Wyrok z 16 kwietnia 2026, sygn. VI U 95/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 kwietnia 2026 roku

Sąd Okręgowy w Bydgoszczy VI Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Karolina Chudzinska

Protokolant : st.sekr.sąd. Małgorzata Pyszka – Cichońska

po rozpoznaniu w dniu 19 marca 2026 roku w U.

na rozprawie

sprawy I. M. (1)

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w U.

o ubezpieczenie

na skutek odwołania I. M. (1)

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w U.

z dnia 8 listopada 2024r., nr (...)

1. Zmienia zaskarżoną decyzję i ustala, że I. M. (1), jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą, podlega dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji, tj. od 01.11.2020r. do 30.11.2020r. i od 01.02.2021r. do 31.07.2022r.

2. Zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w U. na rzecz I. M. (1) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa prawnego kwotę 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych wraz z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się niniejszego punktu wyroku, do dnia zapłaty.

Sędzia Karolina Chudzinska

Sygn. akt VI U 95/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 8 listopada 2024r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w U. stwierdził, że I. M. (1) jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą nie podlega dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu od 1 listopada 2020 roku do 30 listopada 2020 roku oraz od 1 lutego 2021r. do 31 lipca 2022 roku. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że ubezpieczona zgłosiła do ZUS prowadzenie działalności gospodarczej od 1 marca 2013 r. Jako osoba prowadząca działalność ubezpieczona dokonała zgłoszenia do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego m.in. w okresach: od 1 września 2016 r. do 31 lipca 2022r. oraz od 31 lipca 2023 r. ZUS wskazał, że m.in. od 7 października 2019 r. do 4 października 2020 r. oraz od 1 sierpnia 2022 r. do 30 lipca 2023 r. ubezpieczona nie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym z tytułu prowadzonej działalności z uwagi na pobieranie zasiłku macierzyńskiego. ZUS podniósł, że w listopadzie i grudniu 2023 r. ubezpieczona złożyła korekty dokumentów rozliczeniowych m.in. za miesiące 11/2020, 2/2021 - 12/2022 (korekty dotyczyły podstaw wymiaru składek za zatrudnionych pracowników). Wskutek złożonych korekt dokumentów (na większe kwoty) na koncie płatnika składek powstała niedopłata, na którą została zawarta umowa ratalna. W wyniku korekt zmianie uległo rozliczenie konta ubezpieczonej – ZUS ustalił, że składki za miesiące: 11/2020 oraz 2/2021 - 12/2021 zostały opłacone po terminie płatności i w związku z nieterminowym opłaceniem składek za 11/2021 ustało ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej również w kolejnych miesiącach. W związku z ustaniem podlegania przez ubezpieczoną dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu od 1.02.2021 r. do 31.07.2022 r. zaistniała konieczność ponownej weryfikacji prawa do zasiłku chorobowego i macierzyńskiego. W wyniku powyższej weryfikacji ustalono, że wskutek niepodlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu ubezpieczona nie ma prawa do zasiłku chorobowego i macierzyńskiego.

Odwołanie od tej decyzji wniosła ubezpieczona I. M. (1), reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, zaskarżyła decyzję w całości i wniosła o jej zmianę i ustalenie, że ubezpieczona podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu jako osoba prowadzącą pozarolniczą działalność oraz o zasądzenie od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w U. na swoją rzecz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu odwołania ubezpieczona wskazała, że od 11 lat podlega ubezpieczeniu chorobowemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej pod firmą (...). Wskazała, że w 2023 roku została u niej przeprowadzona kontrola Państwowej Inspekcji Pracy, efektem której było wszczęcie postępowania z urzędu przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w U.. Na skutek ustaleń kontrolnych ubezpieczona jako płatnik składek, musiała odprowadzić składki na ubezpieczenia społeczne za zatrudnianych pracowników za okres od 2020 roku do 2022 roku. Celem wywiązania się ze zobowiązań nałożonych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych dokonano korekt w dniu 20 grudnia 2023 roku, w wyniku których na koncie ubezpieczonej powstały zaległości. W dniu 20 grudnia 2023 roku złożono wniosek o rozłożenie zaległości na raty. Ubezpieczona wskazała, że organ rentowy decyzją z dnia 10 maja 2024 roku odmówił ubezpieczonej zasiłku chorobowego za okres:

• od 25 maja 2021 roku do 28 maja 2021 roku,

• od 23 czerwca 2021 roku do 21 września 2021 roku,

• od 13 października 2021 roku do 19 października 2021 roku,

• od 14 grudnia 2021 roku do 17 grudnia 2021 roku,

• od 22 grudnia 2021 roku do 31 lipca 2022 roku

oraz zasiłku macierzyńskiego za okres od 1 sierpnia 2022 roku do 30 lipca 2023 roku.

