Wyrok z 18 marca 2026, sygn. VII U 445/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

7 stycznia 2026 r.

Sąd Okręgowy Warszawa – Praga w Warszawie

VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie: Przewodnicząca: sędzia (del.) Magdalena Pytel

po rozpoznaniu 7 stycznia 2026 r. w Warszawie na posiedzeniu niejawnym

sprawy U. A. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w D.

o rentę z tytułu niezdolności do pracy

na skutek odwołania U. A. (1)

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych(...)Oddział w D.

z 17 stycznia 2025 r. nr (...)

oddala odwołanie.

VII U 445/25

UZASADNIENIE

Decyzją z 17 stycznia 2025 r., znak: (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w D. odmówił U. A. (1) prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Organ rentowy uznał, że ubezpieczony jest częściowo niezdolny do pracy od dzieciństwa, ale jednocześnie przyjął, że niezdolność ta nie powstała w okresie zatrudnienia ani ubezpieczenia (akta rentowe k. 31).

Ubezpieczony pismem z 4 marca 2025 r. odwołał się od powyższej decyzji, wnosząc o jej zmianę wskazując, że spełnia przesłanki do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy, ponieważ niezdolność powstała 6 listopada 2024 r., kiedy był zatrudniony na podstawie umowy zlecenia, co do której nie istniał obowiązek ubezpieczenia (k. 3).

W odpowiedzi na odwołanie z 28 marca 2025 r. pełnomocnik organu rentowego wniósł o oddalenie odwołania, podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

W uzasadnieniu wskazał, że przyjmując, że dzieciństwo kończy się w momencie uzyskania pełnoletności, wiek 18 lat odwołujący osiągnął 3 listopada 2015 r. Do tego czasu wykonywał umowę zlecenia (7/2014 r.) oraz umowę dzieło (od 10/2014 r.). W okresie od 2 września 2013 r. do 23 kwietnia 2016 r. był uczniem Liceum Ogólnokształcącego (k. 14).

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

U. A. (2) urodził się (...)

Od 11 roku życia choruje na padaczkę lekoodporną - pozostaje pod opieka neurologa. Leczył się także psychiatrycznie z uwagi na zaburzenia depresyjne (zaświadczenie lekarskie z 16 października 2024 r. - akta rentowe tom II).

W 2014 r. odwołujący uzyskał przychód w wysokości (...) zł z umów cywilnoprawnych oraz praw autorskich (k. 5 - PIT - 37)

3 listopada 2015 r. odwołujący skończył 18 lat.

W 2015 r. odwołujący uzyskał przychód w wysokości 3804 zł z umów cywilnoprawnych oraz praw autorskich (k. 7 - PIT - 37). W 2016 r. odwołujący uzyskał przychód w wysokości 2200 zł z tytułu praw autorskich (k. 9 PIT - 37).

20 kwietnia 2016 r. odwołujący zakończył naukę w liceum ogólnokształcącym (bezsporne).

22 maja 2017 r. odwołujący rozpoczął prowadzenie działalności gospodarczej (wydruk z (...) (akta rentowe tom I k. 5).

12 listopada 2024 r. odwołujący złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w D. wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy, wskazując okresy zatrudnienia i prowadzenia działalności gospodarczej przypadające od 2017 r. (akta rentowe tom I k. 1).

5 grudnia 2024 r. Lekarza Orzecznik ZUS rozpoznał u ubezpieczonego padaczkę lekooporną z napadami drgawkowymi uogólnionymi i nieświadomości od 11 r.ż. dobrze kontrolowaną farmakologicznie oraz zaburzenia depresyjne (nr statystyczny choroby zasadniczej: G40). Wskazano, iż stwierdzone naruszenie sprawności organizmu powoduje częściową niezdolność do pracy od dzieciństwa do grudnia 2025 r., a rokowania są trudne do oceny (opinia lekarska - akta rentowe tom II k. 7, orzeczenie - akta rentowe tom I k. 13).

Odwołujący nie wniósł sprzeciwu od tego orzeczenia.

Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie złożonych do akt dokumentów, których autentyczność nie była kwestionowana przez strony i które Sąd uznał za wiarygodne. Strony nie składały także innych wniosków dowodowych.

Sąd zważył, co następuje:

Odwołanie nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zachodziły podstawy do wydania wyroku na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie bowiem z art. 148 ¹ § 1 KPC sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna - mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych - że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne.

Renta z tytułu niezdolności do pracy może być przyznana ubezpieczonemu, który spełnia łącznie warunki określone w art. 57 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1749 z późn. zm. - dalej jako ustawa emerytalna), a więc:

1)  jest niezdolny do pracy,

2)  ma wymagany okres składkowy i nieskładkowy,

3)  niezdolność do pracy powstała w okresach, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 2, pkt 3 lit. b, pkt 4, 6, 7 i 9, ust. 2 pkt 1, 3 - 8 i 9 lit. a, pkt 10 lit. a, pkt 11 - 12, 13 lit. a, pkt 14 lit. a i pkt 15 - 17 oraz art. 7 pkt 1 - 3, 5 lit. a, pkt 6 i 12 albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów,

4)  nie ma ustalonego prawa do emerytury z Funduszu lub nie spełnia warunków do jej uzyskania.

Przy czym w myśl art. 57 ust. 2 wskazanego wyżej aktu prawnego przepisu art. 57 ust. 1 pkt 3 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy.

Przesłanka konieczna dla przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, o której mowa w art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy emerytalnej, wiąże się z koniecznością posiadania przez ubezpieczonego okresów składkowych i nieskładkowych w wymiarze określonym w art. 58 ustawy. Wymóg ten wynika z tego, że renta z tytułu niezdolności do pracy nie jest świadczeniem o charakterze socjalnym na rzecz osób niezdolnych do pracy, pozostającym bez związku z tytułem ubezpieczenia rentowego, ale jedną z form zabezpieczenia społecznego powiązaną z wymaganym okresem płacenia składek (wyrok Sądu Najwyższego z 1 grudnia 2016 r., I UK 424/15, LEX nr 2194884).

Zgodnie z art. 58 ust 1 wskazanej ustawy warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, w myśl art. 57 ust. 1 pkt 2, uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie co najmniej:

1. 1 rok - jeżeli niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 20 lat;

2. 2 lata - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 20 do 22 lat;

3. 3 lata - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 22 do 25 lat;

4. 4 lata - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 25 do 30 lat;

5. 5 lat - jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat.

Okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, powinien przypadać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy; do tego dziesięcioletniego okresu nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu niezdolności do pracy, renty szkoleniowej lub renty rodzinnej (ust. 2). Jeżeli ubezpieczony nie osiągnął okresu składkowego i nieskładkowego, o którym mowa w ust. 1, warunek posiadania wymaganego okresu uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony został zgłoszony do ubezpieczenia przed ukończeniem 18 lat albo w ciągu 6 miesięcy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej oraz do powstania niezdolności do pracy miał, bez przerwy lub z przerwami nieprzekraczającymi 6 miesięcy, okresy składkowe i nieskładkowe (ust. 3). Przepisu ust. 2 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy, o którym mowa w art. 6, wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (ust. 4).

W orzecznictwie przyjmuje się, że art. 58 ust. 4 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych powinien być interpretowany ściśle i stosowany w sposób restryktywny, ponieważ dopuszcza on - wyjątkowo, jedynie dla ubezpieczonych całkowicie niezdolnych do pracy, o długim stażu ubezpieczeniowym - możliwość złagodzenia warunku posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim dziesięcioleciu przed złożeniem wniosku o rentę lub powstania niezdolności do pracy (wyrok Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2019 r., I UK 401/17, LEX nr (...)).

