione w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 06.02.2024 r., sygn. akt III PZP 2/23 i argumentację tam przedstawioną Sąd Okręgowy w pełni podziela. Zgodnie z powołaną uchwałą, funkcjonariuszowi służby celnej, o którym mowa powyżej, przysługuje – w związku z zakończeniem służby – prawo do odprawy pieniężnej art. 163 ust. 4 uSC, w związku ze stosowanym odpowiednio art. 170 ust. 1, 3 i 4 p.w. KAS.

Pozwany w apelacji nie podjął próby podważenia argumentacji przedstawionej przez Sąd Najwyższy w uchwale z dnia Najwyższego z dnia 06.02.2024 r., sygn. akt III PZP 2/23 lecz ograniczył się do przytoczenia wybranych orzeczeń Sądu Najwyższego dotyczących analizowanej kwestii, w różnych aspektach sprzecznych z uchwałą w sprawie III PZP 2/23, ale – co ma zasadnicze znaczenie – wydanych przed datą powzięcia przez Sąd Najwyższy uchwały w sprawie III PZP 2/23, co stanowi o gołosłowności zarzutu apelacji naruszenia przez Sąd I instancji art. 163 ust. 4 uSC przez jego zastosowanie przy rozstrzyganiu sprawy.

Pozostałe zarzuty apelacji dotyczące naruszenia przez Sąd I instancji przepisów prawa materialnego okazały się trafne.

Zgodzić należy się z apelującym, że Sąd I instancji błędnie wyprowadził z treści art. 277 uKAS wniosek, że do oceny podniesionego przez pozwanego w postępowaniu przed Sądem I instancji zarzutu przedawnienia dochodzonego przez powódkę roszczenia zastosowanie ma art. 291 § 1 k.p. Błąd ten nie ma jednak znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, albowiem zastosowanie prawidłowej podstawy doprowadziło Sąd Okręgowy do takich samych ostatecznych wniosków, to znaczy do uznania roszczenia powódki za przedawnione z upływem tego samego okresu przedawnienia (trzyletniego) jaki przyjął Sąd I instancji.

Zdaniem Sądu Okręgowego, kwestię przedawnienia roszczenia o odprawę przewidzianą w art. 163 ust. 4 uSC regulował art. 165 uSC, natomiast od daty wejścia w życie uKAS prawo do odprawy przewidzianej w art. 250 ust. 4 uKAS, stanowiącym odpowiednik art. 163 ust. 4 uSC, reguluje art. 252 uKAS, stanowiący odpowiednik art. 165uSC.
Ponieważ art. 165 ust. 1 uSC, art. 252 uKAS i art. 291 § 1 k.p. mają analogiczne brzmienie odnośnie do terminu przedawnienia roszczeń, zastosowanie przez Sąd I instancji niewłaściwego przepisu regulującego przedawnienie roszczenia dochodzonego przez powódkę okazało się ostatecznie nieistotne dla rozstrzygnięcia sprawy.

Tytułem uzupełnienia można dodać, że wobec nieustalenia przez Sąd I instancji, że przed upływem przedawnienia powódka podejmowała przed kierownikiem urzędu czynności bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia roszczenia, a nadto nieustalenia, że przed upływem terminu przedawnienia pozwany uznał roszczenie, dla rozstrzygnięcia sprawy nie miał zastosowania art. 252 ust. 3 uKAS.

Zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy w zakresie zaskarżonym apelacją miało uznanie przez Sąd Okręgowy za trafny, zarzutu naruszenia przez Sąd I instancji art. 8 k.p. poprzez zastosowanie tego przepisu przy ocenie podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia powódki, przy czym zasadność tego zarzutu wynika bezpośrednio z innych względów niż wskazane w apelacji.

W pierwszej kolejności należy bowiem wskazać, że art. 8 k.p. nie ma zastosowania wobec funkcjonariuszy celnych co do zasady.

Podstawy do stosowania wobec funkcjonariuszy celnych art. 8 k.p. nie stanowi w szczególności art. 5 Kodeksu pracy. Zgodnie z powołanym przepisem, jeżeli stosunek pracy określonej kategorii pracowników regulują przepisy szczególne, przepisy kodeksu stosuje się w zakresie nieuregulowanym tymi przepisami. Z cytowanego przepisu wynika, że ustawy szczególne lub rozporządzenia (pragmatyki) regulujące odrębnie stosunki pracy pewnych grup zawodowych mają pierwszeństwo w stosowaniu przed Kodeksem pracy. Do tych stosunków Kodeks pracy ma zastosowanie tylko w zakresie nieuregulowanym tymi ustawami lub rozporządzeniami. Stosowanie Kodeksu pracy wobec tych pracowników nie jest uzależnione od wyraźnego odesłania do niego, zawartego w tych odrębnych ustawach. Wystarczającą podstawą jest omawiany artykuł.

