Wyrok SN SD z 13 grudnia 2013, sygn. SNO 35/13
Data orzeczenia
13 grudnia 2013
Sąd
Sąd Najwyższy
Wydział
Izba Karna, Wydział VI
Przewodniczący
SSN Krzysztof Cesarz
Tagi
Podstawa prawna
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Dnia 13 grudnia 2013 r.
Sąd Najwyższy - Sąd Dyscyplinarny w składzie:
SSN Krzysztof Cesarz (przewodniczący)
SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)
SSN Maria Szulc
Protokolant : Katarzyna Wojnicka
przy udziale Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego w Sądzie Okręgowym w […]
po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 grudnia 2013 r.
sprawy R. S.
sędziego Sądu Rejonowego w […]
w związku z odwołaniami Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego i Ministra
Sprawiedliwości
od wyroku Sądu Apelacyjnego - Sądu Dyscyplinarnego w […] z dnia 5 lipca 2013 r.
utrzymuje w mocy zaskarżony wyrok, a kosztami
postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny w […] – po rozpoznaniu sprawy R. S.,
sędziego Sądu Rejonowego w […], obwinionej o to, że w sposób oczywisty i rażący
obraziła przepisy prawa przez niepodjęcie działań mających na celu wyjaśnienie przyczyn
śmierci małoletniego K. E., przebywającego w trybie zabezpieczenia tymczasowego w
rodzinie zastępczej zawodowej A. i W. C., oraz ustalenie rzeczywistej sytuacji pozostałych
2
dzieci: […], będących pod opieką A. i W. C., tj. o czyn z art. 107 § 1 ustawy z dnia 27 lipca
2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych ( jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 427 ze
zm. – dalej: „u.s.p.”) – wyrokiem z dnia 5 lipca 2013 r. uniewinnił obwinioną od
popełnienia zarzucanego jej przewinienia służbowego i obciążył Skarb Państwa kosztami
postępowania dyscyplinarnego. Podstawę wyroku stanowiły następujące ustalenia
faktyczne.
Obwiniona R. S., urodz. […], w dniu 23 września 1987 r. została mianowana
asesorem sądowym w okręgu Sądu Wojewódzkiego w […], a w dniu 21 kwietnia 1989 r.
powołana na stanowisko sędziego Sądu Rejonowego w […]. Orzekała i nadal orzeka w
Wydziale Rodzinnym i Nieletnich, z tym że w okresie od 1 marca 1991 r. do 31 lipca 2004
r. pełniła funkcję Przewodniczącej Wydziału Rodzinnego i Nieletnich, a w okresie od 1 dnia
sierpnia 1996 r. do 31 lipca 2008 r. funkcję Prezesa Sądu Rejonowego w […]. Z dniem 1
stycznia 2009 r. została powołana do pełnienia funkcji sędziego wizytatora zakładów dla
nieletnich i zakładów leczenia osób z zaburzeniami psychicznymi.
W dniu 13 stycznia 2012 r., w związku z wnioskiem Gminnego Ośrodka Pomocy
Społecznej w K. o zajęcie stanowiska w sprawie ustalenia miejsca pobytu małoletnich
dzieci H. i D. małż. E., Sąd Rejonowy z urzędu wszczął postępowanie o zmianę
postanowienia w przedmiocie wykonywania przez wymienionych władzy rodzicielskiej, po
czym postanowieniem z dnia 19 stycznia 2012 r. z urzędu udzielił zabezpieczenia przez
umieszczenie małoletnich: A. E. urodz. 26 lipca 2006 r., K.E. urodz. 17 czerwca 2007 r., D.
E. urodz. 8 czerwca 2008 r., K. E. urodz. 6 lipca 2009 r. i K. E. urodz. 3 marca 2011 r. w
rodzinie zastępczej zawodowej wskazanej przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w
P. i nakazał H. E. niezwłoczne wydanie małoletnich kuratorowi sądowemu w celu
wykonania postanowienia. Następnie, w dniu 3 lutego 2012 r., sędzia R. S. wyznaczyła
rozprawę na dzień 7 marca 2012 r., zarządziła wezwanie na rozprawę H. E. do osobistego
stawiennictwa, zawiadomienie o rozprawie D. E., odbywającego karę pozbawienia wolności
w Areszcie Śledczym, i sporządzenie przez kuratora w terminie 21 dni wywiadu
środowiskowego w miejscu zamieszkania H. E. W sprawozdaniu z wywiadu z dnia 6 marca
2012 r. kurator stwierdził, że nie zastał matki dzieci w miejscu jej zamieszkania oraz że
kontakt z nią jest utrudniony, gdyż przebywa w różnych miejscach.
H. E. nie stawiła się na rozprawę w dniu 7 marca 2012 r., natomiast D. E. złożył
wniosek o doprowadzenie go na rozprawę. Sąd dopuścił dowód z przesłuchania
3
uczestników postępowania, z tym że uczestnika – w drodze pomocy prawnej i w związku z
tym odroczył rozprawę na „termin z urzędu”. Podczas przesłuchania w dniu 24 maja 2012 r.
przed Sądem Rejonowym D. E. złożył wniosek o zbadanie możliwości umieszczenia
małoletnich dzieci u jego rodziców.
Po zwrocie odezwy o udzielenie pomocy prawnej sędzia R. S. zarządzeniem z dnia
11 czerwca 2012 r. zleciła kuratorowi przeprowadzenie wywiadu w miejscu zamieszkania
rodziców uczestnika pod kątem możliwości ustanowienia ich rodziną zastępczą dla
małoletnich dzieci uczestników. W sprawozdaniu z dnia 14 czerwca 2012 r. kurator
stwierdził, że M. i D. małż. E. nie wyrazili zgody na ustanowienie ich rodziną zastępczą. W
dniu 21 czerwca 2012 r. sędzia R. S. wyznaczyła rozprawę na dzień 18 lipca 2012 r.,
zarządziła wezwanie uczestniczki H. E. do osobistego stawiennictwa, zawiadomienie o
terminie uczestnika i przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania
uczestniczki.
