Uzasadnienie z 27 maja 2026, sygn. II C 19/26

UZASADNIENIE

W pozwie z 29 grudnia 2025 roku, skierowanym przeciwko Z. P., Syndyk masy upadłości (...) Bank S.A. w upadłości wniósł o zasądzenie na jego rzecz od pozwanej kwoty 154.638 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia następującego po dniu doręczenia pozwu do dnia zapłaty tytułem zwrotu świadczenia w postaci kapitału kredytu wypłaconego pozwanej na podstawie nieważnej umowy kredytu. Nadto, powód wniósł o zwrot kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego ustalonych według norm prawem przepisanych.

(pozew k. 4-8)

W odpowiedzi na pozew, którego odpis został doręczony 10 lutego 2026 r., pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz o zwrot kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego ustalonych według norm prawem przepisanych. Nadto, pozwana podniosła zarzut potrącenia przysługującej jej względem powoda wierzytelności w kwotach 43.107,52 zł i 29.948,90 chf jako sumy nienależnych świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy kredytu z wierzytelnością dochodzoną przez powoda w kwocie 154.637,72 zł.

W uzasadnieniu pozwana wskazała, iż w dniu 8 sierpnia 2023 r. złożyła Syndykowi oświadczenie o potrąceniu swojej wierzytelności w kwotach 43.107,52 zł i 29.948,90 chf z wierzytelnością upadłego w kwocie 154.637,72 zł, a 10 sierpnia 2023 r. dokonała zgłoszenia tej wierzytelności w toku prowadzonego postępowania upadłościowego. Pozwana wywodziła w związku z tym, że wierzytelność przeciwnika wygasła. Nadto, pozwana wskazała na wyrok TSUE w sprawie C-396/24 i wywodziła, że suma uiszczonych przez nią świadczeń przenosi wartość świadczenia Banku, a zatem powództwo winno podlegać oddaleniu.

(odpowiedź na pozew k. 56-59, wydruk epo k. 55)

Pismem z 1 kwietnia 2026 r. powód zaprzeczył skuteczności zarzutu potrącenia, a zatem wygaśnięcia jego wierzytelności, wskazując na dopuszczalność rozstrzygnięcia o potrąceniu kierowanego wobec syndyka jedynie w toku postępowania upadłościowego. Jednocześnie, powód nadmienił, iż pozwana zgłosiła swoją wierzytelność w pełnej wysokości, w oparciu o teorię dwóch kondykcji, a w wyroku TSUE w sprawie C-396/24 nie uznano sprzeczności teorii salda z dyrektywą konsumencką.

(pismo powoda k. 84-87)

Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

(...) S.A. z siedzibą w T. jest następcą prawnym pod tytułem ogólnym (...) Bank S.A. z siedzibą w E.. W dniu 20 lipca 2023 r. Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie ogłosił upadłość (...) S.A.

(niesporne, eKRS, obwieszczenie k. 12)

Pozwana jest następcą prawnym pod tytułem ogólnym Ł. P..

(niesporne, kopie: odpisu aktu zgonu k. 67 i wypisu poświadczenia dziedziczenia k. 68)

W dniu 11 lipca 2007 roku (...) S.A. w E. oraz Ł. P. zawarli umowę kredytu hipotecznego nr (...) indeksowanego do CHF. Kwota kredytu wynosiła 154.637,72 zł.

(niesporne; umowa kredytu k. 13-18)

Kredyt został wypłacony kredytobiorcy w kwocie 154.637,72 zł.

(niesporne; potwierdzenie wypłaty wystawione przez Bank k. 62-66)

W sprawie z powództwa pozwanej przeciwko powodowi wyrokiem częściowym z 24 marca 2025 roku, sygn. akt I ACa 391/24, Sąd Apelacyjny w Łodzi ustalił nieważność ww. umowy kredytu. Postępowanie w zakresie roszczenia o zapłatę kwot 41.787,52 PLN i 29.925,92 CHF, sformułowanego jako całość świadczeń uiszczonych przez kredytobiorcę w wykonaniu umowy w oparciu o teorię dwóch kondycji, pozostaje zawieszone jako dotyczące masy upadłości. Pozew został wniesiony w dniu 6 września 2021 r., a doręczenie jego odpisu nastąpiło w dniu 21 września 2021 r. Wyroki w sprawie zapadł w okolicznościach, w których uznano, że umowa kredytu łącząca strony zawiera niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu art. 385 ¹ k.c., a ich eliminacji prowadzi do upadku umowy w całości.

(niesporne; wyrok SA z uzasadnieniem k. 19-40)

W toku postępowania upadłościowego pozwana zgłosiła wierzytelność w dniu 10 sierpnia 2023 r. na kwotę 181.699,05 zł tytułem tylko należności głównej. Jednocześnie pozwana złożyła oświadczenie o potrąceniu.