Funkcjonariusz celny nie jest jednak pracownikiem w rozumieniu art. 2 k.p. co oznacza, że art. 5 k.p. nie stanowi podstawy do stosowania wobec tego rodzaju funkcjonariuszy art. 8 k.p. Należy bowiem rozróżniać pragmatyki regulujące odrębnie stosunki pracy pewnych grup pracowników od pragmatyk służbowych, które określają status w zatrudnieniu osób świadczących pracę w ramach stosunków administracyjnoprawnych (zob: K. B. [w:] M. B. X. W., D. K., (...). (...), D. E. (...), M. (...), J. (...). (...), P. P. I. S. K. S. M. J. (1) A. T., M. T., M. W. T. W., K. B., Kodeks pracy. Komentarz. Tom I. Art. 1-93, wyd. VII, Warszawa 2025, art. 5. https://sip.lex.pl/#/commentary/587329010/802524/ baran-krzysztof-w-red-kodeks-pracy-komentarz-tom-i-art-1-93-wyd-vii).

Wobec osób wykonujących pracę lecz niebędących pracownikami przepisy Kodeksu pracy stosuje się tylko wtedy, gdy przepisy regulujące ich stosunek zatrudnienia przewidują jego stosowanie w określonym zakresie (zob: E. [w:] K. E., Komentarz aktualizowany do Kodeksu pracy, LEX/el. 2026, art. 5. https://sip.lex.pl/#/ commentary/587260337/817363/jaskowski-kazimierz-maniewska-eliza-komentarz aktualizo-wany -do-kodeksu-pracy).

Zatem stosowanie do niepracowniczego stosunku służbowego, a takim jest stosunek służbowy funkcjonariusza celnego, przepisów Kodeksu pracy ma wyraźnie określony zakres przedmiotowy sprowadzający się do ustawowego wskazania, które instytucje mogą być doń odniesione. Może mieć to miejsce, gdy stanowi tak konkretny przepis materialnego prawa administracyjnego. Dla sprawy istotne jest to, że uchylona uSC nie zawierała generalnego odesłania, że w sprawach nieuregulowanych stosuje się przepisy Kodeks pracy, ani odesłania szczególnego, dotyczącego stosowanie wobec funkcjonariuszy celnych art. 8 k.p. Odesłań tego rodzaju nie zawiera także obowiązująca uKAS.

Z przedstawionych względów Sąd Rejonowy bezzasadnie zastosował art. 8 k.p. przy ocenie podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia.

Z oczywistego względu, to jest ze względu na administracyjnoprawny charakter stosunku wiążącego strony, zastosowania w sprawie nie ma także art. 5 k.c.

W przepisach uSC namiastkę art. 8 k.p. stanowił art. 165 ust. 2 stanowiący, że kierownik urzędu może nie uwzględnić terminu przedawnienia, jeżeli opóźnienie w dochodzeniu roszczenia jest usprawiedliwione wyjątkowymi okolicznościami, a przepis o identycznej treści zawarty jest w art. 252 ust. 2 uKAS, co oznacza, że wobec podniesienia przez pozwanego w odpowiedzi na pozew zarzutu przedawnienia roszczenia powódki, nieuwzględnienie przez Sąd tego zarzutu byłoby możliwe wyłącznie na podstawie aktualnie obowiązującego art. 252 ust. 2 uKAS, w przypadku stwierdzenia, że opóźnienie w dochodzeniu roszczenia przez powódkę było usprawiedliwione wyjątkowymi okolicznościami, których kierownik pozwanego bezzasadnie nie uwzględnił. Pomimo, że art. 252 ust. 2 uKAS adresowany jest do kierownika jednostki, to w razie procesu także sąd na podstawie tej regulacji, może nie uwzględnić terminu przedawnienia. Nie sposób bowiem przyjąć, by uprawnienia sądu były mniejsze niż kierownika jednostki, skoro ustawodawca przewiduje drogę sądową jako właściwą dla sporów ze stosunku służbowego funkcjonariuszy. Skoro to sąd w razie sporu rozstrzyga ostatecznie o prawie do świadczenia czy jego wysokości (także o innych roszczeniach), to jest władny badać wszystkie przesłanki, w tym oceniać prawidłowość stanowiska kierownika jednostki co do uznania, że nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 252 ust. 2 uKAS.