W dniu 4 lipca 2012 r. wpłynęło do Sądu pismo Powiatowego Centrum Pomocy
Rodzinie w P., informujące, że w dniu 3 lipca 2012 r. na skutek upadku ze schodów zmarł
małoletni K. E., że rodzice zastępczy, A. i W. C., u których doszło do wypadku, zostali
objęci pomocą psychologiczną, natomiast małoletnie dzieci, którymi wymienieni się
opiekują, zostaną objęte pomocą Poradni Psychologicznej w P. Z kolei w dniu 5 lipca 2012
r. wpłynęło pismo Zespołu d/s Pieczy Zastępczej Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie,
zawierające informację, że w dniu 23 maja 2012 r. odbyło się spotkanie w celu oceny
sytuacji małoletnich umieszczonych w rodzinie zastępczej zawodowej A. i W. C., że dalszy
pobyt dzieci w rodzinie zastępczej jest uzasadniony do czasu uregulowania ich sytuacji
prawnej oraz że wskazane jest pozbawienie rodziców władzy rodzicielskiej i podjęcie
procedur adopcyjnych. Do pisma dołączono formularze oceny każdego z małoletnich.
W sprawozdaniu z dnia 17 lipca 2012 r. kurator stwierdził, że H. E. prowadzi
niestabilny tryb życia, w związku z czym powrót dzieci do matki nie jest możliwy.
Na rozprawie w dniu 18 lipca 2012 r., na którą uczestnicy się nie stawili, Sąd w
składzie jednego sędziego w osobie R. S. na podstawie art. 576 § 2 k.p.c. a contrario
odstąpił od wysłuchania małoletnich, pominął dowód z przesłuchania H. E. z uwagi na jej
kolejne nieusprawiedliwione niestawiennictwo i – po przeprowadzeniu dowodów z
dokumentów oraz po zamknięciu rozprawy przez przewodniczącą – ogłosił postanowienie
orzekające co do istoty sprawy. Postanowieniem tym Sąd Rejonowy zmienił swoje
4
wcześniejsze postanowienie z dnia 19 października 2011 r., III R Nsm …/11, w ten sposób,
że ograniczył uczestnikom H. E. i D. E. wykonywanie władzy rodzicielskiej nad
małoletnimi: A. E. urodz. 26 lipca 2006 r., K. E. urodz. 17 czerwca 2007 r., D. E. urodz. 8
czerwca 2008 r. i K. E. urodz. 3 marca 2011 r. przez umieszczenie małoletnich w rodzinie
zastępczej zawodowej lub odpowiedniej placówce opiekuńczo – wychowawczej wskazanej
przez Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie w P. i do czasu wykonania postanowienia
utrzymał w mocy postanowienie o udzieleniu zabezpieczenia z dnia 19 stycznia 2012 r. Po
uprawomocnieniu się postanowienia z dnia 18 lipca 2012 r., przy piśmie z dnia 6 września
2012 r. Sąd przesłał odpis tego postanowienia wraz z odpisami sprawozdań kuratora z
przeprowadzonych wywiadów do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w P. Po
uzyskaniu informacji, że dzieci małż. E. zostaną zabrane z dotychczasowego środowiska,
Sąd pismem z dnia 13 września 2012 r. zwrócił się do wymienionego Centrum o wskazanie
aktualnego miejsca pobytu małoletnich.
W dniu 13 września 2012 r. wpłynął do Sądu nadany faksem wniosek Prokuratora
Rejonowego w P. o wszczęcie z urzędu postępowania o rozwiązanie rodziny zastępczej A. i
W. C. We wniosku poinformowano, że w dniu 12 września 2012 r. zmarła małoletnia K. E.
oraz że Prokuratura Rejonowa prowadzi śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania
śmierci K. E. Stwierdzono ponadto, iż zachodzi uzasadniona obawa, że rodzina zastępcza
jest niewydolna, nie jest w stanie zapewnić powierzonym dzieciom właściwej opieki i w
związku z tym zachodzi pilna konieczność interwencji Sądu.
W dniu 14 września 2012 r. sędzia R. S. zarządziła przeprowadzenie w trybie pilnym
wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania rodziny zastępczej, w której przebywa
aktualnie rodzeństwo E., zwróciła się do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w P. o
przesłanie w trybie pilnym opinii i dokumentów dotyczących rodziny zastępczej zawodowej
A. i W. C. i – ze względu na treść pisma Prokuratora Rejonowego w P. – wskazała na
potrzebę rozważenia zasadności pobytu w tej rodzinie innych małoletnich dzieci. Zarządziła
też pilne przeprowadzenie wywiadu w rodzinie zastępczej zawodowej A. i W. C.
W sprawozdaniu z wywiadu z dnia 14 września 2012 r. kurator stwierdził, że w dniu
13 września 2012 r. małoletni A., D. i K. E. zostali zabrani od A. i W. C. i umieszczeni w
rodzinie A. i A. S.
W uzupełniającym sprawozdaniu z wywiadu z dnia 17 września 2012 r. kurator
wskazał na konieczność ingerencji w wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi
5
K. C. i R. C. z uwagi na wydarzenia, które doprowadziły do śmierci małoletnich K. i K. E.
w czasie ich pobytu w rodzinie zastępczej A. i W. C.