W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał zmianę na koncie płatnika spowodowaną korektą i powstałą w następstwie zaległością. ZUS wyłączył ubezpieczoną z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego, powołując się na przepis, który obowiązywał do 31 stycznia 2021 roku. Odwołująca odwołała się od tej decyzji.

Sąd Rejonowy w B. VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, rozpatrujący odwołanie, zarządzeniem z dnia 4 października 2024 roku zobowiązał Zakład Ubezpieczeń Społecznych do wydania decyzji w sprawie podlegania ubezpieczonej I. M. obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym w tym ubezpieczeniu chorobowemu, a efektem tego jest zaskarżona w niniejszym postepowaniu decyzja.

Odwołująca podnosiła, że zaskarżona decyzja nie jest zgodna z prawem, bowiem narusza art. 14 ust. 2 ustawy systemowej. Zgodnie z brzmieniem art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej obowiązującym do 31 grudnia 2021 roku ubezpieczenie chorobowe ustawało od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie. Od 1 stycznia 2022 roku nieterminowe opłacenie składek na dobrowolne ubezpieczenia społeczne nie jest już przyczyną wyłączenia z ubezpieczenia chorobowego. Odwołująca podkreśliła, że nawet gdyby prawnie uzasadnione byłoby zastosowanie nieobowiązującego w momencie wydawanie decyzji przepisu, to decyzja organu rentowego będąca przedmiotem niniejszego odwołania nie mogłaby funkcjonować w obrocie prawnym. Ubezpieczona wskazała, że organ rentowy wyraził zgodę na opłacenie składki po terminie, ponieważ podpisano układ ratalny, a zgodnie z art. 29 ust 5 ustawy systemowej: w przypadku odroczenia terminu płatności należności z tytułu składek lub rozłożenia należności na raty uznaje się, że płatnik składek nie posiada zadłużenia z tytułu należności z tytułu składek, jeżeli spełnia dwa warunki: opłaca należności z tytułu składek w terminach i w wysokości ustalonych w umowie o układ ratalny i nie posiada zadłużenia z tytułu należności z tytułu składek, nieobjętych tą umową. Ponadto odwołująca podniosła, że od dnia 1 stycznia 2022 roku obowiązuje nowe brzmienie art. 14 ust. 2 ustawy systemowej i w związku z tą zmianą dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustają w dwóch przypadkach: od dnia wskazanego w zgłoszeniu wyrejestrowania, o którym mowa w art. 36 ust. 11 albo 14 ustawy systemowej nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie albo od dnia ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom. Obecnie bowiem zapłata składki po terminie nie wyłącza ubezpieczonego z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Ubezpieczona podkreślił, że w momencie wydania skarżonej decyzji organ rentowy nie mógł pozbawić jej ciągłości dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z powodu dokonania korekt deklaracji rozliczeniowych. Zdaniem ubezpieczonej organ rentowy oparł zaskarżoną decyzję na brzmieniu art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej obowiązującym do dnia 31 grudnia 2021 roku, nie uwzględniwszy własnego wyrażenia zgody na opłacenie składki po terminie, zgodnie z którym tytuł do ubezpieczenia chorobowego ustawał w sytuacji nieopłacenia składek w terminie.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy, reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika wniósł o oddalenie odwołania oraz o zasądzenie od odwołującej na swoją rzecz zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu podtrzymał stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Sąd Okręgowy ustalił, co następuje:

Ubezpieczona I. C. prowadzi jednoosobową działalność gospodarczą od 1 marca 2013r. z tytułu której zgłosiła się do dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego – od około 2015 roku. Najpierw ubezpieczona prowadziła salony prasowe, a obecnie prowadzi sklep (...).