Pierwsza z przesłanek, a więc niezdolność do pracy, jest kategorią ubezpieczenia społecznego łączącą się z całkowitą lub częściową utratą zdolności do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu bez rokowania jej odzyskania po przekwalifikowaniu (art. 12 ustawy emerytalnej). Przy ocenie stopnia i trwałości tej niezdolności oraz rokowania co do jej odzyskania uwzględnia się zarówno stopień naruszenia sprawności organizmu, możliwość przywrócenia niezbędnej sprawności w drodze leczenia i rehabilitacji, jak i możliwość wykonywania pracy dotychczasowej lub podjęcia innej oraz celowość przekwalifikowania zawodowego, biorąc pod uwagę rodzaj i charakter dotychczas wykonywanej pracy, poziom wykształcenia, wiek i predyspozycje psychofizyczne ubezpieczonego (art. 13 ust. 1 ustawy emerytalnej) (wyrok Sądu Najwyższego z 28 stycznia 2004 r., II UK 222/03, OSNP 2004/19/340).

Przepis art. 12 ustawy emerytalnej rozróżnia dwa stopnie niezdolności do pracy - całkowitą i częściową. Zgodnie z ust. 3 ww. przepisu, częściowo niezdolną do pracy jest osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji. Z kolei całkowita niezdolność do pracy polega na utracie zdolności do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Przesłanka niezdolności do jakiejkolwiek pracy odnosi się do każdego zatrudnienia w innych warunkach niż specjalnie stworzone na stanowiskach pracy odpowiednio przystosowanych do stopnia i charakteru naruszenia sprawności organizmu (wyrok Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2020 r. III UK 461/18, LEX nr 3220803).

Dokonując analizy pojęcia „całkowita niezdolność do pracy" należy brać pod uwagę zarówno kryterium biologiczne (stan organizmu dotkniętego schorzeniami naruszającymi jego sprawność w stopniu powodującym całkowitą niezdolność do jakiejkolwiek pracy), jak i ekonomiczne (całkowita utrata zdolności do zarobkowania wykonywaniem jakiejkolwiek pracy). Osobą całkowicie niezdolną do pracy w rozumieniu art. 12 ust. 2 ustawy emerytalnej jest więc osoba, która spełniła obydwa te kryteria, czyli jest dotknięta upośledzeniem zarówno biologicznym, jak i ekonomicznym (wyrok Sądu Najwyższego z 21 grudnia 2004 r., I UK 28/04, LEX nr 979161). Z kolei wyjaśnienie częściowej niezdolności do pracy i treści pojęcia „pracy zgodnej z poziomem posiadanych kwalifikacji” wymaga uwzględnienia zarówno kwalifikacji formalnych (czyli zakresu i rodzaju przygotowania zawodowego udokumentowanego świadectwami, dyplomami, zaświadczeniami), jak i kwalifikacji rzeczywistych (czyli wiedzy i umiejętności faktycznych, wynikających ze zdobytego doświadczenia zawodowego) (wyrok Sądu Najwyższego z 15 września 2006 r., I UK 103/06, OSNP 2007/17 - 18/261).

Warunki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy określone w art. 57 ustawy emerytalnej muszą być spełnione łącznie w chwili wydania decyzji przez organ rentowy. W postępowaniu odwoławczym od decyzji odmawiającej prawa do tej renty sąd ubezpieczeń społecznych ocenia legalność decyzji według stanu rzeczy istniejącego w chwili jej wydania (wyrok Sądu Najwyższego z 12 lutego 2009 r., I UK 193/08 LEX nr 725014).

Sąd rozpoznający odwołanie od decyzji organu rentowego jest zobligowany do weryfikacji wszystkich warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, m.in. warunku czasu zajścia zdarzenia, o którym mowa w art. 57 ust. 1 pkt 1 ustawy emerytalnej. Tylko wówczas możliwe jest zbadanie, kiedy powstała ustalona przez sąd niezdolność do pracy i czy miało to miejsce w okresach, o których mowa w ustawie o emeryturach i rentach (art. 57 ust. 1 pkt 3) (postanowienie Sądu Najwyższego z 17 września 2024 r., III UZ 5/24, LEX nr 3768828).

Ustawodawca posługuje się w art. 57 ustawy emerytalnej określeniem "warunek" w szerokim (potocznym) rozumieniu tego słowa, oznaczającym wszelkie uwarunkowania prawne nabycia prawa do danego świadczenia (warunki sensu largo). Warunki sensu stricto to wymóg, aby niezdolność do pracy powstała w czasie trwania ubezpieczenia albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tego ubezpieczenia oraz aby ubezpieczony posiadał wymagany staż ubezpieczeniowy. Pogorszenie istniejącej przed podjęciem zatrudnienia niezdolności do pracy w ramach danego jej stopnia uzasadnia prawo do renty, gdy po pierwsze powstało w okresach wymienionych w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej oraz po drugie, gdy spowodowało autonomiczną utratę zdolności do wykonywania pracy w dotychczasowym zakresie. Jest to bowiem powstanie niezdolności do pracy powodujące autonomiczną utratę zdolności do wykonywania pracy w dotychczasowym zakresie bądź uniemożliwiające całkowite wykonywanie jakiejkolwiek pracy. Dla nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy istotne jest, aby niezdolność ta powstała w okresach wymienionych w art. 57 ust. 1 pkt 3. Wówczas możliwe jest stwierdzenie, że naruszenie sprawności organizmu powoduje utratę zdolności do pracy przynajmniej zgodnie z poziomem posiadanych kwalifikacji zawodowych (art. 12 ust. 3 ustawy emerytalnej) i uniemożliwia dalszą aktywność zawodową. Wobec tego dla spełnienia warunku określonego w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej przez osobę częściowo niezdolną do pracy, której częściowa niezdolność do pracy nie powstała w okresach wyszczególnionych tym przepisem i wykonującą pracę odpowiednią do zachowanych możliwości zdrowotnych przyjmuje się, że wymagane jest pogorszenie stanu zdrowia w stopniu uniemożlwiającym przynajmniej wykonywanie pracy w dotychczasowym ograniczonym stanem zdrowia zakresie (wyrok Sądu Najwyższego z 28 maja 2025 r. I (...) 163/24, LEX nr 3886556).

Przechodząc do dalszych rozważań należy wskazać, że rodzaje okresów składkowych i nieskładkowych zostały enumeratywnie wymienione w art. 6 i 7 ustawy emerytalnej. Jednym z okresów składkowych zgodnie z treścią art. 6 ust. 1 pkt 1 powyższej ustawy jest okres ubezpieczenia.

Stosownie do treści art. 6 ust. 1 pkt 4 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2026 r. poz. 199) obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu podlegają osoby fizyczne, które na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej są osobami wykonującymi pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, zwanymi dalej "zleceniobiorcami", oraz osobami z nimi współpracującymi, z zastrzeżeniem ust. 4, tj. osoby określone w ust. 1 pkt 4 nie podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, jeżeli są uczniami szkół ponadpodstawowych lub studentami, do ukończenia 26 lat.

W niniejszej sprawie organ rentowy przyznał, że odwołujący rzeczywiście jest częściowo i czasowo niezdolny do pracy oraz że ma wymagany okres składkowy (6 lat, 10 miesięcy 25 dni). Było oczywiste, że nie ma ustalonego prawa do emerytury ani 25 lat stażu.

Spór dotyczył chwili powstania niezdolności do pracy w związku z okresami ubezpieczenia. Lekarz orzecznik ustalił, że odwołujący choruje na padaczkę od 11 roku życia (czyli od około 2008 r.) a niezdolność do pracy powstała w czasie jego dzieciństwa (zakończonego najpóźniej 3 listopada 2015 r.) - odwołujący nie kwestionował tych ustaleń.

Nie wskazał także przypadających przed 2017 r. okresów podlegania ubezpieczeniom, a jedynie przedstawił zeznania podatkowe dotyczące uzyskiwania od 2014 r. niewielkich przychodów z tytułu praw autorskich i umów cywilnoprawnych, przyznając że podczas ich wykonywania nie objęty ubezpieczeniami społecznymi.

Skoro nie można przyjąć aby niezdolność do pracy ubezpieczonego nie powstała w okresach, o których mowa w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej, to stanowisko organu rentowego wyrażone w zaskarżonej decyzji jest prawidłowe.

Wobec powyższego, Sąd na podstawie art. 477 ¹⁴ § 1 KPC, oddalił odwołanie uznając, że odwołującemu nie przysługuje prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy.

SSR (del.) H. E.