W dniu 8 lutego 2013 r. Prokuratura Rejonowa w P. sporządziła akt oskarżenia
przeciwko A. i W. C., którym zarzucono, że w dniu 3 lipca 2012 r., działając wspólnie i w
porozumieniu, dokonali pobicia małoletniego K. E., w wyniku czego nastąpiła jego
gwałtowna śmierć, oraz że w okresie od stycznia 2012 r. do września 2012 r., pełniąc
funkcję rodziny zastępczej zawodowej, znęcali się psychicznie i fizycznie nad pięciorgiem
małoletnich dzieci małż. E. oraz nad swoją córką. Ponadto A. C. została oskarżona o to, że
w dniu 12 września 2012 r. w zamiarze ewentualnym pozbawienia życia spowodowała
obrażenia wewnętrzne małoletniej K. E., doprowadzając do jej gwałtownej śmierci.
Orzeczeniem z dnia 26 lutego 2013 r. Sąd Dyscyplinarny dla Prokuratorów przy
Prokuratorze Generalnym uniewinnił B. K., Prokuratora Prokuratury Rejonowej w P. od
popełnienia zarzucanego mu czynu, polegającego na nienależytym wypełnianiu w okresie
od 6 lipca 2012 r. do 18 września 2012 r. obowiązków służbowych wynikających ze
sprawowania wewnętrznego nadzoru służbowego nad kierowaną jednostką prokuratury w
związku z prowadzonym postępowaniem w sprawie śmierci 3 – letniego K. E. Orzeczenie
to nie jest prawomocne.
Obwiniona sędzia nie przyznała się do popełnienia zarzucanego jej przewinienia
służbowego i wniosła o uniewinnienie.
Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny podkreślił, że przedstawiony stan faktyczny
nie był przez strony kwestionowany. Odnosząc się do postawionego przez Zastępcę
Rzecznika Dyscyplinarnego zarzutu niepodjęcia przez obwinioną działań, mających na celu
wyjaśnienie przyczyn śmierci małoletniego K. E. oraz sytuacji pozostałych dzieci
przebywających w rodzinie zastępczej zawodowej A. i W. C., stwierdził, iż u podstaw tego
zarzutu legło założenie, że sędzia Sądu Rejonowego ,prowadząca sprawę III R Nsm …/12,
po otrzymaniu w dniu 4 lipca 2012 r. informacji o śmierci K. E., wiedziała o tym, że śmierć
małoletniego nastąpiła w wyniku użycia wobec niego przemocy oraz że przemoc była
stosowana także wobec pozostałych dzieci przebywających w rodzinie zastępczej A. i W. C.
Założenie takie jest nieuprawnione. W piśmie, które wpłynęło do Sądu Rejonowego faksem
w dniu 4 lipca 2012 r., Centrum Pomocy Rodzinie informowało o wypadku oraz o
podjętych działaniach w celu udzielenia małoletnim i rodzicom zastępczym właściwej
pomocy psychologicznej. Pismo to nie zawierało żadnych sygnałów o nieprawidłowościach
6
w funkcjonowaniu rodziny zastępczej. Co więcej, dnia następnego wpłynęło do Sądu pismo
Zespołu d/s Pieczy Zastępczej, informujące o spotkaniu odbytym w dniu 23 maja 2012 r. w
celu oceny sytuacji dzieci umieszczonych w rodzinie A. i W. C., w wyniku którego uznano
dalszy pobyt małoletnich w tej rodzinie za uzasadniony. Zgodnie z art. 76 ust. 1 i 2 ustawy z
dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ( Dz. U. Nr 149,
poz. 887 ze zm.; obecnie: jedn. tekst: Dz. U. z 2013 r., poz. 135 ze zm. – dalej: „ustawa o
wspieraniu rodziny”), organizatorem rodzinnej pieczy zastępczej jest wyznaczona przez
starostę jednostka organizacyjna powiatu ( w okolicznościach sprawy – powiatowe centrum
pomocy rodzinie), w którym został utworzony zespół do spraw pieczy zastępczej. Według
art. 128 tej ustawy, organizator pieczy zastępczej ocenia zarówno sytuację dziecka
umieszczonego w rodzinie zastępczej, jak i rodzinę zastępczą. W przypadku gdy rodzina
zastępcza nie wypełnia swoich funkcji lub wypełnia je niewłaściwie, starosta zawiadamia
właściwy sąd ( art. 71 ust. 1 ustawy o wspieraniu rodziny). W sytuacji, w której Sąd nie był
informowany o jakichkolwiek nieprawidłowościach w funkcjonowaniu rodziny zastępczej
A. i W. C., trudno zgodzić się ze stanowiskiem Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego, że ze
względu na zaistniałe okoliczności obwiniona powinna na podstawie art. 570 1
§ 1 k.p.c.
zarządzić przeprowadzenie przez kuratora sądowego wywiadu środowiskowego, a ponadto
na podstawie art. 570 1
§ 2 k.p.c. zwrócić się o informacje do asystenta rodziny, który z
rodziną małoletnich prowadził pracę określoną w przepisach o wspieraniu rodziny.
Czynności przewidziane w art. 570 1
k.p.c. nie mają charakteru obligatoryjnego, a
wyjaśnieniem okoliczności śmierci K. E. zajmowała się Prokuratura Rejonowa w P., która
nie stwierdziła obiektywnych przesłanek świadczących o występowaniu przemocy w
rodzinie A. i W. C., przyjmując jako wiodącą wersję, że do śmierci dziecka doszło wskutek
nieszczęśliwego wypadku. Pierwsza informacja o tym, że rodzina zastępcza nie jest w stanie
zapewnić powierzonym jej dzieciom właściwej opieki, dotarła do Sądu w dniu 13 września
2012 r. i po jej uzyskaniu obwiniona podjęła natychmiastowe działania bliżej opisane w
przedstawionym stanie faktycznym.