Dowód: zeznania ubezpieczonej- zapis AV na płycie CD- k. 173 akt.

W latach 2020-2022 ubezpieczona zatrudniała ok 12 pracowników. Ubezpieczona przez około 2 lata zatrudniała m.in. pracownicę, formalnie na ¼ etatu na jej prośbę, jednak osoba ta pracowała w rzeczywistości w większym wymiarze etatu. Na skutek zawiadomienia tej pracownicy, Państwowa Inspekcja Pracy przeprowadziła u ubezpieczonej kontrolę w przedmiocie ustalania rzeczywistego wymiaru etatu tego pracownika oraz innych zatrudnianych w spornym okresie pracowników i ustaliła, że w rzeczywistości część z tych osób, mimo formalnego zatrudnienia na ¼ etatu, wykonywało pracę na pełen etat. Ponadto PIP ustaliła, że od otrzymywanych od ubezpieczonej świadczeń pieniężnych w postaci nagród, ubezpieczenia nie opłacała składek (nie traktowała ich jako składnika wynagrodzenia). O sytuacji tej został zawiadomiony ZUS, który wszczął postępowanie w sprawie ustalenia podstawy wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia społeczne pracowników ubezpieczonej i wystawił korekty dokumentów rozliczeniowych za sporny okres. Łącznie kwota niedopłaty z tytułu składek na FUS, FUZ i FPŚP i FP za okres 2021-2023 za zatrudnianych pracowników ubezpieczonej wyniosła prawie 40.000 zł. Wystawienie korekt skutkowało ponownym, wstecznym rozliczeniem konta ubezpieczonej, jako płatnika. Wpłacane przez ubezpieczoną w okresie, którego dotyczyły korekty, składki, zostały ponownie rozliczone także na poczet składek należnych za pracowników- według nowo ustalonych przez ZUS podstaw wymiaru składek tych pracowników. Spowodowało to przesunięcie środków na koncie ubezpieczonej jako płatnika i zarachowanie wcześniej wpłacanych przez ubezpieczona kwot (m.in. na jej własne ubezpieczenie chorobowe) przez system na poszczególne fundusze, co efekcie spowodowało, że wystąpiła niedopłata składek również na fundusz ubezpieczenia chorobowego samej odwołującej.

Dowód: dokumenty z kontroli PIP - k.- 8-18, zeznania ubezpieczonej – zapis Av na płycie CD- k. 173 akt, protokół rozprawy z dnia 4.11.2024r. w sprawie SO Bydgoszcz VI U 1503/24 zawierający zeznania świadka W. Z. oraz I. M. (2)- k. 145 -146 akt VI U 1503/24.

Po otrzymaniu decyzji w sprawie niedopłaty niezwłocznie ubezpieczona złożyła w ZUS wniosek o rozłożenie tej należności na raty. ZUS zgodził się rozłożyć tą kwotę na 24 raty.

Dowód: umowa ratalna z ZUS- k. 126-128, zeznania ubezpieczonej – zapis Av na płycie CD- k. 173 akt.

Składki na ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej za miesiące: 11/2020 oraz 2/2021 - 12/2021 zostały opłacone pierwotnie w terminie. Dopiero następczo, po dokonaniu korekty w grudniu 2023 roku przez ZUS i przeliczeniu stanu konta ubezpieczonej jako płatnika składek za siebie i pracowników powstała niedopłata. Miała ona związek z należnościami za pracowników ubezpieczonej, a nie pierwotną należnością ubezpieczonej na jej własne ubezpieczenie chorobowe. ZUS bowiem wówczas, w grudniu 2023 roku, dokonał przesunięcia zaksięgowanych do tamtej pory na indywidualne ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej wpłat, na poczet należności z tytułu składek za pracowników. Zadłużenie z tytułu składek na indywidualne ubezpieczenie chorobowe ubezpieczonej powstało zatem dopiero w grudniu 2023 roku, wynikało z dokonanych przez ZUS matematycznych operacji na jej koncie, dopiero wówczas też było wymagalne – dopiero wtedy powstał bowiem obowiązek zapłaty przez ubezpieczoną składek w konkretnej wysokości. Ubezpieczona składając niezwłocznie po ujawnieniu niedopłaty wniosek o rozłożenie należności na raty, zaakceptowany przez ZUS, nie uchybiła terminowi zapłaty składek. Ubezpieczona wywiązała się z umowy ratalnej i spłaciła całą należność– zgodnie z tą umową i 9 lutego 2026 r. opłaciła ostatnią ratę.