(wydruk zgłoszenia k. 69-80)

Dokonując ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie, Sąd oparł się na powołanych dowodach z dokumentów, które nie były kwestionowane przez żadną ze stron i nie budziły one wątpliwości Sądu co do rzetelności. Sąd na podstawie art. 235 ² § 1 pkt 2 k.p.c. pominął wniosek powoda o dopuszczenie dowodu z przesłuchania pozwanej, uznając że jego przeprowadzenie nie wniosłoby nic do sprawy – teza dowodowa sformułowana przez powoda dotyczyła okoliczności niespornych, a wszelkie istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności zostały wyjaśnione.

Sąd zważył, co następuje:

Powództwo podlegało niemal w całości uwzględnieniu.

W niniejszej sprawie powód dochodził od pozwanej zapłaty kwoty 154.638 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia następującego po dniu doręczenia pozwu do dnia zapłaty tytułem zwrotu świadczenia w postaci kapitału kredytu wypłaconego pozwanej na podstawie nieważnej umowy kredytu.

W niniejszej sprawie niesporne było, że strony zawarły umowę kredytu indeksowanego kursem waluty szwajcarskiej i to, że na jej podstawie upadły bank wypłacił stronie pozwanej (jej poprzednikowi prawnemu) kapitał w łącznej kwocie 154.637,72 zł (potwierdzenie wypłaty wydane przez Bank). Prawomocnym wyrokiem sądowym ustalano nieważność wskazanej umowy kredytu łączącej strony, a zatem i łączącego strony stosunku prawnego. Tym samym, przedmiotem sporu nie było to, że wyżej opisana umowa kredytu stała się ostatecznie nieważna. Kwestia ta nie podlega zatem ponownemu badaniu (art. 365 § 1 k.p.c.).

W związku z upadkiem umowy łączącej strony (na mocy prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi) zaktualizował się obowiązek wzajemnego rozliczenia w oparciu o art. 405 w zw. art. 410 k.c. tego, co strony świadczyły sobie nawzajem.

W toku postępowania prowadzonego z powództwa pozwanej, przyjęła ona teorię dwóch kondykcji, a więc, jeżeli bez bezskutecznego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.). Rozliczenie stron wg tej metody nie przeczy stanowisko Trybunału Sprawiedliwości UE zajęte w wyroku z 19 czerwca 2025 r. w sprawie C-396/24 ((...)). W konsekwencji, omawiany wyrok wprowadza jedynie modyfikację teorii dwóch kondykcji i dotyczy sytuacji, gdy konsument pozostaje bierny w dochodzeniu roszczenia wobec Banku. W niniejszej sprawie pozwana dochodzi swego roszczenia o zapłatę w pełnej wysokości w innym procesie i efektywnie realizuje uprawnienia wynikające dla niej z dyrektywy konsumenckiej.

W odpowiedzi na pozew pozwana podniosła zarzut potrącenia wzajemnych wierzytelności stron. Do potrącenia między wierzytelnością w stosunku do upadłego i taką wierzytelnością upadłego, która należy do masy upadłości, w sytuacji gdy, tak jak w niniejszej sprawie, obie wierzytelności powstały przed ogłoszeniem upadłości, a więc stan potrącalności istniał w dniu ogłoszenia upadłości, mają zastosowanie art. 93-96 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawa upadłościowego, dalej jako pr.up.. Przepisy te wprowadzają dodatkowe, w stosunku do art. 498-505 k.c., przesłanki warunkujące złożenie oświadczenia o potrąceniu, modyfikujące kodeksowe potrącenie.

Stosownie do treści art. 96 pr.up. wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia, składa o tym oświadczenie nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Przepis ten określa termin końcowy do możliwości uzyskania uprzywilejowanego sposobu zaspokojenia wierzyciela upadłego - przez potrącenie - konkretnej zgłaszanej przez niego wierzytelności do masy upadłości.

Relacja pomiędzy art. 93-96 pr.up. normującymi ustawowe potrącenie w postępowaniu upadłościowym a zasadami ogólnymi regulującymi potrącenie w kodeksie cywilnym (art. 498-505 k.c.) ma charakter komplementarny. Wyraża się ona tym, że do potrącenia w trakcie postępowania upadłościowego dochodzi na warunkach określonych w art. 93-96 pr.up., a w zakresie nie pozostającym w sprzeczności z tymi przepisami stosuje się normy kodeksowe. Jednocześnie przepisy prawa upadłościowego mają zastosowanie wyłącznie do potrącenia między wierzytelnością w stosunku do upadłego i taką wierzytelnością upadłego, która należy do masy upadłości. W odniesieniu do innych wierzytelności do potrącenia ustawowego stosuje się wyłącznie przepisy art. 498-505 k.c.

W niniejszej sprawie wierzytelności dochodzone pozwem, jak i wierzytelności przedstawione do potrącenia powstały przed ogłoszeniem upadłości (...) Banku, oceny skuteczności dokonanego przez pozwanych potrącenia należy dokonać na podstawie regulacji zawartych w prawie upadłościowym. Przed ogłoszeniem upadłości nie doszło do umorzenie przez potrącenie wzajemnych wierzytelności stron.