Nie jest również uprawnione – stwierdził Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny –
stanowisko Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego, że obwiniona z naruszeniem art. 576 § 2
k.p.c. odstąpiła od wysłuchania rodzeństwa E. Przepis ten stanowi, że sąd w sprawach
dotyczących osoby lub majątku dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan
zdrowia i stopień dojrzałości na to pozwala, uwzględniając w miarę możliwości jego
7
rozsądne życzenia. Zdaniem Sądu Apelacyjnego – Sądu Dyscyplinarnego, wiarygodne i
przekonujące są wyjaśnienia obwinionej, że odstępując od wysłuchania małoletnich
kierowała się ustawowymi wskazaniami, takimi jak wiek dzieci i stopień ich dojrzałości,
najstarsze dziecko miało bowiem 6 lat, a najmłodsze 1 rok i 8 miesięcy.
Konkludując Sąd Apelacyjny – Sąd Dyscyplinarny stwierdził, iż brak podstaw do
postawienia obwinionej zarzutu popełnienia przewinienia służbowego określonego w art.
107 § 1 u.s.p., tym bardziej że w przepisie tym chodzi oczywistą i rażącą obrazę przepisów
prawa, a takiej obrazy obwinionej przypisać nie można.
Od wyroku tego wnieśli odwołania Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego i Minister
Sprawiedliwości.
Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego, powołując się na art. 427 § 1 i 2 oraz art. 438
pkt 3 k.p.k., w swoim odwołaniu zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za
podstawę zaskarżonego wyroku i mający wpływ na jego treść, a polegający na wadliwym
uznaniu, że na obwinionej nie ciążył obowiązek podjęcia działań mających na celu: a)
wyjaśnienie przyczyn śmierci małoletniego K. E., przebywającego w trybie zabezpieczenia
tymczasowego w rodzinie zastępczej A. i W. C., b) ustalenie rzeczywistej sytuacji
pozostałych dzieci: A., K., D. i K. E. – pomimo że nie pozwalał na to zebrany w sprawie i
ujawniony w toku postępowania jurysdykcyjnego materiał dowodowy, który to błąd
doprowadził do wadliwego uznania, że zachowanie obwinionej nie stanowiło oczywistej i
rażącej obrazy przepisów art. 570 1
§ 1 i 2 k.p.c. i uniewinnienia jej od popełnienia
przewinienia dyscyplinarnego określonego w art. 107 § 1 u.s.p. Podnosząc ten zarzut
Zastępca Rzecznika Dyscyplinarnego wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i
przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu – Sądowi Dyscyplinarnemu do ponownego
rozpoznania.
Minister Sprawiedliwości, powołując się na art. 427 § 2 i art. 438 pkt 1 i 3 k.p.k. w
związku z art. 128 u.s.p., w swoim odwołaniu zarzucił: 1) błąd w ustaleniach faktycznych
przyjętych za podstawę orzeczenia, który miał wpływ na treść wyroku, przez wadliwe
przyjęcie, że na obwinionej nie spoczywał obowiązek podjęcia działań mających na celu
wyjaśnienie przyczyn śmierci małoletniego K. E., przebywającego w trybie zabezpieczenia
tymczasowego w rodzinie zastępczej A. i W. C. oraz ustalenie rzeczywistej sytuacji
pozostałych dzieci: A., K., D. i K. E., a w konsekwencji przyjęcie, że zaniechanie tych
czynności nie stanowiło przewinienia dyscyplinarnego z art. 107 § 1 u.s.p., w sytuacji, kiedy
8
prawidłowa analiza zebranego w sprawie materiału dowodowego prowadzi do przeciwnego
wniosku, 2) obrazę art. 107 § 1 u.s.p., polegającą na jego błędnym niezastosowaniu,
będącym skutkiem przyjęcia, że objęte zarzutem zachowanie obwinionej nie wyczerpało
znamion przewinienia dyscyplinarnego w postaci oczywistej i rażącej obrazy art. 570 1
§ 1 i
2 oraz art. 576 § 2 k.p.c. Podnosząc te zarzuty Minister Sprawiedliwości wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu – Sądowi
Dyscyplinarnemu do ponownego rozpoznania.
Obwiniona wniosła o utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy, a w odpowiedzi na
odwołanie Ministra Sprawiedliwości o pozostawienie tego odwołania bez rozpoznania,
ponieważ zostało ono podpisane przez podsekretarza stanu, który nie jest uprawniony do
złożenia odwołania w zastępstwie Ministra Sprawiedliwości.
Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny zważył, co następuje:
W pierwszej kolejności rozważenia wymaga wniosek o pozostawienie odwołania
Ministra Sprawiedliwości bez rozpoznania z tej przyczyny, że zostało ono podpisane przez
podsekretarza stanu, który – zdaniem obwinionej – nie jest uprawniony do wniesienia w
zastępstwie Ministra Sprawiedliwości odwołania od wyroku sądu dyscyplinarnego.
Uzasadniając swoje stanowisko obwiniona powołała się na postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 17 października 2003 r., SNO 62/03 ( OSN-SD 2003, poz. 81).
Odnosząc się do tego zarzutu trzeba przypomnieć, że, zgodnie z art. 121 § 1 u.s.p.,
od wydanych w pierwszej instancji wyroków sądu dyscyplinarnego przysługuje odwołanie
obwinionemu i rzecznikowi dyscyplinarnemu, a także Krajowej Radzie Sądownictwa i
Ministrowi Sprawiedliwości. Nie ulega zatem wątpliwości, że Minister Sprawiedliwości jest
podmiotem uprawnionym do wniesienia odwołania, kontrowersje wywołuje natomiast
sposób wykonywania przez Ministra Sprawiedliwości uprawnień przewidzianych w Prawie
o ustroju sądów powszechnych, w tym uprawnienia do wniesienia odwołania od wyroku
sądu dyscyplinarnego. Problem ten jest źródłem rozbieżności zarówno w orzecznictwie, jak
i w doktrynie.