Dowód: jak wyżej.

Powyższy stan faktyczny, zasadniczo niesporny pomiędzy stronami, sąd ustalił, na podstawie powołanych wyżej dowodów, w tym zawnioskowanych przez strony dokumentów, niekwestionowanych przez strony. Podstawą dla ustaleń faktycznych były również zeznania ubezpieczonej złożone w niniejszym postępowaniu oraz zeznania świadków W. Z. oraz I. M. (2), złożone w sprawie VI U 1503/24.

Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

Odwołanie zasługiwało na uwzględnienie.

Istota sporu sprowadzała się do rozstrzygnięcia, czy w powyższym stanie faktycznym organ rentowy słusznie uznał, że ubezpieczona nie podlega ubezpieczeniu chorobowemu z uwagi na zapłatę składki na to ubezpieczenie po terminie, w sytuacji, gdy zadłużenie z tytułu tych składek jest wynikiem operacji księgowych dokonanych przez system (algorytm) ZUS w związku ze złożeniem przez ubezpieczoną jako płatnika składek korekt deklaracji za jej pracowników. Czy jeśli korekty te nie dotyczyły ubezpieczenia chorobowego samej ubezpieczonej, pierwotnie zadeklarowana przez ubezpieczoną i uiszczona w terminie na to ubezpieczanie składka była prawidłowa, to ZUS mógł następczo, po przeszło 3 latach od uiszczenia tej składki, ponownie ja rozliczyć i przeksięgowując ją na inne fundusze, których płatnikiem była ubezpieczona, uznać, że składka nie została zapłacona w pełnej wysokości i w konsekwencji wyłączyć ubezpieczoną wstecznie z ubezpieczenia chorobowego?.

Po drugie, czy ZUS w ogóle w obecnym stanie prawnym (decyzja wydana została w listopadzie 2024 roku) miał podstawy wyłączyć ubezpieczoną z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego z powodu niezapłacenia składek w pełnej wysokości, skoro umożliwiający to przepis ustawy systemowej obowiązywał jedynie do końca 2021 roku?

Zgodnie z brzmieniem art. 6 ust. 1 pkt 5 i art. 12 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych z dnia 13 października 1998 r. osoby fizyczne prowadzące pozarolniczą działalność na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej obowiązkowo podlegają ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu.

Na mocy przepisu art. 11 ust. 2 tej ustawy osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą podlegają ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie na swój wniosek.

W myśl zaś art. 14 ust. 2 pkt 2 tego aktu, w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2021 r., w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie; w uzasadnionych przypadkach Zakład, na wniosek ubezpieczonego, może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie, z zastrzeżeniem ust. 2a.

Z przywołanego przepisu wynika, że jedną z przesłanek ustania dobrowolnego ubezpieczenia było nieopłacenie w terminie składki należnej na to ubezpieczenie. Nie budzi przy tym żadnych zastrzeżeń stwierdzenie, że nieopłacenie w ogóle składki na dobrowolne ubezpieczenie albo opłacenie jej w całości po ustawowym terminie rodzi skutek przewidziany w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2. Skutek ten powstaje ex lege, bez względu na wolę stron.

Na tle tego przepisu powstał spór interpretacyjny dotyczący tego jaki skutek ma opłacenie w wymaganym terminie jedynie części należnej składki. Zaprezentowane w tej kwestii poglądy doktryny różniły się. W uzasadnieniu do wyroku dnia 8 sierpnia 2001 r. (sygn. II UKN 518/00 LEX nr 49201) Sąd Najwyższy stwierdził, że opłacenie składki na dobrowolne ubezpieczenia społeczne w niepełnej wysokości (zaniżonej wskutek błędu wnioskodawcy w obliczeniu wysokości należnej składki spowodowanego uwzględnieniem dalszego okresu niezdolności do pracy, za który nie przysługiwał już zasiłek chorobowy wobec wyczerpania maksymalnego 270 dniowego okresu zasiłkowego z poprzedniego tytułu obowiązkowego ubezpieczenia chorobowego) nie jest równoznaczne z jej nieopłaceniem za jeden pełny miesiąc, gdyż opłacenie składki w zaniżonej wysokości nie kwalifikuje się jako jej nieopłacenie za jeden pełny miesiąc.