W ustalonym przez Sąd I instancji stanie faktycznym brak jest podstaw do nieuwzględnienia zarzutu przedawnienia na podstawie art. 252 ust. 2 uKAS, a w szczególności w oparciu o okoliczności wskazane przez Sąd I instancji w odniesieniu do art. 8 k.p.

Zdaniem Sądu I instancji, podniesienie przez pozwanego zarzutu przedawnienia roszczenia dochodzonego przez powódkę było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego ponieważ:

- „funkcjonariusze nie ze swojej winy podlegali zmianom i przekształceniom w zakresie ich stosunków służbowych (pracy)”;

- „skomplikowany stan prawny mógł budzić w nich wątpliwości interpretacyjne. Pozostawali oni w kilkuletnim stanie „zawieszenia”, pozbawieni pewności co do swojego statusu służbowego (zawodowego) i swoich praw. Kilkuletnie opóźnienie w skutecznym dochodzeniu roszczeń nie jest wynikiem opieszałości funkcjonariuszy, lecz niejasną sytuacją prawną spowodowaną przez luki ustawowe”;

- „roszczenie powódki jest w pełni uprawnione i słuszne”;

Wskazane przez Sąd I instancji okoliczności nie tylko nie stanowią o tym, że opóźnienie powódki w dochodzeniu roszczenia było usprawiedliwione wyjątkowymi okolicznościami, ale wręcz są alogiczne.

W odniesieniu do stwierdzenia Sądu Rejonowego, że funkcjonariusze nie ze swojej winy podlegali zmianom i przekształceniom w zakresie ich stosunków służbowych stwierdzić należy, że nie do wyobrażenia jest sytuacja, aby ustawodawca w jakimkolwiek przypadku dokonywał zmian legislacyjnych dotyczących jakiejś grupy pracowników lub funkcjonariuszy uznając, że ci pracownicy lub funkcjonariusze ponoszą za coś winę ,a więc w najogólniejszym rozumieniu winy uznając, że ponoszą odpowiedzialność za jakieś czyny sprzeczne z jakimiś normami.

Skomplikowany i niejasny stan prawny powodujący wątpliwości co do istnienia materialnoprawnej podstawy roszczenia, logicznie na rzecz patrząc, uzasadnia raczej podejmowanie działań zmierzających do uzyskania ochrony pranej, a nie odstępowanie od podejmowania tego rodzaju działań. Bierność w podejmowaniu działań zmierzających do uzyskania ochrony prawnej może co do zasady być usprawiedliwione sytuacją odwrotną, to jest usprawiedliwionym okolicznościami, istniejącym do pewnego czasu, subiektywnym przekonaniem o braku podstaw prawnych do dochodzenia roszczenia. Wyrażając prezentowane stanowisko Sądowi jest wiadome, że w niektórych orzeczeniach Sąd Najwyższy prezentował pogląd, iż wespół z innymi okolicznościami, uznanie zarzutu przedawnienia za nadużycie prawa podmiotowego mogą uzasadniać wątpliwość co do wykładni prawa, które stanowi podstawę dochodzenia roszczenia (zob. wyrok SN z 11.05.2015 r. I CSK 8/14).

W doktrynie i orzecznictwie za utrwalony można uznać pogląd, że zarzut przedawnienia roszczenia podlega ocenie prawnej dopiero w razie przyjęcia, że istnieje roszczenie, którego przedawnienie miałoby dotyczyć (por. N. Rycko [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom I. Część ogólna, cz. 2 (art. 56–125), red. J. Gudowski, Warszawa 2021, art. 117. https://sip.lex.pl/#/commentary/587851951/649391/gudowski-jacek-red-kodeks-cywilny-komentarz-tom-i-czesc-ogolna-cz-2-art-56-125 i powołane tam orzecznictwo), co oznacza, że zasadność roszczenia nie jest okolicznością istotną z punktu widzenia skuteczności podniesienia zarzutu przedawnienia.

Uzupełniająco należy dodać, że w ustalonym w sprawie stanie faktycznym brak byłoby podstaw do uznania podniesienia przez pozwanego zarzutu przedawnienia za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego nawet wówczas, gdyby art. 8 k.p., ewentualnie art. 5 k..c., miał w sprawie zastosowanie.