W niniejszej sprawie odwołanie od wyroku Sądu Apelacyjnego zostało wniesione
przez podsekretarza stanu z powołaniem się na upoważnienie Ministra Sprawiedliwości. W
powołanym przez obwinioną postanowieniu z dnia 17 października 2003 r., SNO 62/03, Sąd
9
Najwyższy – w ślad za wcześniejszym swoim postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2003 r.,
WK 4/03 ( OSNKiW 2003, nr 7-8, poz. 65) – stanął na stanowisku, że podsekretarz stanu
nie jest uprawniony do wniesienia kasacji nadzwyczajnej w zastępstwie Ministra
Sprawiedliwości, jeżeli w Ministerstwie powołany został sekretarz stanu.
W uchwale pełnego składu Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2007 r., BSA I –
4110 – 5/07 ( OSNC 2008, nr 4, poz. 42, OSNKiW 2008, nr 3, poz. 23) przyjęto natomiast,
że uprawnienie Ministra Sprawiedliwości do delegowania sędziego do pełnienia
obowiązków sędziego w innym sądzie ( art. 77 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o
ustroju sądów powszechnych, Dz. U. Nr 98, poz. 1070 ze zm.) może być w jego zastępstwie
( art. 37 ust. 5 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów, jedn. tekst: Dz. U. z
2003 r. Nr 24, poz. 199 ze zm.) albo z jego upoważnienia ( art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 8
sierpnia 1996 r. o Radzie Ministrów) wykonywane przez sekretarza stanu lub podsekretarza
stanu.
Z kolei w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia
17 lipca 2013 r., III CZP 46/13 ( OSNC 2013, nr 12, poz. 135), przyjęto, że przewidziane w
art. 75 § 3 w związku z art. 75 § 2 pkt 1 u.s.p. uprawnienie do przeniesienia sędziego na
inne miejsce służbowe przysługuje wyłącznie Ministrowi Sprawiedliwości, w związku z
czym nie może być przekazane innej osobie, w tym sekretarzowi lub podsekretarzowi stanu.
Rozbieżnie rozstrzygana w orzecznictwie Sądu Najwyższego kwestia
dopuszczalności przenoszenia przez Ministra Sprawiedliwości niektórych uprawnień
przewidzianych w Prawie o ustroju sądów powszechnych na sekretarza lub podsekretarza
stanu będzie ponownie przedmiotem rozważań pełnego składu Sądu Najwyższego na
posiedzeniu w dniu 28 stycznia 2014 r. W tej sytuacji Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny
– mając na względzie stanowisko wyrażone w uchwale pełnego składu Sądu Najwyższego z
dnia 14 listopada 2007 r., BSA I – 4110 – 05/07 – uznał, iż do czasu ponownego rozważenia
spornej kwestii należy przyjąć, że odwołanie w niniejszej sprawie zostało wniesione przez
osobę uprawnioną.
W odwołaniu Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego oraz Ministra Sprawiedliwości
podniesiono zarzut błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę wyroku,
polegającego na wadliwym uznaniu, że na obwinionej nie spoczywał obowiązek podjęcia
działań mających na celu wyjaśnienie przyczyn śmierci małoletniego K. E. przebywającego
10
w trybie zabezpieczenia tymczasowego w rodzinie zastępczej zawodowej A. i W. C. oraz
ustalenie rzeczywistej sytuacji pozostałych dzieci: A., K., D. i K. E.
Przystępując do rozważenia tego zarzutu trzeba zauważyć, że złożony wniosek o
rozpoznanie sprawy nie czynił zadość wymaganiom przewidzianym w art. 114 § 4 u.s.p.,
nie zawierał bowiem dokładnego wskazania czasu popełnienia czynu będącego
przedmiotem postępowania. Czas ten został określony tylko za pomocą zdarzeń uznanych
przez Zastępcę Rzecznika Dyscyplinarnego za przewinienie służbowe, o którym mowa w
art. 107 § 1 u.s.p. Wskazanie to pozwala na stwierdzenie, że czyn będący przedmiotem
postępowania dyscyplinarnego miał być popełniony w czasie od dnia 4 lipca 2012 r., kiedy
to do Sądu Rejonowego wpłynęło pismo Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w P.
informujące o śmierci małoletniego K. E., do dnia zakończenia postępowania w sprawie III
R Nsm …/12, a najdalej do końca lipca 2012 r., kiedy to obwiniona udała się na urlop
wypoczynkowy. W tak zakreślonych ramach czasowych obwinionej zarzucono obrazę
przepisów art. 570 1
§ 1 i 2 oraz art. 576 § 2 k.p.c.
Pierwszy z powołanych przepisów, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia
2012 r. ( Dz. U. z 2011 r. Nr 149, poz. 887), stanowi, że sąd opiekuńczy może zarządzić
przeprowadzenie przez kuratora sądowego wywiadu środowiskowego, a także zwrócić się
do właściwej jednostki organizacyjnej wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej o
informacje dotyczące małoletniego i jego środowiska, a w szczególności dotyczące
zachowania się i warunków wychowawczych małoletniego, sytuacji bytowej rodziny,
przebiegu nauki małoletniego i sposobu spędzania czasu wolnego, jego kontaktów
środowiskowych, stosunku do niego rodziców lub opiekunów, podejmowanych
oddziaływań wychowawczych, stanu zdrowia i znanych w środowisku uzależnień
małoletniego. Z kolei § 2 tego artykułu stanowi, że w przypadku gdy z rodziną małoletniego
asystent rodziny prowadzi pracę określoną w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie
pieczy zastępczej, sąd opiekuńczy zwraca się o informacje, o których mowa w § 1, do
właściwej jednostki organizacyjnej wspierania rodziny i systemu pieczy zastępczej.