Odmienny pogląd Sąd Najwyższy wyraził w wyroku z dnia 18 kwietnia 2012 r. (II UK 188/11 LEX nr 1217208), zgodnie z którym składka należna, która warunkuje podleganie dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w rozumieniu art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, to składka opłacona w terminie w pełnej wysokości. W ocenie tego składu decydujące znaczenia ma, zgodnie z treścią przepisu, składka "należna", co oznacza, że dla zachowania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego nie wystarcza część składki. Sąd Najwyższy wskazał, że określenie "składki należnej" nie jest przypadkowe, gdyż odnoszący się do składki przymiotnik oznacza, że chodzi o należną składkę, czyli pełną składkę, a więc nie wystarcza jej część. Należna składka to ta, która powinna być zapłacona, tak jak wartość należna czy należna opłata od pisma. Jeżeli składka nie była należna, a więc mniejsza niż należna, to dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje z mocy ustawy.

W ostatnim okresie orzecznictwo zdaje się powracać do pierwszej z linii wykładni cytowanego przepisu. Do poglądu tego składnia się także Sąd orzekający w niniejszej sprawie.

W wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 26 stycznia 2021 r. (sprawa III AUa 861/20 LEX nr 3160150) stwierdzono, że opłacenie składek należy traktować jako chęć kontynuowania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego; ustanie ubezpieczenia chorobowego wiąże się z elementem woli ubezpieczonego co do trwania ubezpieczenia, która jest podstawą ubezpieczenia; skutek określony w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należy interpretować z uwzględnieniem zamiaru ubezpieczonego.

W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano zaś, że z całą pewnością zaprzestanie opłacania składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe należy traktować jako dorozumiane wystąpienie z ubezpieczenia. „z faktu, iż odwołująca opłaciła składki w terminie, lecz w niepełnej wysokości, nie można wyprowadzić wniosku, że wolą osoby ubezpieczonej była rezygnacja z ubezpieczenia; wręcz przeciwnie opłacenie składek należy traktować za chęć kontynuowania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego; ustanie ubezpieczenia chorobowego wiąże się z elementem woli ubezpieczonego co do trwania ubezpieczenia, która jest podstawą ubezpieczenia; tak więc skutek określony w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej należy interpretować z uwzględnieniem zamiaru ubezpieczonego.” W tym zakresie Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy we wspomnianym wyroku z 8 grudnia 2015 r., II UK 443/14, iż opłacenie składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w kwocie niższej od należnej nie powoduje ustania tego ubezpieczenia, jeżeli taka jest wola ubezpieczonego; tylko bowiem zaniechanie zapłaty składki w terminie wyraża wolę zaprzestania podleganiu ubezpieczeniu, opłacenie zaś składki wiąże się zawsze z wolą jego kontynuowania, dlatego opłaceniu składki w niższej od należnej wysokości nie należy nadawać znaczenia powodującego ustanie ubezpieczenia, wbrew woli ubezpieczonego; jeżeli taka jest wola ubezpieczonego, to nie może jej być przeciwstawiona decyzja organu ubezpieczeń społecznych o odmowie przyjęcia uzupełnienia składki w późniejszym terminie (…) Nie sposób pominąć okoliczności, iż złożenie korekty deklaracji i uzupełnienie składki nastąpiło niezwłocznie po stwierdzeniu przez odwołującą błędu co do wysokości należnej składki; w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych przyjmuje się, że dany przypadek opłacenia składki po terminie nie musi być wyjątkowy i szczególnie uzasadniony, a wystarczy obiektywne usprawiedliwienie i wytłumaczenie dlaczego składka została opłacona w niepełnej wysokości; przepis art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie powinien być bowiem interpretowany z nadmiernym rygoryzmem, tak aby każde uchybienie terminowi opłacenia składki niejako automatycznie prowadziło do wyłączenia z ubezpieczenia, bez względu na zaistniałe okoliczności. Przez przypadek uzasadniony należy więc rozumieć taki, który obiektywnie usprawiedliwia i tłumaczy, dlaczego składka nie została w terminie opłacona w należnej wysokości (por. wyrok SN z 19 stycznia 2016 r. wraz z uzasadnieniem, (...) UK 35/15)”.