Z art. 96 pr.up. wynika, że wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia, składa o tym oświadczenie nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Wskazać należy, że niespornie wierzytelności stron objęte potrąceniem powstały przed ogłoszeniem upadłości Banku. Przy tym, oświadczenie o potrąceniu zostało złożone najpóźniej z dniem zgłoszenia przez pozwaną wierzytelności na listę.

Podstawowe znaczenie ma wobec tego ustalenie, czy art. 96 pr.up. dopuszcza zgłoszenie zarzutu potrącenia z pominięciem ustalonego w nim trybu. Innymi słowy, czy w czasie, gdy po upadłości z roszczeniem o zapłatę przysługującej mu wierzytelności występuje syndyk, wierzyciel może skutecznie podnieść zarzut potrącenia. Tutejszy Sąd podzielił pogląd wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 2017 r. w sprawie V CSK 519/16, w którym wskazał, że przeciwko takiej możliwości przemawia przede wszystkim literalna wykładnia art. 96 pr.up. Z przepisu tego wynika jednoznacznie, że potrącenie może dotyczyć tylko wierzytelności zgłoszonej do masy upadłości, skoro termin na oświadczenie o potrąceniu został powiązany ze zgłoszeniem wierzytelności. Za takim rozumieniem art. 96 pr.up. przemawiają również ważne względy związane z postępowaniem upadłościowym. Z chwilą ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości służącą zaspokojeniu wszystkich jego wierzycieli (art. 61 pr.up.). Zaspokojenie następuje zaś w sposób określony przepisami prawa upadłościowego. Wierzyciel upadłego może stać się uczestnikiem postępowania upadłościowego, ale wymaga to, w celu ustalenia przysługującej mu wierzytelności, zgłoszenie jej syndykowi w terminie oznaczonym w postanowieniu o ogłoszeniu upadłości (art. 236 pr.up.) Potrącenie, prowadzi do umorzenia wierzytelności należnej masie upadłości, więc niewątpliwie jest sposobem zaspokojenia się z masy. Także zapewne z tego względu ustawodawca nakazuje, aby w postępowaniu upadłościowym, zarzut potrącenia zgłosić najpóźniej z chwilą zgłoszenia wierzytelności. Pozwala to na oszacowanie, jaka ostatecznie będzie wielkość masy upadłości, która służyć ma zaspokojeniu wszystkich wierzycieli biorących udział w postępowaniu upadłościowym. Możliwość umarzania wierzytelności wchodzących w skład masy upadłości, już w czasie jej trwania poza postępowaniem upadłościowym, byłaby niczym nieuzasadnionym uprzywilejowaniem jednego z wierzycieli. Z tych wszystkich względów brak podstaw prawnych do tego, aby wierzyciel mógł zgłosić skutecznie zarzut potrącenia w czasie, gdy trwa już postępowanie upadłościowe, w odrębnym postępowaniu, w którym syndyk dochodzi należnej masie wierzytelności. Uzyskałby w ten sposób zaspokojenie swojej wierzytelności poza postępowaniem upadłościowym, co prowadzi do niemającego podstawy prawnej uszczuplenia masy upadłości poza kontrolą, jaką sprawuje nad nią sędzia komisarz i sąd upadłościowy. Dopuszczenie do oceny wierzytelności przez sąd poza postępowaniem upadłościowym mogłoby także prowadzić do istnienia w obrocie dwóch różnych orzeczeń dotyczących ustalenia wierzytelności przysługującej względem upadłego.

Mając powyższe na uwadze, Sąd uznał ponownie podniesiony zarzut potrącenia za bezskuteczny.

Tym samym, Sąd zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 154.637,72 zł tytułem zwrotu kapitału kredytu w związku z nieważnością umowy, na podstawie której został on wypłacony. W pozostałej części, co do 28 groszy, powództwo podlegało oddaleniu jako niewykazane.

O odsetkach ustawowych za opóźnienie od zasądzonej należności orzeczono na podstawie art. 481 k.c., oznaczając termin początkowy biegu odsetek, zgodnie z żądaniem pozwu jako uzasadnionym, na dzień 11 lutego 2026 r., tj. od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanej odpisu pozwu.

O kosztach procesu Sąd orzekł na podstawie art. 98 § 1 k.p.c., zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu. Powód wygrał sprawę, oddalenie powództwa nastąpiło jedynie w nieznacznej części, co do 28 groszy. Pozwana, jako przegrywająca sprawę, winna jest zwrócić na rzecz powoda całość poniesionych przez niego w związku z udziałem w sprawie niezbędnych kosztów, wynoszących 13.166 zł, w tym opłatę sądową od pozwu w kwocie 7.732 zł, opłaty skarbowe od udzielonych pełnomocnictw w kwocie 34 zł oraz wynagrodzenie pełnomocnika pozwanej w kwocie 5.400 zł. Wysokość wskazanego wynagrodzenia ustalono na podstawie § 2 pkt 6 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie z 22 października 2015 r. (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 215). O odsetkach od kosztów procesu orzeczono na podstawie art. 98 § 1 ¹ k.p.c.