Przytoczone przepisy mają na celu umożliwienie sądowi opiekuńczemu pozyskania
szerszej wiedzy o sytuacji małoletniego i jego środowisku. Użyty w art. 570 1
§ 1 k.p.c.
zwrot „…w szczególności…” wskazuje, że sąd opiekuńczy ma szerokie uprawnienia w
zakresie ustalania danych dotyczących małoletniego i jego środowiska, może bowiem
nakazać kuratorowi zgromadzenie także innych danych niż wymienione w treści przepisu,
11
jeżeli będzie to uzasadnione ze względu na rodzaj i charakter sprawy. Ustawodawca
posłużył się wprawdzie sformułowaniem „…sąd opiekuńczy może…”, nie ulega jednak
wątpliwości, że ilekroć zachodzi taka potrzeba, skorzystanie z przewidzianych w art. 570 1
k.p.c. środków pozyskania wiedzy o sytuacji małoletniego jest obowiązkiem sądu
opiekuńczego.
Śmierć małoletniego dziecka, umieszczonego w trybie zabezpieczenia
tymczasowego w rodzinie zastępczej, jest zdarzeniem tak dalece ważnym i wyjątkowym, że
nie może pozostać bez żadnej reakcji sądu opiekuńczego. Nie chodzi przy tym – jak
podnieśli skarżący – o wyjaśnienie przyczyn śmierci, gdyż nie leży to w gestii sądu
opiekuńczego, lecz o zbadanie okoliczności tego zdarzenia i sytuacji pozostałych
małoletnich pozostających w dalszym ciągu pod pieczą tych samych rodziców zastępczych.
Od podjęcia takich działań – wbrew odmiennej ocenie Sądu Apelacyjnego – nie zwalniały
obwinionej ani zawarte w kolejnych pismach Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w P.
informacje o objęciu rodziców zastępczych pomocą psychologiczną, o podjętych staraniach
w celu objęcia małoletnich pomocą Poradni Psychologicznej w P. oraz o spotkaniu odbytym
w dniu 23 maja 2012 r., podczas którego uznano dalszy pobyt małoletnich w rodzinie A. i
W. C. za uzasadniony, ani wynikające z przepisów ustawy o wspieraniu rodziny regulacje
dotyczące organizacji rodzinnej pieczy zastępczej oraz obowiązków ciążących na jej
organizatorze. Wyjątkowość i powaga zdarzenia, które nastąpiło już po spotkaniu odbytym
w dniu 23 maja 2012 r., wymagały sprawdzenia informacji uzyskanych przez sąd
opiekuńczy. W okolicznościach sprawy powinno to nastąpić w drodze zarządzenia
przeprowadzenia przez kuratora sądowego wywiadu środowiskowego. Zwracanie się o
dodatkowe informacje do Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w P. nie było – wbrew
odmiennej ocenie skarżących – celowe, skoro właśnie stamtąd pochodziły pisma
informujące o zaistniałym zdarzeniu i sytuacji w rodzinie A. i W. C. Walor sprawdzający
mógł mieć natomiast wywiad kuratora sądowego.
Konkludując ten wątek rozważań trzeba stwierdzić, że zarzut błędu w ustaleniach
faktycznych, polegającego na przyjęciu, iż na obwinionej, po otrzymaniu w dniu 4 lipca
2012 r. pisma informującego o śmierci małoletniego K. E., nie spoczywał obowiązek
przeprowadzenia przez kuratora sądowego wywiadu środowiskowego w celu ustalenia
rzeczywistej sytuacji małoletnich […], jest uzasadniony.
12
Drugi z przepisów, który – zdaniem skarżących – miał doznać naruszenia,
mianowicie art. 576 § 2 k.p.c., w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 6 listopada 2008
r. ( Dz. U. Nr 220, poz. 1431), stanowi, że sąd w sprawach dotyczących osoby lub majątku
dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień dojrzałości na to
pozwala, uwzględniając w miarę możliwości jego rozsądne życzenia. Wysłuchanie odbywa
się poza salą posiedzeń sądowych.
Z protokołu rozprawy odbytej w sprawie III Nsm …/12 dniu 18 lipca 2012 r.
wynika, że Sąd Rejonowy postanowił „…na podstawie art. 576 § 2 k.p.c. a contrario
odstąpić od wysłuchania małoletnich…”.
Zarówno z powołanego protokołu rozprawy, jak i z wydanego w dniu 18 lipca 2012
r. postanowienia orzekającego co do istoty sprawy wynika ponadto, że sprawa III Nsm
…/12 – wbrew odmiennym ustaleniom Sądu Apelacyjnego – rozpoznawana była przez Sąd
Rejonowy w składzie jednego sędziego i dwóch ławników, a składowi orzekającemu
przewodniczyła obwiniona sędzia. Okoliczność ta uszła uwagi Sądu Apelacyjnego,
podobnie jak art. 509 k.p.c. w brzmieniu ustalonym przez ustawę z dnia 15 marca 2007 r. (
Dz. U. Nr 112, poz. 766), według którego sprawy o pozbawienie lub ograniczenie władzy
rodzicielskiej w pierwszej instancji sąd rozpoznaje w składzie jednego sędziego i dwóch
ławników.
Uwagi skarżących uszła z kolei okoliczność, że uznane przez nich za przewinienie
dyscyplinarne odstąpienie na rozprawie w dniu 18 lipca 2012 r. od wysłuchania małoletnich
[…] było postanowieniem sądu, a więc decyzją kolegialną, ściśle związaną z orzekaniem.