Jednocześnie w myśl postanowień zawartych w przepisie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy, w przypadku ustania ubezpieczenia ze względu na nieopłacenie składek, osoba prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą mogła wystąpić do organu rentowego z wnioskiem o dopuszczenie możliwości opłacenia składek po terminie.

Ustawa nie określa przesłanek "wyrażenia zgody" na opłacenie składki po terminie, co jednak nie oznacza przyznania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych niczym nieskrępowanego uznania w uwzględnieniu lub nieuwzględnieniu wniosku o wyrażenie zgody. Przyznana kompetencja winna być wykonywana według sprawdzalnych, sprawiedliwych kryteriów. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyposażony w uprawnienie wyrażania zgody na opłacenie składki po terminie winien ujawnić jakimi przesłankami kierował się odmawiając jej, a jego decyzja podlega merytorycznej ocenie sądu. Od decyzji organu rentowego odmawiającej wyrażenie zgody na opłacenie składki po terminie przysługuje zatem odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych (por. postanowienie SN z 14 listopada 2007 r., II UK 65/07, uchwała SN z 8 stycznia 2007 r., (...) UZP 6/06).

Najnowsze orzecznictwo skłania się do stanowiska, że zgoda na uiszczenie składki po terminie na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie wiąże się z koniecznością wystąpienia szczególnie uzasadnionego, wyjątkowego przypadku, czy szczególnie uzasadnionych nadzwyczajnych okoliczności; przepis ten nie uzależnia też udzielenia zgody na opłacenie składek po terminie od braku winy po stronie ubezpieczonego; ustawa wymaga jedynie, aby zaistniał przypadek "uzasadniony", czyli taki, który obiektywnie uzasadnia opóźnienie i tłumaczy z jakich powodów składka nie została uiszczona w terminie. Przepis ten nie powinien być interpretowany z nadmiernym rygoryzmem, tak aby każde uchybienie terminowi opłacenia składki prowadziło niejako automatycznie do wyłączenia z ubezpieczenia, bez względu na zaistniałe okoliczności. W każdym przypadku wyrażenie zgody na uiszczenie składek po terminie powinno zależeć od oceny indywidualnych okoliczności danej sprawy. (tak w wyroku SA w Poznaniu z dnia 22 marca 2023 r., III AUa 313/21)

Nadto pogląd ten wydaje się także podzielać ustawodawca, który w ostatnim czasie zmienił przepisy. Na skutek zmiany cytowanej ustawy, obowiązującej od 1 stycznia 2022 r. przepis art. 14 ust. 2 stanowi, że ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe, o których mowa w ust. 1, ustają:

1) od dnia wskazanego w zgłoszeniu wyrejestrowania, o którym mowa w art. 36 ust. 11 albo 14, nie wcześniej jednak niż od dnia, w którym zgłoszenie zostało złożone w Zakładzie;

3) od dnia ustania tytułu podlegania tym ubezpieczeniom.

Uchylony został zatem pkt 2, który dotyczył nieopłacenia składki w terminie i stanowił, że ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz chorobowe, o których mowa w ust. 1, ustają od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie opłacono w terminie składki należnej na to ubezpieczenie - w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność i osób z nimi współpracujących, duchownych oraz osób wymienionych w art. 7; w uzasadnionych przypadkach Zakład, na wniosek ubezpieczonego, może wyrazić zgodę na opłacenie składki po terminie, z zastrzeżeniem ust. 2a;

W ocenie Sądu obecnie - po zmianie wskazanego przepisu - sporny przepis nie powinien być interpretowany rozszerzająco i pozwalać na ustalenie ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego w sytuacji opłacenia niepełnej wysokości składki.