W orzecznictwie nie budzi wątpliwości możliwość uznania co do zasady, że podniesienie zarzutu przedawnienia jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Stosowanie art. 8 k.p. lub art. 5 k.c. pozwala na rozwiązanie w sytuacjach wyjątkowych kolizji dwu wartości: prawa do uzyskania ochrony sądowej oraz pewności stosunków prawnych, wzmacnianej instytucją przedawnienia (zob. wyroki SN: z 8.11.2002 r., III CKN 1115/00, LEX nr 75288; z 6.05.2010 r., II CSK 536/09, LEX nr 585765; z 12.12.2007 r., V CSK 334/07, LEX nr 521817).

Jednocześnie jednak powszechnie przyjmuje się w orzecznictwie, że nadużywanie art. 8 k.p. lub art. 5 k.c. w odniesieniu do zarzutu przedawnienia oznacza zanegowanie funkcji, jaką spełnia instytucja przedawnienia i może doprowadzić do zburzenia zamysłu legislacyjnego, który legł u podstaw tej instytucji. Podkreśla się, że sąd może uznać zgłoszony zarzut przedawnienia za sprzeczny z zasadami współżycia społecznego jedynie "w wyjątkowych okolicznościach", "w szczególnych, wyjątkowych sytuacjach", "w wyjątkowo rażących i rzadkich okolicznościach", "zupełnie wyjątkowo" (por. np. wyrok SA w Białymstoku z 15.11.2019 r., I ACa 398/2019, wyrok SA w Gdańsku z 21.11.2017 r., V ACa 697/16).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego od lat prezentowany jest także pogląd, że uwzględnienie zarzutu przedawnienia może być uznane za naruszające art. 8 k.p. lub 5 k.c. tylko w sytuacjach wyjątkowych i jeśli przekroczenie terminu przedawnienia jest niewielkie (zob. np. wyrok SN z 21.03.2017 r. I CSK 447/15, wyrok SN z 9.11.2016 r. II CSK 93/16, czy ostatnio postanowienie SN z 2.12.2025 r. II PSK 54/25).

Odnosząc powyższe wypowiedzi orzecznictwa do stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy stwierdzić należy, że możliwość uznania podniesionego przez pozwanego zarzutu przedawnienia za sprzeczny z zasadami współżycia społecznego wyłącza rozmiar przekroczenia przez powódkę terminu przedawnienia. W sytuacji, gdy termin przedawnienia roszczenia powódki wynosi trzy lata, co oznacza, że w związku z ustaloną przez Sąd I instancji datą wymagalności roszczenia (07.06.2017 r.) upłynął z dniem 07.06.2020 r., a z pozwem w niniejszej sprawie powódka wystąpiła w dniu 10.07.2025 r., a więc po ponad 5-u latach, czyli po prawie dwukrotności terminu przedawnienia, niemożliwe jest uznanie, że przekroczenie terminu przedawnienia było niewielkie, a jak wyżej wskazano, co najwyżej niewielki rozmiar przekroczenia terminu przedawnienia, w pierwszej kolejności warunkuje ewentualne nieuwzględnienie zarzutu przedawnienia na podstawie art. 8 k.p. lub art. 5 k.c.

Z przedstawianych we wcześniejszej części zważań względów brak jest podstaw do zakwalifikowania powołanych przez Sąd I instancji okoliczności za wyjątkowe i stanowiące o sprzeczności podniesienia zarzutu przedawnienia z zasadami współżycia społecznego. W odniesieniu do ustalonego stanu faktycznego tego rodzaju okoliczności nie dostrzegł także Sąd Okręgowy przy rozpoznawaniu apelacji.

Mając powyższe na względzie Sąd Okręgowy na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił wyrok Sądu I instancji w zaskarżonej apelacją części w ten sposób, że powództwo oddalił.

Na podstawie art. 102 k.p.c. Sąd Okręgowy odstąpił od obciążania powódki kosztami zastępstwa procesowego za postępowanie przed sądami obu instancji, mając na uwadze charakter dochodzonego roszczenia i stan rzeczy istniejący w dacie składania pozwu, a w szczególności brak ustalonej linii orzeczniczej w rozpoznawaniu przez sądy podobnych spraw, w szczególności w zakresie oceny podnoszonego przez pozwanego w tych sprawach zarzutu przedawnienia. Powódka co do zasady miała prawo zakładać, że dochodzone przez nią roszczenie zasługuje na uwzględnienie, a ostatecznie przegrała sprawę z powodu skutecznego podniesienia przez pozwanego zarzutu przedawniania.

Sędzia (del.) Andrzej Bogucki