Trzeba przypomnieć, że, zgodnie z art. 216 1
§ 1 k.p.c. w brzmieniu ustalonym przez ustawę
z dnia 6 listopada 2008 r. ( Dz. U. Nr 220, poz. 1431), sąd w sprawach dotyczących osoby
małoletniego dziecka wysłucha je, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień
dojrzałości na to pozwala. Podobnie kwestię tę reguluje art. 576 § 2 k.p.c. w brzmieniu
ustalonym przez tę samą ustawę z dnia 6 listopada 2008 r., jest w nim bowiem również
mowa o wysłuchaniu małoletniego, jeżeli jego rozwój umysłowy, stan zdrowia i stopień
dojrzałości na to pozwala. Spełnienie tych przesłanek musi być ocenione przez sąd w
świetle okoliczności sprawy w odniesieniu do konkretnego małoletniego dziecka. Ze
względu na to, że wysłuchanie dziecka stanowi czynność procesową, zarówno o jej
przeprowadzeniu, jak i pominięciu decyduje sąd, a więc skład orzekający sądu, a nie jego
przewodniczący.
13
Jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 listopada 2013 r., SNO 31/13,
odpowiedzialność dyscyplinarna unormowana w art. 107 – 133 u.s.p., jest
odpowiedzialnością zindywidualizowaną, co oznacza, że sędzia odpowiada wyłącznie za
popełniony przez siebie delikt. Dlatego też nie można w zasadzie przypisać sędziemu
przewinienia dyscyplinarnego polegającego jedynie na uczestnictwie w czynności
procesowej podejmowanej przez sąd orzekający kolegialnie. Wyjątki od tej zasady,
dotyczące tzw. „bezprawia sądowego”, nie mają zastosowania w niniejszej sprawie. Poza
tym, zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego, przewinienie dyscyplinarne,
polegające na oczywistej i rażącej obrazie przepisów prawa, może być w zasadzie tylko
wynikiem naruszenia przepisów postępowania, niewiążących się ściśle z samym
orzekaniem. Odmienne ujęcie tego zagadnienia trudno byłoby pogodzić z art. 178 ust. 1
Konstytucji RP, zgodnie z którym sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i
podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom ( zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 11 października 2002 r., SNO 29/02, OSN-SD 2002, poz. 36, wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2003 r., SNO 48/03, OSN-SD 2003, poz. 60, z
dnia 29 czerwca 2007 r., SNO 39/07, OSN-SD 2007, poz. 56, z dnia 27 czerwca 2008 r.,
SNO 50/08, OSN-SD 2008, poz. 64, z dnia 7 maja 2008 r., SNO 45/08, OSN-SD 2008, poz.
11, z dnia 17 czerwca 2008 r., SNO 48/08, OSN-SD 2008, poz. 14, z dnia 15 listopada 2012
r., SNO 46/12, nie publ. i z dnia 7 listopada 2013 r., SNO 31/13 oraz postanowienie Sądu
Najwyższego z dnia 26 kwietnia 2005 r., SNO 18/05, OSN-SD 2005, poz. 8).
Z tych względów czynność procesowa, polegająca na odstąpieniu na rozprawie w
dniu 18 lipca 2012 r. od wysłuchania małoletnich, podjęta przez sąd, w składzie którego
uczestniczyła obwiniona sędzia., nie może być kwalifikowana jako przewinienie
dyscyplinarne w rozumieniu art. 107 § 1 u.s.p. Jest to czynność, która podlega kontroli w
toku instancji w razie wniesienia środka odwoławczego.
Uzasadniony jest zatem tylko zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, polegającego
na przyjęciu, że na obwinionej, po otrzymaniu w dniu 4 lipca 2012 r. pisma informującego o
śmierci małoletniego K. E., nie spoczywał obowiązek zarządzenia przeprowadzenia przez
kuratora sądowego wywiadu środowiskowego w celu ustalenia rzeczywistej sytuacji
małoletnich […]. Trzeba jednak podkreślić, że, zgodnie z art. 438 pkt 3 k.p.k. w związku z
art. 128 u.s.p., uznanie błędu w ustaleniach faktycznych za podstawę uchylenia lub zmiany
orzeczenia wymaga wykazania, że błąd ten mógł mieć wpływ na treść podjętego
14
rozstrzygnięcia. Okoliczności tej skarżący jednak nie wykazali. Skarżący mają rację
podnosząc, że zaniechanie przez obwinioną zarządzenia przeprowadzenia wywiadu
środowiskowego nastąpiło z obrazą art. 570 1
§ 1 k.p.c. Konstatacja ta nie jest jednak
wystarczająca do przypisania obwinionej przewinienia służbowego, o którym mowa w art.
107 § 1 u.s.p. Według tego przepisu przewinieniem dyscyplinarnym jest nie każda, lecz
tylko „…oczywista i rażąca obraza przepisów prawa…”. Zgodnie z utrwalonym
orzecznictwem Sądu Najwyższego, znamię oczywistości odnosi się do rodzaju, wagi i
rozmiaru błędu popełnionego przy stosowaniu i wykładni prawa. Obraza jest oczywista, gdy
popełniony błąd jest łatwy do stwierdzenia, i bez głębszej analizy można zastosować
właściwy przepis, a rozumienie przepisu prawa nie powinno budzić wątpliwości u
przeciętnej osoby o kwalifikacjach prawniczych. Określenie rażąca odnosi się natomiast do
skutków obrazy przepisów prawa. Oznacza to, że popełniony błąd musi narażać na szwank
prawa i istotne interesy stron lub innych osób biorących udział w postępowaniu albo
powodować szkodę. Dla uznania obrazy przepisów prawa za przewinienie dyscyplinarne
konieczne jest przypisanie jej obu tych cech łącznie. Od strony podmiotowej natomiast do
przypisania sędziemu popełnienia przewinienia dyscyplinarnego wystarczający jest każdy
rodzaj winy, także wina nieumyślna ( zob. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu
Najwyższego z dnia 11 października 2002 r., SNO 29/02, OSN-SD 2002, poz. 36 oraz
wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2002 r., SNO 18/02, OSN-SD 2002, poz. 9, z
dnia 29 października 2003 r., SNO 48/03, OSN-SD 2003, poz. 60, z dnia 12 listopada 2003
r., SNO 71/03, OSN-SD 2003, poz. 65, z dnia 2 czerwca 2006 r., SNO 24/06, OSN-SD
2006, poz. 39, z dnia 10 października 2006 r., SNO 57/06, OSN-SD 2006, poz. 65, z dnia 27
lutego 2008 r., SNO 9/08, OSN-SD 2008, poz. 4, z dnia 17 czerwca 2008 r., SNO 48/08,
OSN-SD 2008, poz. 14, z dnia 13 września 2011 r., SNO 34/11, OSN-SD 2011, poz. 43 i z
dnia 28 października 2011 r., SNO 42/11, OSN-SD 2011, poz. 51).