Celem wprowadzenia nowej regulacji do ustawy systemowej w postaci derogowania przepisu art. 14 ust. 2 pkt 2 tej ustawy było bowiem uproszczenie zasad podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu.

Wynika to wprost z uzasadnienia projektu ustawy zmieniającej, w którym wskazano, że "regulacja ta odchodzi od dorozumianego przystąpienia do ubezpieczenia dokonywanego przez opłacenie składki; jednocześnie wiąże się z podleganiem temu ubezpieczeniu nawet w przypadku opłacenia składki po terminie lub nieopłacenia jej wcale; tak przyjęta konstrukcja ubezpieczeń w konsekwencji doprowadzi do możliwości ubiegania się o świadczenia z ubezpieczenia chorobowego również w przypadku opłacenia składek po terminie" i dalej: "zmiana ta doprowadzi do dużego uproszczenia zasad podlegania ubezpieczeniu chorobowemu, zmniejszy liczbę spraw spornych oraz zmniejszy obowiązki administracyjne osób prowadzących pozarolniczą działalność; nie będą one musiały bowiem składać już wniosków o przywrócenie terminu na opłacenie składki na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe w przypadku jej nieterminowego opłacenia lub opłacenia w zaniżonej wysokości".

Przyjąć zatem należy, że ustawodawcy wprowadzającemu opisaną zmianę przepisu art. 14 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych chodziło li tylko o uproszczenie zasad podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu oraz zdjęcia z osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą dotkliwego skutku w postaci wyłączenia ich z ubezpieczenia chorobowego, także w przypadku konieczności następczego korygowania deklaracji rozliczeniowych, jak to miało miejsce w niniejszej sprawie.

Jednocześnie w uzasadnieniu projektu co do samego przepisu art. 14 ustawy zmieniającej i zakreślenia w nim krótkiego terminu do dnia 30 czerwca 2022 r. (na zgłoszenie ewentualnego żądania przywrócenia terminu do opłacenia składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe) wskazano, że "tak zredagowane przepisy przejściowe zapewniają odpowiednio długi czas na dostosowanie się wszystkich grup do nowego kształtu prawa".

Przenosząc powyższe rozważania na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, że sytuacja odwołującej przemawia za przyznaniem możliwości uznania jej składek na dobrowolne ubezpieczenie chorobowe naliczanych i uiszczanych do końca 2021 r. jako opłaconych w terminie.

Zdaniem orzekającego sądu, ZUS nie miał podstaw stosować do stanu faktycznego sprawy art. 14 ust. 2 ustawy systemowej w poprzednio obowiązującym brzmieniu i w konsekwencji wyłączać ubezpieczonej z ubezpieczenia chorobowego. W okolicznościach niniejszej sprawy nie ulega natomiast wątpliwości fakt, iż ubezpieczona prowadzi działalność gospodarczą od 2013 roku, a od 2015r. podlega ubezpieczeniu chorobowemu na podstawie własnej deklaracji, której nigdy nie wycofała. Tytuł dla dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego jakim jest ta działalność dla ubezpieczonej, nie ustał. To konieczność korekty dokumentów rozliczeniowych za pracowników spowodowała przesunięcie wcześniej dokonanych przez ubezpieczoną terminowo i w pełnej wysokości składek na własne ubezpieczenie chorobowe i zarachowanie ich przez system ZUS na poszczególne fundusze, w tym składki pracowników i w efekcie wystąpienie niedopłaty składek również na koncie ubezpieczenia chorobowego ubezpieczonej. W ocenie sądu, powyższa okoliczność nie może przekładać się na wsteczne wyłączenie odwołującej z dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego. Uiszczając należne składki przez okres 3 lat w terminie i we właściwej w dacie ich uiszczania wysokości, ubezpieczona wyrażała stały zamiar podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu za dalszy okres.

Deficyt składek na koncie dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego odwołującej został spowodowany automatyczną zmianą zarachowania dokonanych wcześniej wpłat na określone konta przez funkcjonujący w ZUS system dystrybuowania składek. W uzasadnieniu decyzji lakonicznie stwierdzono, że konto płatnika zostało rozliczone zgodnie z Rozporządzeniem RM z 21 września 2017 r. w sprawach szczegółowych zasad postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru zobowiązany jest ZUS. Organ rentowy nie wskazał, w jaki sposób korekta deklaracji przełożyła się na rozliczenie w szczególności konta dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego samej ubezpieczonej. Można jedynie domniemywać, iż zastosowanie znalazły tu przepisy Rozporządzenia RM z dnia 21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru zobowiązany jest ZUS, w szczególności art. 13 zgodnie z treścią którego, jeżeli kwota wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne jest niższa od kwoty należnych składek za dany miesiąc kalendarzowy, którego deklaracja dotyczy, w pierwszej kolejności rozlicza się ją na pokrycie należnych składek na fundusz emerytalny i na otwarte fundusze emerytalne (ust. 1). Jeżeli kwota wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne, o której mowa w ust. 1, nie pokrywa w pełni należnych składek na fundusz emerytalny i na otwarte fundusze emerytalne, za dany miesiąc kalendarzowy, którego deklaracja dotyczy, rozlicza się ją na częściowe pokrycie każdego z tych funduszy, proporcjonalnie do należnych kwot (ust. 2). Pozostała po rozliczeniu, o którym mowa w ust. 1, kwota wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne podlega podziałowi i zaliczeniu proporcjonalnie na pokrycie należnych składek na fundusz rentowy, fundusz chorobowy i fundusz wypadkowy, proporcjonalnie do kwot należnych składek na te fundusze za dany miesiąc kalendarzowy, którego deklaracja dotyczy (ust. 3). Jeżeli w wyniku rozliczenia kwoty wpłaty w części przypadającej na pokrycie składek na ubezpieczenia społeczne, o którym mowa w ust. 2, nie zostały pokryte w pełni należności otwartych funduszy emerytalnych, kwota wpłaty, zaliczona na pokrycie należności na otwarte fundusze emerytalne w odniesieniu do ubezpieczonych, podlega rozliczeniu proporcjonalnie do należnej kwoty składek na otwarty fundusz emerytalny za danego ubezpieczonego, do łącznej kwoty należnych za dany miesiąc kalendarzowy składek na otwarte fundusze emerytalne (ust. 4). Kwoty składek na ubezpieczenia społeczne rozliczane na fundusz emerytalny, fundusz rentowy, fundusz chorobowy i fundusz wypadkowy podlegają w odniesieniu do każdego ubezpieczonego rozliczeniu, proporcjonalnie do kwoty należnych składek na dany fundusz dotyczących ubezpieczonego, do łącznej kwoty należnych składek na dany fundusz, wynikającej z rozliczenia dokonanego za dany miesiąc kalendarzowy (ust. 5).

ZUS jednak kwestii tej szczegółowo nie wyjaśnił. Należy również zauważyć, iż zaskarżona decyzja dotycząca niedopłaty, jaka wystąpiła na skutek korekt złożonych w listopadzie 2023r. została wydana przez pozwanego w listopadzie 2024 r., co skutkuje obecnie brakiem możliwości wystąpienia przez płatnika z ewentualnym wnioskiem o przywrócenie terminie do uiszczenia składek. Zgodnie bowiem z art. 14 ustawy z 24 czerwca 2021r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw, termin do składania wniosków o wyrażenie zgody na opłacenie składek po terminie dotyczących okresu sprzed 1 stycznia 2022r. upłynął 30 czerwca 2022r. Treść powyższego przepisu w zestawieniu z brakiem innych przepisów intertemporalnych dotyczących kwestii podlegania dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu wydaje się potwierdzać słuszność stanowiska o zastosowaniu w niniejszej sprawie przepisu art. 14 ustawy w brzmieniu nadanym zmianą wprowadzoną od 1 stycznia 2022r.

W tym stanie rzeczy, Sąd Okręgowy na podstawie art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c. uznając odwołanie za zasadne, orzekł jak w punkcie 1. sentencji wyroku.

O kosztach zastępstwa prawnego orzeczono w punkcie 2. wyroku w oparciu o przepis art. 98 k.p.c. w zw. z § 9 ust. 2 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych zasądzając od pozwanego organu rentowego jako przegrywającego proces na rzecz odwołującej się, kwotę 360 zł.

Sędzia Karolina Chudzinska