W niniejszej sprawie obwiniona zaniechała zarządzenia przeprowadzenia wywiadu
środowiskowego, ponieważ uznała działania Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie w P.,
przedstawione w pismach, które wpłynęły do Sądu Rejonowego w dniach 4 i 5 lipca 2012 r.,
za wystarczające, tym bardziej że wcześniej nie docierały do Sądu informacje o
nieprawidłowościach w rodzinie zastępczej A. i W. C., a wyjaśnieniem okoliczności śmierci
małoletniego K. E. zajmowała się Prokuratura Rejonowa w P. Oceny tej – o czym była już
mowa – nie można uznać za prawidłową. Obwinionej można więc postawić zarzut obrazy
15
art. 570 1
§ 1 k.p.c., lecz obraza ta nie wyczerpuje znamion obrazy oczywistej i rażącej w
rozumieniu art. 107 § 1 u.s.p. Przemawia za tym kilka okoliczności, w tym wzgląd na
regulacje zawarte w ustawie o wspieraniu rodziny, zwłaszcza w rozdziałach 1 i 2 działu III
tej ustawy, określające zadania organizatora rodzinnej pieczy zastępczej, którym jest
wyznaczona przez starostę jednostka organizacyjna powiatu, brak wcześniejszych
informacji o jakichkolwiek nieprawidłowościach w funkcjonowaniu rodziny zastępczej A. i
W. C. oraz świadomość, że o śmierci małoletniego K. E. została poinformowana jednostka
zajmująca się organizowaniem pieczy zastępczej, a wyjaśnianiem okoliczności i przyczyn
śmierci zajmują się organy ścigania. Z tych przyczyn obrazy art. 570 1
§ 1 k.p.c. nie można
uznać za przewinienie dyscyplinarne.
Konkludując trzeba stwierdzić, że wykazany przez skarżących błąd w ustaleniach
faktycznych przyjętych za podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego nie mógł mieć wpływu na
treść podjętego rozstrzygnięcia. Oznacza to, że wspomniany błąd nie stanowi podstawy
uchylenia ani zmiany zaskarżonego wyroku.
Sąd Najwyższy obowiązany jest jednak zauważyć, że – wbrew odmiennym
ustaleniom Sądu Apelacyjnego – pierwszą informacją o tym, że A. i W. C. nie są w stanie
zapewnić małoletnim dzieciom właściwej i bezpiecznej opieki nie było pismo Prokuratury
Rejonowej w P. z dnia 13 września 2012 r. Jak wynika z akt sprawy, w dniu 23 sierpnia
2012 r. do III Wydziału Rodzinnego i Nieletnich Sądu Rejonowego wpłynęło pismo
Komendy Powiatowej Policji w P. z dnia 13 sierpnia 2012 r. z wnioskiem o wydanie
odpisów postanowień tego Sądu z dnia 19 października 2011 r., III R Nsm …/11 i z dnia 19
stycznia 2012 r., III R Nsm …./12. W piśmie tym Komenda Policji poinformowała, że
prowadzi śledztwo w sprawie nieumyślnego spowodowania w dniu 3 lipca 2012 r. śmierci
K. E. i wskazała sygnaturę akt tej sprawy. Na piśmie, o którym mowa, znajduje się
sporządzone pismem ręcznym zarządzenie o treści: „…wydać zgodnie z wnioskiem…”,
opatrzone datą 28 sierpnia 2012 r.
Nie ulega wątpliwości, że w powiązaniu z wcześniejszymi informacjami o śmierci
małoletniego K. E., która miała nastąpić w wyniku nieszczęśliwego wypadku, po
otrzymaniu powołanego pisma Komendy Powiatowej Policji konieczne było niezwłoczne
podjęcie czynności w celu zbadania rzeczywistej sytuacji małoletnich […], przebywających
w dalszym ciągu w rodzinie zastępczej A. i W. C. Z ustaleń Sądu Apelacyjnego wynika, że
16
małoletni A., D. i K. . zostali zabrani od A. i W. C. dopiero w dniu 13 września 2012 r., po
śmierci małoletniej K. E., która nastąpiła w dniu 12 września 2012 r.
Sąd Najwyższy nie mógł jednak dokonać oceny skutków zaniechania podjęcia
wymaganych czynności niezwłocznie po otrzymaniu pisma Komendy Powiatowej Policji z
dnia 13 sierpnia 2012 r., ponieważ wykraczały one poza ramy czasowe czynu będącego
przedmiotem niniejszego postępowania.
Z tych względów Sąd Najwyższy – Sąd Dyscyplinarny na podstawie art. 437 § 1
k.p.k. w związku z art. 128 u.s.p. utrzymał zaskarżony wyrok w mocy i zgodnie z art. 133
u.s.p. kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa.